Chodubski, Andrzej

Polish

University Scientific Journals (Univ. of Gdansk)

395RecenzjePrezentacja zagadnienia świadomość obywa-telska współczesnego społeczeństwa jest wykła-dem adresowanym przede wszystkim do studen-tów. Zauważa się w nim, że społeczeństwo oby-watelskie – w dyskursie teoretycznym – bywa defi-niowane bardzo różnie. Zwraca się uwagę na ko-nieczność istnienia aktywnych, myślących o in-teresach społeczności obywateli, o stosunkach politycznych bazujących na zasadach równości i stosunkach polegających na zaufaniu oraz współpracy. W wykładzie dostarcza się uporząd-kowanej wiedzy o istocie i powołaniu społeczeń-stwa obywatelskiego.W prezentacji poszczególnych zagadnień wska-zuje się starannie dobraną literaturę przedmiotu. Pełni ona funkcję drogowskazu w pogłębianiu wiedzy prezentowanych zagadnieniach.Wartość poznawcza książki polega przede wszy-stkim na: 1. dostarczaniu wiedzy refleksyjnej o rozwoju cywilizacji europejskiej; 2. ukazaniu roli badań archeologicznych w objaśnianiu współ-czesnej rzeczywistości społeczno-politycznej; 3. wskazaniu siły świadomości historycznej w kształtowaniu wartości i postaw społeczeństw, jak też ich aspiracji; 4. wskazaniu siły i skutków nacjonalizmu w generowaniu rzeczywistości po-litycznej; 5. wskazaniu potrzeby kształtowania świadomości obywatelskiej w kształtującej się współczesnej rzeczywistości integracji europej-skiej.andrzej chodubskiAdam zamojski, Tożsamość cywilizacji euro­pejskiej. Geneza, kompleks konstytuujący i kie­runki transformacji, Wydawnictwo uniwersyte-tu Jana Kochanowskiego, Kielce 2015, ss. 448.Europa jako podmiot i przedmiot rozpozna-wania refleksyjnego znajduje się obecnie w polu uwagi przedstawicieli różnych dyscyplin badaw-czych, a w tym nauk o polityce. Zauważa się, że w jej instytucjonalnym funkcjonowaniu w ramach Unii Europejskiej „wymyka się wiele ogniw ist-niejącym schematom i modelom”. Życie kulturo-we ulega postmodernizmowi. Ściera się przy tym z dużą siłą tradycja z nowoczesnością. Nowocze-sność identyfikowana z zjawiskami i procesami globalizacji postrzegana jest obok pozytywnej wizji dalszego rozwoju z rzeczywistością przewo-dzącą do kryzysu światowej cywilizacji, do kata-strofy. W objaśnieniu współczesnych przemian politycznych świata istotną wagę przywiązuje się do paradygmatu cywilizacyjnego, w którym dużą nośność ma wyzwanie wyjaśniająco-prognosty-czne. Zagadnienia te stały się przedmiotem do-ciekań intelektualnych w prezentowanej książce. Wskazuje się w jej Wstępie, że jest ona efektem rozwiązań nad naturą tożsamości cywilizacji eu-ropejskiej. Pytania, które sobie zadawał (i wciąż zadaje) Autor, a które doprowadziły do jej napi-sania, mają naturę w gruncie rzeczy ontologiczną i aksjologiczną (czy jest cywilizacja, jaka jest pol-ska w niej kondycja, co jest dla Polski ważne – pytanie o kompleks elementów konstytuujących tożsamości i świat wartości) oraz eschatologiczną (skąd się wzięli Europejczycy i cywilizacja euro-pejska – pytanie o genezę o naturalne i symbo-liczne źródła tożsamości, dokąd zmierzamy – py-tanie o kierunki transformacji tożsamości cywi-lizacji europejskiej).Istotę problemu poznawczego zaprezentowa-no w pięciu częściach, tj. I Wprowadzenie; II Ge-neza i ewolucja; III Kompleks konstytuujący; IV Kierunki transformacji; V Zakończenie. Wy-odrębniono w nich dziewięć rozdziałów: 1. Istota interpretacji cywilizacyjnej w rozpoznawaniu przemian; 2. Problem tożsamości. Charaktery-styka obszaru badawczego; 3. Geneza Europy; 4. Ewolucja cywilizacji europejskiej; 5. Naturalne źródła tożsamości europejskiej; 6. Symboliczne źródła tożsamości europejskiej; 7. Transformacja tożsamości – aspekt filozoficzny; 8. Transforma-cja tożsamości – aspekt wyznaniowy i etyczny; 9. Spojrzenie