Chodubski, Andrzej

Polish

University Scientific Journals (Univ. of Gdansk)

420 Recenzjeo polskiej polityce zagranicznej. Spełnia ona rolę przewodnika w rozpoznawaniu relacji kulturo-wo-cywilizacyjnych Polski niemal ze wszystkimi państwami świata.andrzej chodubskiMarian tadeusz Mencel, chińska Republika Ludowa jako współczesny podmiot środowiska międzynarodowego, t. I: Uwarunkowania, t. II: Wektory, t. III: Rozważania o rzeczywistości, Wydawnictwo Adam Marszałek, toruń 2016, ss. 1109.W prezentowanych książkach dowodzi się hi-potezę badawczą, że polityka zagraniczna Chin jest zorientowana na osiągnięcie pozycji mocar-stwa o zasięgu globalnym. Wskazuje się, że ten-dencje wielkomocarstwowe tego państwa wyni-kają z chińskiej tradycji i nie uległy zmianie w ciągu dziejów, a wpływy czynników wewnętrz-nych i zewnętrznych w różnych okresach przy-czyniają się do intensyfikacji lub spowolnienia tego procesu. Do osiągnięcia celu Chiny wyko-rzystują szerokie instrumentarium zmiennych, głównie poprzez modyfikację polityki wewnętrz-nej i adaptację do uwarunkowań zewnętrznych. Wraz ze wzrostem pozycji państwa w systemie stosunków międzynarodowych rozwijają meto-dy miękkiego nacisku (soft power) odzwiercie-dlające sinocentryczną koncepcję ich centralnej pozycji w międzynarodowym systemie, z progre-sją budowy powiązań uzależniających poszcze-gólnych uczestników systemu od dominacji. In-tensywna modernizacja potencjału Chińskiej Armii Ludowo-Wyzwoleńczej ma być gwaran-tem bezpieczeństwa państwa i osiągnięcia celu, nawet w sytuacji, gdy pierwszorzędne metody nie będą skuteczne lub wystąpią zagrożenia we-wnętrzne/zewnętrzne uniemożliwiające osią-gnięcie postawionego celu strategicznego.We Wstępie wskazuje się, że o wyborze tematu zawartego w tytule książki przekonuje potrzeba przewartościowującego określenia wpływu czyn-ników wewnętrznych i zewnętrznych na kształ-towanie przemiany chińskiej polityki zagranicz-nej, egzemplifikującej powrót do tradycyjnej koncepcji postrzegania Chin jako centralnego podmiotu o globalnej zdolności wielowymiaro-wego oddziaływania.Zauważa się, że od 1978 r. Chińska Republika Ludowa realizuje program transformacji, głów-nie w wymiarze gospodarczym, wraz z którym ewoluuje jej polityka zagraniczna wspierana roz-wojem potęgi gospodarczej i militarnej. Pozycję i rolę Chin w środowisku międzynarodowym odzwierciedla stan zmiany stosunków z innymi podmiotami systemu międzynarodowego wyra-żany rosnącą asertywnością w relacjach z głów-nymi mocarstwami, partycypacją w organiza-cjach międzynarodowych, a także rozwijaną re-toryką w sferze ideowej i materialnej. Chiny już nie tylko są fabryką świata i mocarstwem regio-nalnym, lecz aspirują do roli głównego architekta światowej rzeczywistości społeczno-politycznej, coraz śmielej eksponując uniwersalne założenia swej specyficznej chińskiej ideologii.Podkreśla się, że Chiny zajmują istotne miej-sce we współczesnym środowisku międzynaro-dowym, ugruntowane bezprecedensowym wie-loletnim wzrostem gospodarczym.W tomie pierwszym wyodrębniono dwa roz-działy zatytułowane: I Czynniki kształtujące od-rębność kulturowo-cywilizacyjną Chin; II Insty-tucjonalizacja współczesnego życia politycznego w Chińskiej Republice Ludowej. Jest to holisty-czne ukazanie odrębności państwa chińskiego. W rozdziale pierwszym wskazano takie ogniwa charakteryzujące odrębność państwa, jak: 1. Wa-runki geograficzno-przyrodnicze; 2. Ludność; 3. Historia; 4. Kultura; 5. Gospodarka. Jest to sta-rannie zaprezentowane zagadnienie poznawcze. Swoistą kontynuację problemu, z punktu widze-nia instytucjonalizacji współczesnego politycz-nego oblicza kraju, ukazano w rozdziale drugim, wyodrębniając kwestie: 1. Konstytucja; 2. Podział