Чараўко, В. У.

Digital Library of Polotsk State University (Репозиторий Полоцкого государственного университета)

- 232 - Чараўко В.У. ІНВЕНТАР АРХІРЭЙСКІХ ПАХАВАННЯЎ XVII–XVIII СТСТ. З ПОЛАЦКАГА САФІЙСКАГА САБОРА1  Пахавальны інвентар з’яўляецца каштоўнай археалагічнай і гістарычнай крыніцай. Ён дазваляе датаваць помнік, вызначыць асаблівасці пахавальнага абраду, яго залежнасць ад сацыяльных фак-тараў і канфесійных працэсаў, прасачыць дынаміку развіцця пахавальнай практыкі. Акрамя таго, прадметы інвентару даюць уяўленне пра развіццё рамяства і, шырэй, матэрыяльнай культуры. Пе-раважная большасць пахаванняў Паўночнай Беларусі ХIV–ХVIII стст. не ўтрымлівае інвентару. Гэта тлумачыцца іх адпаведнасцю хрысціянскаму канону, які забараняў змяшчаць разам з пахаваным бытавыя рэчы, а таксама стратамі прадметаў з арганічных матэрыялаў (адзення, абутку, галаўных убораў) у працэсе археалагізацыі [9, с. 277]. Таму ўсе даныя аб пахавальным інвентары помнікаў по-зняга сярэдневякоўя – ранняга новага часу заслугоўваюць пільнай увагі. У адпаведнасці з нормамі хрысціянства, цела нябожчыка апраналі ў вопратку, якая адпавядала сацыяльнаму статусу і палажэнню памерлага пры жыцці. Падобныя правілы суадносяцца з эт-награфічна зафіксаванай у ХІХ–ХХ стст. практыкай, калі пахавальнае адзенне мала чым адрозніва-лася ад звычайнага святочнага [7, с. 362; 11, с. 512; 12, с. 161]. Рэшткі багатай вопраткі, упрыгажэнні і прадметы культу асабістага выкарыстання прысутнічалі ў пахаваннях ХVII ст., даследаваных  Т. С. Бубенька ў Дабравешчанскай царкве Віцебска [10, с. 92–93]. Адзенне з каштоўных тканін, упры-гажэнні і прадметы культу асабістага выкарыстання з’яўляліся часткай касцюма (у шырокім выз-начэнні гэтага тэрміна) пахаваных у Дабравешчанскай царкве прадстаўнікоў свецкай сацыяльнай эліты – шляхты і гарадскога патрыцыяту – і рэпрэзентавала іх высокі грамадскі і маёмасны статус. Адносна добрая захаванасць тканіны можа быць патлумачана бо́льшай абароненасцю пахаванняў у храме ад неспрыяльных прыродных умоў. Гэтай жа акалічнасцю тлумачыцца захаванасць тканіны ў пахаваннях архірэяў, выяўленых у Сафійскім саборы ў Полацку. Звесткі аб першым з іх утрымліваюцца ў «Дзённіку Полацкага Сафійскага манастыра» [1, с. 343]. «Дзённік…» («Acta monasterii Polocensis S. Sophiae…») – манастыр-ская хроніка, якая апісвае падзеі 1745–1767 гг. і была надрукавана ў дзясятым томе «Археаграфіч-нага зборніка дакументаў» ў 1874 г. [1; 8, с. 167]. «Дзённік…» паведамляе, што ў 1747 г. пры рамонце рабочыя знайшлі ў сцяне Сафійскага сабора грабніцу. У ёй змяшчаліся парэшткі чалавека ў архіепіскапскім убранні. Аўтар хронікі пералічвае элементы ўбрання: сакас; амафор «і г.