przez pryzmat analizy SWOT i kon-cepcji IPS.Z metodologicznego punktu widzenia pod-kreśla się wagę ustaleń teoretycznych z zakresu nauki o cywilizacji, która orientuje się na poszu-kiwanie praw rządzących procesami i zjawiskami cywilizacyjnymi w czasie i przestrzeni. Podkreśla się, że nauka o cywilizacji jest sprzężona zwrot-nie z historią, geografią człowieka, socjologią, etnologią i filozofią. Z historią – przez dzieje cy-wilizacji, czyli „spotkania między cywilizacjami w czasie”, z geografią człowieka – poprzez roz-mieszczenie cywilizacji. Sprężenia z socjologią dotyczą obszaru teorii cywilizacji, z etnologią – teorie kultur ludów przedcywilizacyjnych. Po-mostem między nauką o cywilizacji a filozofią jest filozofia dziejów – historiozofia oraz filozofia 396 Recenzjeludzkiej przestrzeni – geozofia. Przez pojęcie „cywilizacja” przyjmuje się za francuskim histo-rykiem Jeanem Mathiex, że jest to zespół cech charakteryzujących życie materialne i kulturalne określonej wspólnoty ludzkiej. W wykładzie przy-wołuje się różne sposoby jej definiowania przez myślicieli takich, jak np. Feliks Koneczny, Arnold Joseph Toynbee, Mikołaj Danielewski, Pitrim Sorokin, Philip Bagby, Samuel P. Huntington, Jó-zef Bańka.Prezentując problem klasyfikacji cywilizacji przywołuje się opinię Arnolda Toynbee wskazu-jącą, że ekspansja społeczności zachodniej i pro-mieniowanie kultury zachodniej przywiodły wszy-stkie inne społeczności pierwotne pod wszech-ogarniające wpływy światowej westernizacji. Do-starcza się też usystematyzowanej wiedzy o kla-syfikacjach cywilizacji, prezentowanych przez różnych myślicieli z tej przestrzeni poznania, a w tym szczególnie Feliksa Konecznego, dla któ-rego cywilizacja jest metodą życia zbiorowego. W życiu człowieka podstawowe wartości według niego stanowią: 1. dobro, 2. prawda, 3. zdrowie, 4. dobrobyt, 5. piękno.Charakteryzując wyróżniki cywilizacji euro-pejskiej przywołuje się opinię Philipa Bagby twierdzącego, iż w ciągu ostatnich dwustu lat wszystkie cywilizacje – pierwszego czy drugiego rzędu – jakim udało się przetrwać, stały się pery-feryjne względem cywilizacji zachodnioeuropej-skiej. W analizie cywilizacji europejskiej analizu-je się takie idee, jak: ponadnarodowy charakter, jedność w różnorodności, solidarny organizm, wielość w jedności, racjonalizm, rywalizacja, etyka pracy, społeczeństwo konsumpcyjne.Charakteryzując kwestie tożsamościowe przy-wołuje się różne stanowiska definiujące pojęcie, zauważają, że na gruncie nauk społecznych jest ono bytem stosunkowo młodym; jest ono ukie-runkowane na identyfikowanie i objaśnianie, zwłaszcza w przestrzeniach socjologicznej i poli-tologicznej. Wskazuje się, że źródła tożsamości tkwią w sferze naturalnej – przestrzeń geogra-ficzna, etnos, genotyp oraz symbolicznej – kultu-ra, język, religia, filozofia, doświadczenia histo-ryczne.Szczególną kategorią w rozpoznawaniu tożsa-mości cywilizacyjnej są podmioty zbiorowe. W wykładzie zwraca się uwagę na takie ich czę-ści, jak: tożsamość zbiorowa, tożsamość narodo-wa, tożsamość europejska. Wskazuje się tu, że tożsamość cywilizacji europejskiej nie odnosi się do jakiegoś świadomego transcendalnego pod-miotu zbiorowego, ale do społecznej warstwy tożsamości jednostek, które przede wszystkim mentalnie przynależą do tego typu cywilizacyj-nego bytu.Prezentując genezę Europy podkreśla się, że powstanie cywilizacji europejskiej jest otoczone warstwą mitów. W wykładzie zwraca się uwagę na specyfikę rozwoju kultury kreteńskiej (jako kolebki) cywilizacji minojskiej i Myken. W wy-miarze ewolucji cywilizacji europejskiej wskazu-je się: 1. okres klasyczny; 2. Europę X–XIII wieku Res Rublica Christiana; 3. Europę XV–XVIII wie-ku; 4. Europę XIX–XXI wieku.Przypomina się, że korzeni