administracyjny państwa; 3. Parlament, prezy-dent, rząd; 4. Partie polityczne; 5. Media; 6. Or-ganizacje międzynarodowe; 7. Organy bezpie-czeństwa.W tomie drugim scharakteryzowano kierunki i założenia polityki zagranicznej Chińskiej Repu-bliki Ludowej. Wyodrębniono zagadnienia: 1. Chi-ny we współczesnej rzeczywistości międzynaro-dowej i koncepcje polityki międzynarodowej; 2. Relacje z USA i kwestia Tajwanu; 3. Stosunki z Rosją/ZSRR/Rosją; 4. Stosunki chińsko-japoń-skie; 5. ChRL a państwa Półwyspu Koreańskiego; 6. Polityka Chin wobec państw Afryki; 7. Strategia Chin wobec Ameryki Łacińskiej; 8. Chiny–Indie; 9. Relacje Chin z państwami Bliskiego Wschodu; 421Recenzje10. Kontakty Chin z Unią Europejską; 11. Relacje chińsko-polskie. Jest to monograficzne ukazanie miejsca Chin w rzeczywistości międzynarodowej oraz ich kierunków polityki zagranicznej. Jest to cenne opracowanie ze względu na dostarczoną warstwę deskrypcji, jak i eksplantacji z pozycji teoretycznego objaśniania stosunków międzyna-rodowych.W tomie trzecim, zatytułowanym Odrębność chińskiej myśli politycznej: przeszłość i teraźniej-szość wyodrębniono zagadnienia: 1. Podstawowe wartości kulturowo-cywilizacyjne Chin; 2. Tra-dycja konfucjańska; 3. Wiejski charakter chiń-skiego społeczeństwa; 4. Rozwiązanie problemu demograficznego; 5. Kobieta w Chinach: prze-szłość i teraźniejszość; 6. XVIII Zjazd KPCh. Nowe otwarcie czy kontynuacja. Jest to prezenta-cja najważniejszych ogniw tzw. miękkiej prze-strzeni kulturowo-cywilizacyjnej. Współczesne jej ogniwa odnosi się do dziedzictwa przeszłości, jak też niektóre kwestie prezentuje się predyk-tywnie.W obszernym Wstępie wskazuje się kwestie metodologiczne i metodyczne, podkreśla się ak-tualność prezentowanych zagadnień oraz wska-zuje się stan badań, a w tym zainteresowania si-nologiczne w Polsce. Podkreśla się, że celem po-znawczym w monografii jest próba określenia wpływu współczesnych przemian kulturowych, cywilizacyjnych, społeczno-politycznych i gospo-darczych na kierunki polityki zagranicznej Chiń-skiej Republiki Ludowej oraz pozycji i znaczenia tego państwa w środowisku międzynarodowym. W wymiarze predyktywnym podjęto próbę uka-zania oddziaływania zmiennych wewnętrznych i zewnętrznych na politykę zagraniczną Chin do końca pierwszej połowy XXI w., bowiem do tego czasu zakłada się osiągnąć w nich średni poziom grupy państw rozwiniętych.Nośne poznawczo są pytania badawcze typu: jaki wpływ na politykę zagraniczną Chin wywie-ra czynnik kulturowo-cywilizacyjny; jaki wpływ na tę politykę ma rzeczywistość demograficzna; jak kształtuje się tu polityka wobec głównych podmiotów państwowych i niepaństwowych sto-sunków międzynarodowych; w jakim stopniu ideologia wpływa na kierunki i wyznaczniki tej polityki; jaki jest potencjał chińskich sił zbroj-nych i jaka jest w założeniach chińska doktryna obronna, jakie są główne projekty chińskiej poli-tyki zagranicznej?Wskazuje się, że monografię przygotowano z perspektywy poznania politologicznego, sku-piając się na teorii ról międzynarodowych, wyko-rzystując w badaniach analizę systemową (s. 15). Podkreśla się, że procesy polityczne i systemy de-cyzyjne w Chinach są głęboko uwarunkowane kulturą polityczną pod wpływem konfucjańskiej tradycji i komunistycznej ideologii, w których rządy państwa uosabiane z liderami i przywódca-mi są ponad rządami prawa. Jest to konsekwencją kulturowo-cywilizacyjnej ciągłości i konfucjani-zmu silnie osadzonego w społecznej rzeczywi-stości, który wchłaniając znaczną część oddzia-łujących czynników zewnętrznych ulega nie-ustannej metamorfozie. Konfucjanizm stanowi o legitymizacji obecnego ustroju państwa i jego ideologii.Zauważa się, że Chiny prezentują jako mocar-stwo