д.»; туфлі з крыжамі на насках; параман з выявамі Дзевы Ма-рыі, святога пантыфіка Аляксандра, святых Антонія, Васіля «і іншых [святых]»; крыж-каравака з рэ-ліквіямі. Пахаванне, верагодна, належала полацкаму ўніяцкаму епіскапу Гедэону Бральніцкаму, які памёр у 1618 г. [1, с. 343; 3, с. 30]. Сакас, амафор і параман з’яўляюцца элементамі ўбрання, характэрнымі для праваслаўных архірэяў. У той жа час абутак з выявамі крыжа не быў уласцівы для адзення праваслаўных епіскапаў. Такія туфлі, як падкрэслівае храніст, насілі каталіцкія біскупы пры набажэнствах [1, с. 343]. Можна меркаваць, што спалучэнне ў строі пахаванага епіскапа элементаў, уласцівых убранню праваслаўных і каталіцкіх архір-эяў, пры дамінаванні першых, адлюстроўвала заходнія ўплывы на ўніяцкую царкву ХVII ст. Згаданы крыж-каравака, верагодна, з’яўляўся наперсным крыжам – яшчэ адной дэталлю епіскап-скіх строяў. Згодна з паведамленнем, ён утрымліваў нейкія рэліквіі, гэта значыць, з’яўляўся эн-калпіёнам. Тэрмін «каравака» («caravaca») азначае шасціканцовы крыж з двума перакладзінамі, верхняя з якіх карацейшая за ніжнюю. Сваю назву крыж такой формы атрымаў ад іспанскага горада Каравака-дэ-ла-Круз, дзе захоўваўся шасціканцовы крыж-рэлікварый. Ён набыў папулярнасць у час Трыдэнцкага сабора і ў свядомасці тагачасных людзей успрымаўся як надзейная абарона ад чумы. Такі крыж-каравака з сярэдзіны ХVI ст. набыў пашырэнне і ў Рэчы Паспалітай [13]. Адзначым, аднак, што шасціканцовая форма не з’яўляецца асаблівасцю выключна крыжа-каравакі: аналагічную форму меў крыж Еўфрасінні Полацкай. Інфармацыю аб яшчэ адным архірэйскім пахаванні, выяўленым у Сафійскім саборы, прыводзіць А. П. Сапуноў. Вядомы гісторык і краязнаўца ў 1912 г. быў запрошаны праводзіць экспертызу вы-яўленых парэшткаў, высветліў іх прыналежнасць уніяцкаму архіепіскапу Фларыяну Грабніцкаму і пакінуў падрабязнае апісанне інвентару [6, с. 353–354]. У пахаванні Фларыяна Грабніцкага заха-валіся рэшткі адзення з каштоўных тканін (амафор, сакас, чорная сутана з чырвонымі гузікамі, па́ліца), галаўныя ўборы (скуфейка і мітра), абутак (сандалі), пальчаткі, крыж-рэлікварый, а таксама два пярсцёнкі. Твар памерлага быў закрыты шаўковым платком («возду́хом»), упрыгожаным пазу-ментам [6, с. 352–353].                                                           1 Работа выканана ў межах праекта Беларускага рэспубліканскага фонда фундаментальных даследаванняў «Пахавальныя помнікі Полацка ХI–ХVIII стст. у кантэксце развіцця сінхронных некропалей Беларускага Падзвіння: пахавальны абрад, інвентар, палеаантра-палагічная характарыстыка» (нумар дзяржаўнай рэгістрацыі 20221071 ад 06.07.2022). - 233 - Як і ўбранне Гедэона Бральніцкага, строй Фларыяна Грабніцкага дэманструе спалучэнне элемен-таў, уласцівых як праваслаўнаму, так і каталіцкаму архірэйскаму ўбранню. Так амафор, сакас, па́ліца, скуфейка, мітра, а таксама крыж-машчавік адносяцца да праваслаўнага архірэйскага ўбрання. Чор-ная сутана з чырвонымі гузікамі характэрна для строя каталіцкага епіскапата. Такое спалучэнне элементаў адлюстроўвала гістарычную спецыфіку ўніяцкай царквы. Наяўнасць сандаляў і