cywilizacji europej-skiej szukać należy w świecie klasycznym. Tożsa-mość europejska ukonstytuowała się na funda-mencie filozofii starożytnej Grecji, rzymskiego prawa, tradycji judeochrześcijańskiej, dorobku kulturowego plemion barbarzyńskich oraz myśli Oświecenia. Nie bez znaczenia jest także wspól-nota terytorialna oraz homogeniczny charakter populacji Europy, potwierdzony przez między-narodowy zespół naukowców wykorzystujących najnowocześniejsze technologie mapowania mi-tochondrialnego DNA, w ramach rozpoczętego w 2005 r. z inicjatywy National Geographic pro-jektu geograficznego (s. 207–208).W prezentacji naturalnych źródeł tożsamości europejskiej podkreśla się, że przestrzeń natural-na wpływa na kształtowanie się specyficznych cech cywilizacji (położenia, rzeźby terenu, obec-ności lub nie morza, rzek, jezior itp.). Przypomi-na się, że Europa jest kontynentem bardzo zróż-nicowanym pod względem warunków geografi-czno-przyrodniczych. Ten jeden z siedmiu konty-nentów globu ziemskiego zajmuje 2% powierz-chni kuli ziemskiej, a 7% powierzchni lądów. Z czy sto geograficznego punktu widzenia Euro-pa nie jest kontynentem, lecz subkontynentem – półwyspem kontynentu azjatyckiego (s. 217). Ob-szar ten jest obszarem kulturowym. W wymiarze etnicznym w Europie mieszka ok. 80 narodów i grup etnicznych, a w tym 50 liczy ponad 1 mln osób. Wskazuje się, że Europejczycy wywodzą się z kontynentu afrykańskiego.Prezentując symboliczne źródła tożsamości europejskiej wskazuje takie segmenty poznania, jak: 1. grecka filozofia; 2. Rzymski system prawa; 3. fundament judeochrześcijański; 4. korzenie 397Recenzjebarbarzyńskie; 5. dorobek Oświecenia. Podkreśla się tu, że Europejczycy zaczerpnęli od Greków wszystko to co jest najbardziej odrębne w kultu-rze zachodniej w przeciwstawieniu do kultury wschodniej: naukę, filozofię, literaturę i sztukę, myśl polityczną i koncepcje prawa oraz instytucji politycznych. Charakteryzując wkład w rozwój prawa Rzymian przypomina się, że dla nich istot-ny był obraz świata zorientowany na dążenie do ładu i porządku, który jest postrzegany przede wszystkim jako zespół obowiązujących norm.Zauważa się też, że ważnym składnikiem eu-ropejskiego dziedzictwa jest kultura barbarzyń-ska. Nie ma bowiem takiego miejsca w Europie, gdzie barbarzyńcy nie postawiliby swojej stopy (s. 281). Dalej zwraca się uwagę, że na kształto-wanie tożsamości europejskiej cywilizacji nieba-gatelny wpływ wywarły dokonania myślicieli epoki Oświecenia. Zgodnie z ideami oświecenio-wymi świat zaczęto interpretować z punktu wi-dzenia zasad budowy i funkcjonowania całkowi-cie namacalnej, precyzyjnie działającej maszyny, a w ostatniej redukcji jako zbiór materialnych cząsteczek oddziaływujących ze sobą w prze-strzenno-czasowym polu bezosobowo podjętych sił. Rewolucja francuska była przełomowym mo-mentem w rozwoju cywilizacji europejskiej. Przyniosła ze sobą terror, anarchię, zagrożenie utraty własności, ale wprowadziła gwarancję praw jednostki. Oświecenie ujawniło w życiu kulturowo-cywilizacyjnym Europejczyków pro-blem relacji: sacrum i profanum (s. 290).Podkreśla się, że tożsamość cywilizacji euro-pejskiej podlega transformacji. Współcześnie obserwuje się, że miejsce tradycyjnych systemów filozoficznych zaczynają zastępować recentyzm, postmodernizm, filozofia New Age. Chrześcijań-stwo jest wypierane przez konsumpcjonistyczną religię zakupów skorelowaną dodatnio z ateiz-mem i apateizmem (indyferentyzmem religij-nym) oraz przez wierzenia sekt religijnych. Re-nesans przeżywa religijność pogańska. Procesowi temu towarzyszy islamizacja Europy (s. 293).Wskazując na postmodernizm przywołuje się jego definiowanie jako pochwały różnorodności, protestu przeciwko unifikacji. Symbolem unifi-kacji i totalności był