Chodubski, Andrzej

Polish

University Scientific Journals (Univ. of Gdansk)

314 RECENZJE www.opoka.org.pl, 3. Artykuły w czasopismach autorstwa Karola Wojtyły - Jana Pawła I I ; 4. Pu­blikacje zwarte autorstwa Karola Wojtyły - Jana Pawła I I , 5. Pozostałe prace źródłowe); I I . Encyklopedie, przewodniki, słowniki i leksy­kony, I I I . Opracowania (1 . Artykuły w czasopi­smach i pracach zbiorowych, 2. Wydawnictwa zwarte). Jest to bardzo starannie przygotowane zestawienie wykorzystanych źródeł i literatury przy opracowaniu problemu poznawczego. Prezentowana książka jest oryginalnym wkła­dem do rozpoznawania współczesnej myśli cy­wilizacyjnej. Jej wartość wyraża się w podjęciu próby określenia wizji ładu światowego Jana Paw­ła I I w odważnym stawianiu pytań badawczych z pogranicza politologii oraz innych dyscyplin nauk humanistycznych, w stawianiu pytań doty­czących przemian globalnych, europejskich i pol­skich. Praca jest wykonana starannie pod względem wymogów metodologiczno-metodycznych. Wyraźnie definiuje się pojęcia, które są przed­miotem analizy poznawczej. Dostarcza się sta­rannie usystematyzowanej wiedzy faktograficz­nej i eksplanacyjnej. Książka zasługuje na dużą uwagę w poznaniu nauk humanistycznych, a w tym w zakresie nauki o cywilizacji i politologii. Andrzej Chodubski Na obrzeżach polityki, część siódma, pod red. Marcelego Kosmana, Poznań 2009, ss. 282. Wśród wciąż dyskusyjnych zagadnień w po­znaniu humanistycznym należą kwestie metodo­logiczne. Ujawniają się w tym względzie podsta­wowe kwestie, jak definiować rzeczywistość kul­turową, jak ją objaśniać i interpretować, jakimi drogami i metodami dochodzić do prawdy o tej rzeczywistości, jakie powinny zachodzić relacje między pozytywistycznym oglądem rzeczywisto­ści a refleksją filozoficzną, intelektualną? Kwe­stie te znalazły odbicie w prezentowanej książce. Prezentują je uczeni legitymujący się bogatym dorobkiem naukowo-badawczym, nierzadko za­sługujący na miano luminarzy polskiej nauki hu­manistycznej. W książce zamieszczono 21 szkiców z zakre­su tzw. pogranicza badań humanistycznych, a zwłaszcza historii i politologii. Są to: 1. Bro­nisława Pasierba, Politologia historyczna jako tradycyjna dyscyplina naukowa; 2. Anny Wolff--Powęskiej, Rocznice historyczne jako medium polityki pamięci; 3. Hienadzia Sahanowicza, Po­lityka historyczna w Białorusi ostatniego dzie­sięciolecia; 4. Włodzimierza Kaczorowskiego, Wymiar biologiczny w badaniach historycznych oraz politologicznych ; 5. Gerarda Labudy, Polskę od niemiecko-sowieckiego zniewolenia uratowały „ błędy strategiczne " Adolfa Hitlera; 6. Adama Suchońskiego, Dekada lat osiemdziesiątych XX wieku w Polsce na kartach zagranicznych pod­ręczników do nauczania historii; 7. Marcelego Kosmana, Krajobraz po bitwie (1410 - 15. VII-2010); 8. Stanisława Obierka, Chłód wokółjezu­itów; 9. Józefa Długosza, Antywojenna polemika polsko-śląska 1620 roku; 10. Jana Rzońcy, Het­mani litewscy jako politycy na przełomie XVI iXVIIwieku; 11. Bogumiła Wojciszka, Terazjest inaczej. Trylogia wśród Polaków na Litwie hi­storycznej przełomu XIX i XX stulecia; 12. Ro­mana Baroka, Polsko-czeska miłość na Kresach; 13. Grzegorza Łukomskiego, Józef Mackiewicz jako prekursor sowietologii w drugiej Rzeczypo­spolitej; 14. Iwony Hofman, Juliusz Mieroszew-ski: między paryską „Kulturą" a Rozgłośnia PolskąRadia Wolna Europa; 15. Michała M. Ko­smana, Zachodnioniemiecki ruch protestu 1968 roku. Wymiar społeczno-polityczny; 16. Pawła Sta­chowiaka, Kościół katolicki w Polsce po 1989 r. wobec PRL. Szkic o kościelnej „polityce pamię­ci"; 17. Bartłomieja Seclera, Józefa Tischnera rozważania nad homo sovieticus; 18. Elżbiety Le­siewicz, Czechy