przyszłe kierunki działania w systemie mię-dzynarodowym: uczestnictwo w formułowaniu zasad rządzących zachowaniami społeczności międzynarodowej, realizacji własnych zobowią-zań międzynarodowych oraz przestrzegania re-guł rządzących ośrodkiem międzynarodowym; działania mające na celu realizację partykular-nych interesów, ale głównie utrzymanie pokoju, stabilności i bogactwa (s. 33).W prezentacji ogniw tożsamości chińskiej wskazuje się, że państwo to wykorzystało specy-fikę środowiska naturalnego do odbudowy wła-snych zrębów cywilizacyjnych. Już w XVI w. za-uważono, ze Chiny były krajem bardzo dobrze zagospodarowanym i gęsto zaludnionym. Obec-nie są one trzecim pod względem powierzchni państwem świata i drugim na kontynencie azja-tyckim. Chiny są krajem wielonarodowościowym. Największymi grupami etnicznymi są: Zhuan, Mandżurowie, Hui, Miao, Ujgurzy, Yi Tujia, Mon-gołowie, Tybetańczycy. Początki państwowości datuje się tam na 1750–1000 r. p.n.e. (s. 63). Z tego czasu pochodzą też zręby kultury. Wyjąt-kową osobowością był Kong Fuzi (Konfucjusz), rządzący w latach 561–479 p.n.e. Jego myśl poli-tyczna stała się religią państwową – jako konfu-cjanizm. Ideą przewodnią konfucjańskiego po-rządku społecznego była hierarchia naturalna, władza autorytaryczna. W jej etyce obowiązuje wzajemność zobowiązań. Społeczeństwo i pań-stwo powiązane jest wzajemnymi zobowiązania-mi (s. 153). W wykładzie charakteryzuje się też obecność w kulturze chińskiej buddyzmu, isla-422 Recenzjemu, chrześcijaństwa. Zauważa się, że od tysiącle-ci społeczność chińską integrowało jej oryginal-ne pismo, które w formie hieroglificznej powsta-ło na potrzeby specyficznego języka. Pismo to ewaluowało przez stulecia. Ze względu na liczbę osób posługujących się tym językiem chińskim został on uznany przez ONZ jako międzynaro-dowy. Najdawniejsze teksty literackie napisane w tym języku to: Księga pieśni, Księga historii, Księga przemian oraz Wiosny i Jesieni. Do waż-nych pism należą Księgi Mencjusza i Dialogi Kon-fucjańskie.Wskazując na dziedzictwo kultury materialnej wymienia się Wielki Mur, którego początki się-gają VII w. p.n.e. Miał on zabezpieczyć państwo przed najazdami koczowników. Rozbudowa muru nastąpiła w latach 453–221 p.n.e. Zbudowano go z ubijanej ziemi mieszanej z gliną. Grubość u pod-stawy wynosiła 5 m, u szczytu 3,5 m a długość – kilkaset kilometrów. W 1987 r. został on wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO, a 7 lip-ca 2007 r. ogłoszono go jednym z siedmiu no-wych cudów świata, (jego długość obecnie wy-nosi 8851,8 km). W państwie tym zbudowano też największą w świecie budowlę wodną, tj. Wielki Kanał (1800 km długi, szeroki od 50 do 250 m). Budowlę rozpoczęto w 495 r. p.n.e., jego koryto biegnie od Hang-zhon do Pekinu. Zauwa-ża się, że ogromne inwestycje państwowe wiązały się głównie gwarantowaniem bezpieczeństwa gospodarczego państwa (izolacji przed agresją, barbarzyńców). Ogrom, zasięg i rozmiar inwe-stycji nie ma równych do czasów współczesnych. Świadczą one o potędze państwa i jego inspirują-cej roli na Dalekim Wschodzie, którą obecnie Chiny próbują odzyskać. Z dużą starannością poznawczą ukazuje się w wykładzie specyfikę rozwoju gospodarczego. Zauważa się, że osią-gnięcie niespotykanego na skalę światową tempa wzrostu gospodarczego Chin było możliwe przez wprowadzenie wielu reform systemowych w go-spodarce narodowej, do których należy zaliczyć reformę systemu finansowego państwa, politykę inwestycyjną i politykę „otwartych drzwi”, poli-tykę handlową, reformy i kształtowanie podstaw działalności finansowej i gospodarczej, a także globalne przemiany ma terenach niezurbanizo-wanych oraz reformy industrialne (s. 190).Celem obecnej polityki inwestycyjnej