w przeszłości rozum i on też staje się pierwszą ofiarą postmodernistycznej plu-ralizacji. Podkreśla się, że postmodernizm jest synkretyczny, feministyczny, odrzuca uniwersal-ną etykę, wprowadza ideę uniwersalnego upod-miotowienia i zanikania indywidualności (jed no-stka zredukowana do składowej dyskursu i prze-kaźnika, zwalcza metafizykę, odrzuca możliwość odkrywania obiektywnej prawdy (s. 300–302).W rozdziale ósmym, poświęconym transfor-macji tożsamości w kontekście wyznaniowości i etniczności, wyodrębniono kwestie: 1. Sekula-ryzacja – apateizm – ateizm – konsumpcjonizm; 2. Ekumenizm i ewolucjonizm chrześcijański; 3. Renesans religijności pogańskiej; 4. Sekciar-stwo; 5. Islamizacja Europy. Przypomina się tu, że ok. 73,5% populacji Europy stanowią chrześci-janie różnych wyzwań, muzułmanie – 1,6%, żydzi – 0,3%, hindusi – 0,1%, buddyści – 0,04%. Wy-znawcy pozostałych religii mieszczą się w grani-cach 0,07%. Ateiści i bezwyznaniowcy stanowią ok. 24,4% ludności europejskiej. Zauważa się, że w tej sytuacji bezpieczeństwo Europy jest obec-nie wystawione na próbę. Przypomina się prze-konanie, że w czasach zamętu i niepewności jutra sprawdza się mądrość starych obserwacji: „Kie-dy trwoga to do Boga” i „W okopach nie ma ate-istów” (s. 312).W wykładzie wskazuje się, że geneza kon-sumpcjonizmu sięga rewolucji neolitycznej. Jest związana z przejściem zbieraczy i łowców na osiadły tryb życia, czemu towarzyszyło wynale-zienie rolnictwa i hodowli. W prezentacji proble-mu stawia się pytanie – czy cywilizacja arabska, której immanentnym elementem jest islam, bę-dzie na terenie Europy pokojowo koegzystowała z sekularyzującą się i ateizującą w coraz więk-szym stopniu cywilizacją europejską? Przywołu-jąc myśl Feliksa Konecznego zauważającego, że próba taka nie może być zwieńczona powodze-niem (s. 300).W Zakończeniu wskazuje się na tożsamość cywilizacji europejskiej z punktu widzenia sche-matu SWOT (silne strony, słabe strony, szanse i zagrożenia). Wśród zagrożeń wymienia się de-mograficzną ekspansję cywilizacji arabskiej, islamiza cji Europy, popularność sekt, religijności niepogańskiej i New Age Movement. Szanse zaś to: redefiniowanie koncepcji multikulturalizmu, ekumenizm i ewolucjonizm chrześcijański. Pod-kreśla się, że cywilizacja europejska jest silną swo-ją kulturą. W Europie, mimo jej zróżnicowania, występują powszechnie podzielane idee, wartości, normy i obyczaje. Stanowiły one na przestrzeni wieków podstawę międzynarodowej współpracy, były gwarantem porozumienia, formowały euro-398 Recenzjepejski sposób na życie. Kultura współczesnej Eu-ropy w centrum systemu wartości umieściła człowieka wyposażonego w godność, wolność, rozumności i prawa jednostki.Prezentowane studium przygotowano wyko-rzystując starannie zgromadzoną lekturę przed-miotu. W refleksji uogólniającej należy stwier-dzić, że: 1. jest ono monograficznym ukazaniem procesu kształtowania się tożsamości cywilizacji europejskiej; 2. ujawnia wagę i znaczenie badań z zakresu nauki o cywilizacji; 3. definiuje się w nim główne zjawiska i procesy przemian cywi-lizacyjnych, które ujawniły się w przeszłości oraz ujawniają się współcześnie w Europie; 4. wskazu-je się na współczesne przemiany ujawniające się w rozpoznawaniu rzeczywistości kulturowo-cy-wilizacyjnej, a w tym zderzenie tradycji intelek-tualnej Europy z postmodernizmem; 5. określa istotę i znaczenie transformacji tożsamości euro-pejskiej. Jest to książka zasługująca na dużą uwa-gę badaczy nauk humanistycznych i społecz-nych.andrzej chodubskiAndrzej czajowski, X twierdzeń o polityce, Wydawnictwo Adam Marszałek, toruń 2015, ss. 155.Z teoretycznego punktu widzenia rozpozna-wania polityki na dużą uwagę zasługuje prezen-towana książka. W jej Prologu Autor zauważa, że