między euroentuzjazmem a eu-rosceptyzmem; 19. Stanisława Mikołajczaka, Klub Miłośników Kultury polskiej w Lidzie (1987¬-1988); 20. Jana Piosika, Pamięć zbiorowa i poli­tyka historyczna -próba uporządkowania pojęć; 21. Jacka Sobczaka, Czy Wschowa w czasach sa­skich była nieformalną stolicą Rzeczypospolitej? Profesor Bartłomiej Pasierb podniósł problem funkcjonowania w humanistycznym życiu nauko­wym politologii historycznej. Wskazał, że jest to jedna z orientacji badawczych w politologii, któ­ra przeszła już długi etap rozwoju. Ma swoich zwolenników w wielu krajach europejskich oraz w Polsce. Odwołując się do objaśnień terminolo­gicznych oraz wiedzy o rozwoju współczesnej politologii wykazuje dużą nośność tej orientacji, a w tym podkreśla zasługi uczonych w jej roz-RECENZJE 315 woju, m.in. Profesora Marcelego Kosmana. Za­uważa, że według Profesora w błędzie pozostaje ten, kto chciałby ją widzieć w ścisłej współcze­sności. Ta bowiem błyskawicznie przemija, trwa­łością natomiast wykazuje się przeszłość, której doświadczenia pozwalająnierzadko unikać błęd­nych decyzji w odniesieniu do przyszłości (s. 20). Wskazuje też zasługi dla rozwoju tej orientacji Profesora Jana Baszkiewicza; odwołuje się przy tym do postrzegania przez profesora polityki w życiu jej kart w biografiach różnych indywidu­alności oraz ruchów społeczno-politycznych. Profesor Anna WolfF-Powęska podjęła się wy­zwania refleksyjnej oceny treści i sensu obcho­dów świąt państwowych. Zauważa, że święta, bez względu na ich charakter, stanowią płaszczyznę, gdzie spotykają się elementarne interesy i potrzeby władców oraz poddanych, rządów oraz obywa­teli, państw i społeczeństw. Narody i ich polityczni przedstawiciele potrzebują symboli. Dni pamięci stanowią najbardziej emocjonalny polityczny sym­bol państwa. Przy ich pomocy wywoływane są emocje i prezentowane są polityczne treści. Służy temu zrytualizowany charakter świąt; regularnie najczęściej w odstępie roku powtarzane, sforma­lizowane czynności i konwencje (s. 34). Święta pamięci są medium, przy pomocy którego wspól­noty i narody konstruują swój obraz i artykułują swą kulturową przynależność. Przypomina się, że metryka świątecznego upamiętniania ważnych dla różnych wspólnot wydarzeń sięga najdawniej­szych czasów pogańskich. Ich rytm wyznaczała natura. Społeczności pierwotne dopasowywały swe rytuały do naturalnego cyklu przyrody, pra­gnąc ją naśladować. W przestrzeni europejskiej ogniwa tej rzeczywistości pierwotnie stanowiły: misteria, procesje, pochody, kazania, przemówie­nia, które integrowały społeczności na płaszczyź­nie lokalnej i uniwersalnej. Nowożytne państwo wprowadziło nową jakość dni pamięci. Każda władza wprowadzała nowe symbole, wykorzy­stując jednocześnie elementy starej tradycji do tworzenia mitów założycielskich. Ich przesłaniem jest wykluczenie ideologicznego wroga. W pre­zentacji problemu przywołuje się cezury przemian politycznych w Polsce i Europie oraz towarzy­szącą im obrzędowość polityczną. Zauważa się, że wielkie rocznice wyrażają ak­tualny stan stosunków międzynarodowych i miej­sce, jakie w konstelacji politycznej zajmujągłówni aktorzy. Historyczne jubileusze ewoluują wrażli­wość i emocje związane z przeszłością, która mija wraz z upływem dnia obchodów (s. 45). Profesor Hienadz Sahanowicz charakteryzując politykę historyczna na Białorusi przypomina, że pierwsza połowa lat 90. X X w. była okresem jej żywiołowego wyzwalania się od ideologicznych ustawień epoki radzieckiej, odpolitycznienia i wra­cania do wartości narodowych, a także aktywne­go nawiązywania międzynarodowych kontaktów. Przedstawiane wtedy w syntezach akademickich oraz podręcznikach i literaturze popularnej nowe