Chin jest przyciąganie inwestycji do środkowej i za-chodniej części kraju przez preferencyjne trakto-wanie inwestorów m.in. w sferze zobowiązań podatkowych.Z dużą starannością poznawczą ukazano w wy-kładzie instytucjonalizację współczesnego życia politycznego. Zgodnie z konstytucją z 1982 r. or-gany państwowe funkcjonują na podstawie zasad centralizmu demokratycznego; obowiązująca jest w rzeczywistości kulturowej zasada, od każdego według jego zdolności, każdemu według jego pracy (s. 236). Państwo zapewnia porządek publiczny i zakazuje jakiejkolwiek zdradzieckiej czy kontr-rewolucyjnej działalności. Państwo karze za czy-ny kryminalne zagrażające bezpieczeństwu pu-blicznemu i osłabiające gospodarkę, jak również inne czyny przestępcze. Państwo socjalizuje prze-stępców. Z dużą starannością ukazuje się w wy-kładzie zakres kompetencji poszczególnych in-stytucji politycznych.Prezentując chińską politykę zagraniczną wskazuje się obecnie zachodzące w świecie głę-bokie i złożone przemiany. Obserwuje się global-ne trendy zmierzające ku wielobiegunowości. Ważna rola w tym przypada rewolucji naukowo- -technicznej. Globalny kryzys finansowy ma waż-ny wpływ na oblicze świata. Zwracają uwagę też kwestie w wymiarze globalnym dotyczące bezpie-czeństwa żywnościowego, energetycznego, cyber-netycznego. Chiny zorientowane są na budowę rzeczywistości globalnego otwarcia i zrównowa-żonego rozwoju gospodarki. W analizie wskazuje się przemiany chińskich koncepcji systemu mię-dzynarodowego i wynikających z nich strategii działania dyplomacji. Charakterystyczną cechą systemu podejmowania strategicznych decyzji państwa dotyczących udziału Chin w międzyna-rodowym porządku jest pełna personalizacja procesu decyzyjnego, który należy do przywód-ców politycznych.Wśród relacji Chin z podmiotami zewnętrz-nymi wyjątkową nośność mają różnorodne od-niesienia ze Stanami Zjednoczonymi. W wykła-dzie dostarcza się o nich usystematyzowanej wiedzy deskryptywnej oraz eksplanacyjnej z po-zycji kształtowania się środowiska międzynaro-dowego. Czytelnie zarysowuje się relacje chiń-sko-polskie. Zauważa się, że pierwsze informacje dotyczące oficjalnych relacji pomiędzy Polską i Chinami odnoszą się do czasów panowania króla Jana III Sobieskiego, który skierował list intencyjny do cesarza Kangxi, panującego w la-tach 1662–1722, w sprawie nawiązania stosun-423Recenzjeków dyplomatycznych. Przypomina się główne ogniwa ujawniających się kontaktów, a w tym z XIX i początku XX w. Wskazuje się też na two-rzące się tam przejawy życia polonijnego (s. 796). Czytelnie zarysowuje się ogniwa współpracy pol-sko-chińskiej po 1989 r.Charakteryzując odrębność kulturowo-cywi-lizacyjną Chin wskazuje się na różne pojmowa-nie kategorii „wartość’, „kultura” i „cywilizacja”, a w tym przede wszystkim na ich rozumienie w dziejach społeczno-politycznych Chin. Wska-zuje się, że wprowadzony w Chinach dwa tysiące lat temu biurokratyczny aparat zarządzania syste-mem państwowym zachował do czasów współcze-snych wiele dawnych cech, pozwolił on zachować społeczeństwu odrębność kulturowo-cywiliza-cyjną. Wykształcił się tam specyficzny pacyfi-styczny system cywilny kontroli instytucji woj-skowych i zarządzania ich operacjami.Przypomina się wartości konfucjańskie oraz ich nośność we współczesnej rzeczywistości cy-wilizacyjnej, m.in. takie cnoty jak: 1. współczu-cie, 2. wstyd, 3. skromność i pokora, 4. zdolność odróżniania dobra od zła; jak też harmonijnego ładu w życiu społecznym, zawierającego się w re-lacjach: 1. między władcą a poddanym, 2. ojcem i synem, 3. mężem a żoną, 4. starszym a młod-szym bratem, 5. przyjacielem a przyjacielem. Przypomina się, że w 1991 r. opublikowano tam rządową Białą Księgę o prawach