pojęcie polityki nie sprawia problemów w co-dziennej komunikacji między ludźmi. Bez wzglę-du na to, w jakim kontekście mówi się i pisze o niej, wiadomo, o co chodzi. Podobnie jest w na-uce. Tutaj także – bez uściślania znaczeń – słowo „polityka” jest zrozumiałe i mało kto zawraca so-bie głowę wyjaśnianiem, co będzie miał na myśli posługując się tym wyrazem. Jeśli takie zabiegi czyni, to przeważnie bez widocznych konse-kwencji dla konceptualizacji badań, dla samych badań i przedstawiania ich wyniku.Zauważa się jednak, że pojęcie polityki jest trudne do zdefiniowania, a nawet jest niedefinio-wane, o czym świadczy przestrzeń rozmaitych i sprzecznych określeń, jakimi obfituje literatura naukowa. Jednocześnie z wielu zawartych w niej twierdzeń wyłania się jej obraz. Tworzony i mo-dyfikowany jest on przez myślicieli, badaczy zja-wisk politycznych, pisarzy, poetów, malarzy, fil-mowców, dziennikarzy – kształtuje wyobraźnię, ułatwiając człowiekowi poruszanie się w spra-wach życia publicznego. W prezentowanym stu-dium Autor podjął wyzwanie odpowiedzi na py-tania: po co jest polityka, kiedy jest polityka, kto i co tworzy politykę, co dynamizuje politykę, jaka jest polityka, kogo interesuje polityka?Za wyjściową kategorię wyjaśniającą przestrzeń polityki przyjęto potrzeby człowieka. Wskazuje się, że są one przyczyną działań społecznych tworzą-cych różne rodzaje ludzkiej aktywności, a w tym polityki. Przywołuje się myśl antropologiczną, że żaden system czynności nie może przetrwać, je-żeli nie jest związany bezpośrednio lub pośred-nio z ludzkimi potrzebami i ich zaspokajaniem. Podkreśla się przy tym, że nie każda czynność ludzka wynika z potrzeby. W przeciwnym razie należałoby przyjąć, że człowiek robiący coś bez potrzeby, zaspokaja potrzebę robienia czegoś bez potrzeby, podczas gdy faktycznie może to zrobić przypadkowo czy niechcąco.Wiedzę o polityce prezentuje się w formie de-kalogu, wskazuje się dziesięć twierdzeń o polity-ce, tj. I Polityka jest dziedziną aktywności czło-wieka ukierunkowanej na zaspokajanie jego po-trzeb, obok innych dziedzin, takich jak: ochrona przed zagrożeniami, eksploracja, podbój, produ-kcja, handel i konsumpcja, usługi, kultura, na-uka, oświata, religia, lecznictwo, sport, rekreacja, administracja, walka o władzę i jej sprawowanie; II Polityka polega na zaspokajaniu potrzeb czło-wieka wyłącznie za pośrednictwem organów państwa, samorządu terytorialnego i międzyna-rodowych organizacji rządowych wtedy, gdy jest to niemożliwe lub wydaje się niemożliwe bez działania organów tych struktur; III Politykę two-rzą organy państwa, samorządu terytorialnego i międzynarodowych organizacji rządowych oraz wszystkie jednostki ludzkie i grupy społeczne, które uczestniczą w kształtowaniu ich składu osobowego i przedsięwzięć; IV Politykę tworzą zespoły powiązanych elementów: a) działań pod-miotów dążących do osiągania czegoś zamierzo-nego, b) relacji społecznych powstających w wy-niku zderzenia się działań co najmniej dwóch podmiotów dążących do osiągania czegoś zamie-rzonego, c) działań – środków podmiotów na rzecz skutecznego osiągania czegoś zamierzone-go; V Głównymi czynnikami dynamizującymi politykę są walka o władzę w państwie, samorzą-

Adam Zamojski, Tożsamość cywilizacji europejskiej. Geneza, kompleks konstytuujący i kierunki transformacji, Wydawnictwo Uniwersytetu Jana Kochanowskiego, Kielce 2015, ss. 448

https://czasopisma.bg.ug.edu.pl/index.php/cywilizacja/article/download/9451/8484

Adam Zamojski, Tożsamość cywilizacji europejskiej. Geneza, kompleks konstytuujący i kierunki transformacji, Wydawnictwo Uniwersytetu Jana Kochanowskiego, Kielce 2015, ss. 448

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

University Scientific Journals (Univ. of Gdansk)