ujęcie Białorusi nie tylko oddalało ją od Rosji, ale także stanowiło realizację jej interesów ku wzmocnieniu tożsamości białoruskiej. Radykal­nie odmienna wizja przeszłości spotkała się też z krytyką części społeczeństwa. Zarzucono w niej fałszowanie relacji międzynarodowych, jak też oczernianie rzeczywistości radzieckiej (s. 47). W prezentacji problemu dostarcza się fakto­grafii o przemianach w sferze kształtowania się polityki historycznej w tym państwie. Podkreśla się, że trwa w nim proces unarodowienia prze­szłości. Profesor Włodzimierz Kaczorowski zwraca uwagę na czynnik biologiczny w analizie rzeczy­wistości politycznej i gospodarczej, a w tym na kwestie związane z ustaleniami lekarskimi. Pod­kreśla, że dla pełniejszego zrozumienia człowieka konieczna jest wiedza o jego strukturze i rytmach biologicznych, zdrowiu somatycznym i psychicz­nym. Stan zdrowia poszczególnych jednostek wpływał bowiem nie tylko na ich życie osobiste, ale w nie mniejszym stopniu na kreowane przez nie zjawiska polityczne, militarne czy ekonomicz­ne (s. 55). W warstwie egzemplifikacyjnej wska­zuje się na: 1. Znaczenie czynnika biologicznego w genealogii Habsburgów; 2. Choroby królew­skie a przebieg procesu legislacyjnego w staro­polskim sejmie; 3. Stan psychosomalny senato­rów Rzeczypospolitej ; 4. Psychicznie chorego nie­doszłego królobójcę skazanego na karę śmierci. W refleksji uogólniającej zauważa się, że ignoro­wanie ustaleń nauk przyrodniczych w badaniach historycznych i politologicznych stanowi zawę­żenie i uproszczenie perspektywy badawczej. Interpretację przemian ustrojowych w Polsce w połowie X X w. z punktu widzenia strategii politycznej państw sąsiedzkich przedstawił Pro­fesor Gerard Labuda, z kolei Profesor Adam Su-choński zarysował prezentację spraw polskich z lat 80. w zagranicznych podręcznikach do na-316 RECENZJE uczania historii. Podkreśla się, że opisy zawarte w tych podręcznikach są rzeczowe, konkretne, najczęściej obiektywne i co ważne w przeciwień­stwie „do naszych opracowań - wyprane z emo­cji" (s. 106-107). Profesor Marceli Kosman odnosi się do wy­miaru propagandowego bitwy pod Grunwaldem, postrzeganego z perspektywy 600 lat. Wskazuje na jego nośność bezpośrednio po wydarzeniu, jak i podnoszoną w interpretacji jego badaczy. Profesor Stanisław Obierek, prezentując miej­sce zakonu jezuitów w rzeczywistości kulturo­wo-cywilizacyjnej wskazuje, że jest on znany przede wszystkim, na tle innych zakonów, ze szczególnej wierności papieżowi, a stosunek do niego wielu papieży był chłodny i pełen rezerwy. W prezentacji zwraca się uwagę na problem -jak zrozumieć ocenę religijnej i kulturowej histo­rii zakonu? Profesor Jerzy Długosz podniósł problem no­śności poznawczej wojny trzydziestoletniej (1618-1648), uznawaną za jedną z najważniej­szych w dziejach powszechnych, jako że prze­obrażającą ład kulturowo-cywilizacyjny na kon­tynencie europejskim. Zauważa się, że nie jest zadawalająco rozpoznawana rola Rzeczypospo­litej w jej przebiegu. Przypomina się ustalenia o niej zawarte w dorobku znawców X V I I w. Profesor Jan Rzońca zaprezentował urząd het­mana i jego powołanie polityczne. Posłużył się egzemplifikacjąprzestrzeni Wielkiego Księstwa Litewskiego. Wskazał na aktywność hetmanów: Krzysztofa Radziwiłła, Jana Karola Chodkiewi­cza, Lwa Sapiehy. Problemowi roli, jaka odegrała Trylogia Hen­ryka Sienkiewicza w edukacji społeczeństwa okresu zaborów poświęcił referat Profesor Bo­gumił Wojcieszak. Odniósł się do recepcji pola­ków na Litwie przełomu X I X i X X w. Przywołał w konkluzji słowa Marii Konopnckiej: „Kiedy mówimy: Krzyżacy, Potop, Ogniem i mieczem, to czuje każdy, że sławimy ojczyznę. No, i że się tak prędko nie damy. Że