człowieka, pre-zentującą stanowisko chińskich władz wobec sta-wianych przez międzynarodową opinię publicz-ną oskarżeń o naruszenie praw człowieka. Pomi-mo że Chiny uznają uniwersalizm praw człowie-ka, to ich interpretacja dalece odbiega od tej, jaką przedstawia Zachód (s. 861). Z dużą staranno-ścią poznawczą scharakteryzowano tradycję konfucjańską oraz wiejski charakter społeczeń-stwa chińskiego. Zauważa się konfucjanizm po-zostaje głównym narzędziem hierarchizującym stosunki społeczne, kategoryzującym system podporządkowania, strategię rządzenia. W Chi-nach, jak w żadnym innym regionie świata, od tysięcy lat występuje zjawisko ogniskowania ol-brzymiej liczby ludności, na terenach na których skoncentrowana jest podstawowa produkcja rol-na. Zależność między wsią i miastem stanowi podstawę rozwoju cywilizacyjnego Chin. W wy-kładzie wskazuje się specyfikę kształtowania wiejskiego charakteru tego społeczeństwa. Pod-kreśla się, że na terenach wiejskich ciągle jeszcze tradycja kształtuje sposób myślenia i działania większości mieszkańców.Dostarcza się też usystematyzowanej wiedzy o współczesnej sytuacji kobiet w chińskim społe-czeństwie, ukształtowanej w wyniku syntezy wpły-wów czynników kulturotwórczych, zmieniających się w ciągu 4 tys. lat przeobrażeń cywilizacyjnych w tej przestrzeni. W obrazie współczesnego życia politycznego najważniejszym ośro dkiem decy-zyjnym jest partia (Komunistyczna Partia Chin).Wykład kończy Abstrakt, w języku angielskim, wskazano, w którym na główne myśli poznawcze zawarte w książce. Z dużą starannością sporzą-dzono Bibliografię (s. 1031–1091). Nadto z uzna-niem należy odnieść się do sporządzonego In-deksu osób.W refleksji uogólniającej można stwierdzić, że uporządkowana wiedza zawarta w trzech tomach wykładu o życiu kulturowo-cywilizacyjnym Chiń-skiej Republiki Ludowej jest: 1. monograficznym, przewartościowującym z pozycji globalizacji uję-ciem przeszłości i teraźniejszości społeczno-po-litycznej tego państwa; 2. podkreśleniem przy-wiązania społeczeństwa chińskiego do tradycji a jednocześnie ujawniania otwartości jego władz politycznych na globalne wektory życia cywili-zacyjnego; 3. wpisaniem wartości kulturowych Chin w przestrzeń środowiska międzynarodo-wego zarówno w postrzeganiu teoretycznym, jak i w praktyce kulturowej, politycznej; 4. istotne miejsce w prezentowaniu tożsamości politycznej obok instytucjonalizacji zajmują kwestie kultury i świadomości społecznej, a w tym konfucjań-skiej; 5. jest przypomnieniem miejsca relacji sto-sunków polsko-chińskich wśród kierunków chińskiej polityki zagranicznej ze współczesnymi podmiotami środowiska międzynarodowego.Książki zasługują na dużą uwagę znawców stosunków międzynarodowych, a w tym zwłasz-cza społeczności akademickiej.andrzej chodubskirafał raczyński, Polacy w islandii. aktyw­ność społeczno­polityczna, Wydawnictwo Har-monia universalis, Gdańsk 2015, ss. 263.We współczesnym dyskursie intelektualnym nośnym zagadnieniem są migracje ludności. Po-strzega się je jako wartość cywilizacyjną ludzko-

Marian Tadeusz Mencel, Chińska Republika Ludowa jako współczesny podmiot środowiska międzynarodowego, t. I: Uwarunkowania, t. II: Wektory, t. III: Rozważania o rzeczywistości, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2016, ss. 1109

https://czasopisma.bg.ug.edu.pl/index.php/cywilizacja/article/download/9459/8492

Marian Tadeusz Mencel, Chińska Republika Ludowa jako współczesny podmiot środowiska międzynarodowego, t. I: Uwarunkowania, t. II: Wektory, t. III: Rozważania o rzeczywistości, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2016, ss. 1109

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

University Scientific Journals (Univ. of Gdansk)