пальча-так, якія не з’яўляюцца дэталямі менавіта архірэйскага ўбрання, адпавядала наяўнай практыцы. Платок, які закрываў твар, адносіцца выключна да пахавальнага ўбору і ў Паўночнай Беларусі адзна-чаны толькі ў названым выпадку. На суседніх рускіх землях фрагменты тканіны, якой закрывалі твар, таксама сустракаюцца ў пахаваннях прадстаўнікоў вышэйшага духавенства [4, с. 283–284; 12, с. 161]. Адзначым, што ў больш раннім пахаванні Гедэона Бральніцкага адсутнічаюць рэчы, якія не ад-носяцца да адзення і ўбрання архірэя. У больш познім пахаванні Фларыяна Грабніцкага маюцца пярсцёнкі, якія не з’яўляюцца ні прадметам адзення, ні дэталлю архірэйскага ўбрання. Адзін з іх уяўляў сабой залаты пярсцёнак-пячатку з сердалікавай устаўкай, на якой быў выразаны герб «Астоя» і літары «F H A P» – «Florianus Hrebnicki Archiep. Polocensis» [6, с. 352–353]. Гэты пярсцёнак указваў на высокі сацыяльны статус уладальніка. Тэндэнцыя да павелічэння ў больш позні час коль-касці рэчаў, з якімі хавалі прадстаўнікоў вышэйшага кліру, характэрна таксама для ўкраінскіх і зем-ляў [2, с. 124; 5, с. 161]. Убранне полацкіх ўніяцкіх архірэяў Гедэона Бральніцкага і Фларыяна Грабніцкага адлюстроўваюць і мясцовую пахавальную практыку. Калі ў пахаваннях праваслаўных епіскапаў, даследаваных у Кіеве, са-кас вядомы з пачатку ХVIII ст., а параман – з сярэдзіны ХVIII ст. [5, с. 161], то ў Полацку гэтыя элементы ўбрання прысутнічаюць ўжо ў пахаванні Гедэона Бральніцкага, які памёр у 1618 г. Такім чынам, звесткі аб пахаванні Гедэона Бральніцкага з «Дзённіка Полацкага Сафійскага мана-стыра» і аб пахаванні Фларыяна Грабніцкага з паведамлення А. П. Сапунова ўтрымліваюць інфарма-цыю аб пахавальным інвентары. У абодвух выпадках ён прадстаўлены дэталямі архірэйскага ўбрання, якія адпавядаюць статусу пахаваных. Высокае грамадскае становішча пахаваных у Сафійскім саборы Полацка ўніяцкіх епіскапаў збольшага рэпрэзентуецца гэтак жа, як і ў выпадку з пахаванымі ў Дабравешчанскай царкве Віцебска прадстаўнікамі свецкай эліты – праз месца паха-вання (у храме), багатую вопратку, наяўнасць упрыгажэнняў. Пры гэтым вопратка епіскапаў – ар-хірэйскае ўбранне – адпавядае іх духоўнаму сану. Пахаванні адрозніваюцца вялікай колькасцю прадметаў пахавальнага інвентару, што вылучае іх з ліку сінхронных пахаванняў, збольшага безын-вентарных. Часткова гэта тлумачыцца спрыяльнымі ўмовамі, якія існавалі ў храме для захавання рэчаў з арганічных матэрыялаў. Наменклатура рэчаў у абодвух пахаваннях таксама адрозніваецца разнастайнасцю, што нетыпова для пахавальных помнікаў Полацкага і Віцебскага ваяводстваў. Па-хавальны інвентар спалучае элементы, характэрныя для праваслаўнай і для каталіцкай традыцый пры дамінаванні першых. Гэта адлюстроўвае адметнасць уніяцкай царквы і яе гістарычнага лёсу. Пры гэтым элементы ўбрання як знаходзяць паралелі на суседніх украінскіх і рускіх землях, так і адлюстроўваюць рэгіянальную спецыфіку, характэрную для Беларускага Падзвіння.  