się wcale nie damy!" (s. 178). Zagadnieniem pogranicza polsko-czeskiego poświęcił referat profesor Roman Baran. Wska­zał na kwestię różnego pojmowania kategorii: Kresy, pogranicze, obrzeża oraz ujawniające się w ich zakresie odrębności. Przypomina, że Czesi nie cieszyli się w społeczeństwie polskim w Gali­cji dobrą sławą. Utożsamiano ich przede wszyst­kim z miejscowymi urzędnikami, czyli z wyko­nawcami germanizacyjnej polityki austriackiego zaborcy. Posługiwali się obcym niemieckim języ­kiem i nie okazywali zrozumienia dla przejawów polskości (s. 183). Na tle tej rzeczywistości przed­stawił sferę uczuć urzędnika we Lwowie Karela Vladislava Zapa i Polski Honoraty Wiśniowskiej oraztowarzyszącąjej atmosferę społeczno-poli­tyczną, osadzoną w tradycji i mitologizowaniu relacji między obu narodami. Profesor Grzegorz Łukowski zaprezentował przemiany dokonujące się w X X w. z punktu widzenia jednostki, jej świata wartości, aktyw­ności społeczno-politycznej oraz definiowania otaczającej ją rzeczywistości, którą nazywał tra­gicznym wiekiem dwudziestym, zmieniającym niemal wszystko. Konserwatyzm, liberalizm, plu­ralizm polityczny, wielowiekowa tradycja, huma­nizm - pojęcia te zastąpiono totalitaryzmem i za­gładą, pogardą dla przeszłości i dla człowieka. W wyniku dwóch wojen światowych Europa, dotąd kierująca cywilizacją, została zepchnięta do roli niedużego i raczej biernego jej podmiotu (s. 191). W prezentacji tej ukazano stosunek Józefa Mackiewicza do otaczającej go rzeczywistości, a w tym do nowo tworzącego się ustroju poli­tycznego w przestrzeni pocarskiej, dlatego też określa się go mianem prekursora sowietologii. Zauważał, że w sytuacji dokonujących się wiel­kich przemian „Stary Świat" nie runął bezpow­rotnie pod naporem nowych czasów, które były negacją dotychczasowych wartości, pogardy dla całego zachodniego dorobku kulturowego i cy­wilizacyjnego, a w tym społecznym niepodziel­nie zapanował totalitaryzm i różnego rodzaju „demokracje" (s. 205). Profesor Iwona Hofman zaprezentowała dzia­łalność Juliusza Mieroszewskiego (1906-1976), pisarza politycznego polskiej emigracji, którego poglądy stanowiły zaczyn niezależnej myśli de­mokratycznej, a następnie - osnowę polityki Pol­ski i państw Europy Wschodniej (od lat 90.). Wysoko ceniłjego myśl polityczną Jerzy Giedroyć (1906-2000). Pisał m.in. „Miłoszewski był dla mnie najważniejszym partnerem dialogu. Jedy­nym, z którym byłem tak bardzo otwarty. Nie tyl­ko dlatego, że wiedziałem, że mnie zrozumie, ale również dlatego, że byłem pewien jego bezwzględ­nej lojalności. Nikt mi go nie zastąpił. Po jego śmierci w pewnym sensie zostałem sam" (s. 207). RECENZJE 317 Rewolcie studenckiej w RFN w 1968 r. po­świecił referat dr Michał Kosman. Wskazuje się, że pokolenie, które było świadkiem wojny, po­czątkowych triumfów armii niemieckiej i później­szych ich klęsk oraz okupacji aliantów, za cel nadrzędny stawiało sobie powrót do dobrobytu, małej stabilizacji każdego gospodarstwa, która pozwoliłaby zapomnieć o okresie powojennej mizerii, ale także o latach nazistowskiego barba­rzyństwa. W budowie nowej rzeczywistości Nie­miec po I I wojnie światowej ujawniły się napię­cia międzypokoleniowe. W oczach młodzieży pokolenie rodziców było skrajnie skompromito­wane udziałem w budowie I I I Rzeszy. Na porząd­ku dziennym stanęły pytania, jak można było wpisać się w program budowy tak barbarzyńskie­go eksperymentu, nawet jeśli nie był to czynny w tym udział, lecz choćby bierność, brak oporu oznaczającego przyzwolenie na realizację szalo­nego planu „tysiącletniej Rzeszy". Młodzież od­słoniła zamieciony w epoce Adenauera pod dy­wan sfery publicznej problem członków aparatu NSDAP i budowniczych hitlerowskiego państwa, mniej lub bardziej obciążonych udziałem w suk­cesie nazizmu, który zręcznie ulokowali w życiu społecznym Republiki Federalnej. Zauważa się tu, że brak wyraźnego rozliczenia z brutalną prze­szłością był z pewnością jednym z wiodących motywów międzypokoleniowego rozłamu w RFN lat 60. (s. 228). Ważny aspekt sprawczy ruchu protestu 1968 r. stanowiła krytyka kształtujące­go się „społeczeństwa konsumpcyjnego", które ujawniało siłę wielkich korporacji, środków ma­sowego przekazu. W analizie rozpoznawanej rze­czywistości zwraca się uwagę, że historia potrze­buje symboli, potrzebuje cezur, wokół których ogniskują się pewne idee, grupy poglądów, które jednocześnie stanowią pewien punkt odniesienia dla badaczy i obserwatorów zjawisk społeczno--polifycznych (s. 233). Interesujące studium dotyczy kościelnej „poli­tyki pamięci", w którym wskazuje się na stosu­nek Kościoła katolickiego wobec PRL. Przypo­mina się, że pamięć zbiorowa w społeczeństwie pełni wiele funkcji, a w tym zwłaszcza tożsamo­ściową i legitymizującą. Swoiste pogłębienie tej problematyki znalazło się w prezentacji rozwa­żań ks. Józefa Tischnera nad kategorią homo so-vieticus. Według duszpasterza kształtowanie „no­wego człowieka" było formowaniem „człowieka zewnętrznego', tj. takiego, który nie czuje się właścicielem samego siebie i swoją tożsamość zawdzięcza czynnikom zewnętrznym (s. 246). W analizie poznawczej wskazuje się, że polski homo sovieticus, żył i pracował w cieniu tradycji i chrześcijaństwa. Odnosząc się do rzeczywistości integracyjnej w Europie wskazano na postawy, zachowania i aspiracje Czechów. W analizie uwypuklono idee euroentuzjastyczne oraz eurosceptyczne. Charak­teryzując przemiany kulturowe w przestrzeni kre­sowej, zaprezentowano działalność Koła Miło­śników Kultury Polskiej w Lidzie. Podkreślono znaki odradzania się polskości oraz ich specyfikę w warunkach przemian ustrojowych w Europie Wschodniej. W prezentacji zagadnień z pogranicza historii i polityki podjęto próbę uporządkowania wiedzy o: pamięci zbiorowej i polityce historycznej. Sta­wia się pytania i wyzwania, jak powinna funkcjo­nować w życiu kulturowym pamięć zbiorowa, jak też powinno się ją generować? (s. 274). Profesor Jacek Sobczak w prezentacji proble­mu poznawczego podniósł kwestie, czy prowin­cjonalne miasto wielkopolskie Wschowa (Frauen­stadt) może być uznawane za nieformalną stolicę Rzeczypospolitej? Przypomina się w analizie po­znawczej specyfikę położenia Wielkopolski w strategii państw, a w tym podkreśla się, że zie­mia wschowska w czasach saskich stała się po­lem bitewnym (s. 277). Przypomina się, że od 1717 r. we Wschowie często przebywali królo­wie August I I , a następnie August I I I . Z tej miej­scowości sprawowali rządy w Rzeczypospolitej. Miejscowość stała się wtedy ważnym ośrodkiem życia gospodarczego, a nawet intelektualnego. Prezentowana książka zasługuje na dużą uwa­gę ze względu na nośność poznawczą ukazywa­nych zagadnień, jak też ich objaśnianie metodo­logiczne, a w tym promujące rozwój orientacji -politologia historyczna. Andrzej Chodubski Waldemar Żebrowski, Teoria współczesnych systemów politycznych, Olsztyn 2009, ss. 238. W kształceniu politologicznym ważne miejsce zajmuje rozpoznawanie istoty, funkcji i zadań in­stytucji politycznych. Istotną ich część stanowią 

Na obrzeżach polityki, część siódma, pod red. Marcelego Kosmana, Poznań 2009, ss. 282.

https://czasopisma.bg.ug.edu.pl/index.php/cywilizacja/article/download/9666/8690

Na obrzeżach polityki, część siódma, pod red. Marcelego Kosmana, Poznań 2009, ss. 282.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

University Scientific Journals (Univ. of Gdansk)