1. Археографический сборник документов, относящихся к истории Северо-Западной Руси. – Т. 10. – Вильна : В типографии О. Блю-мовича, 1874. – VIII с. + 392 с. 2. Беляев, Л. А. Погребение патриарха Никона в Воскресенском Ново-Иерусалимском монастыре: исследования 2012 г. / Л. А. Бе-ляев, М. А. Капитонова // Российская археология. – 2013. – № 4. – С. 116–125. 3. Грыгаровіч, І. І. Беларуская іерархія / І. І. Грыгаровіч. – Мінск : БелЭн, 1992. – 102 с. 4. Ёлкина, И. И. Текстиль из захоронений XVII в. в Воскресенском соборе Ново-Иерусалимского монастыря / И. И. Ёлкина // Краткие сообщения института археологии. – М., 2014. – Вып. 236. – С. 281–285. 5. Мельник, О. О. Поховальні пам’ятки Києва ХVІ–ХVІІІ ст. : дис. … канд. іст. наук : 07.00.04 – археологія / О. О. Мельнік ; Інститут археології НАН України. – Київ, 2017. – 397 с. 6. Сапунов, А. Чей прах покоится в нише полоцкого Софийского собора? (Доклад в ученой архивной комиссии) / А. Сапунов // Полоцко-Витебская старина. Издание Витебской ученой комиссии. Вып. II. – Витебск : Типолит. Насл. М. Б. Неймана, 1912. – С. 351–358. 7. Сысоў, У. М. З крыніц спрадвечных / У. М. Сысоў. – Мінск : Выш. шк., 1997. – 415 с. 8. Улащик, Н. Н. Очерки по археографии и источниковедению истории Белоруссии феодального периода / Н. Н. Улащик. – М. : Наука, 1973. – 303 с. 9. Чараўко, В. У. Інвентар пахаванняў Беларускага Падзвіння XIV–XVIII стст. (да пытання аб безынвентарнасці пахаванняў) / В. У. Чараўко // Віцебскія старажытнасці : матэрыялы навуковай канферэнцыі, прысвечанай 90-годдзю з дня нараджэння Л. В. Аляксеева, Віцебск,  28–29 кастрычніка 2010 г. / [рэдкал.: Г. У. Савіцкі, В. А. Шышанаў, Н. Ю. Шаркоўская]. – Мінск : Медисонт, 2012. – С. 275–280. 10. Чараўко, В. У. Характарыстыка пахаванняў ранняга новага часу ўнутры Дабравешчанскай царквы ў Віцебску / В. У. Чараўко, Т. С. Бубенька // Беларускае Падзвінне: вопыт, методыка і вынікі палявых і міждысцыплінарных даследаванняў : зб. артыкулаў V Міжнар. навук. канф., Полацк, 15–16 красавіка 2021 г. / Полац. дзярж. ун-т ; пад агульн. рэд. А. І. Корсак (адк. рэд.), В. У. Чараўко, У. Я. Аўсейчыка. – Наваполацк : Полац. дзярж. ун-т, 2021. – С. 91–94. 11. Шейн, П. В. Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-Западного края. Т. І. Ч. ІІ / П. В. Шейн. – СПб. : Типография императорской Академии наук, 1890. – XXXII с. + 708 с. 12. Шиманский, Г. И. Литургика: таинства и обряды / Г. И. Шиманский. – М. : Сретенский монастырь, 2003. – 351 с. 13. Karawaka [Electronic resource] // Zbiór artykułów związanych z małą architekturą sakralną i historią. – Mode of access : http://kapliczki.org.pl/kapliczki/Karawaka. – Date of access: 18.03.2023. 

Інвентар архірэйскіх пахаванняў XVII-XVIII стст. з Полацкага Сафійскага сабора

https://elib.psu.by/bitstream/123456789/42870/1/232-233.pdf

Інвентар архірэйскіх пахаванняў XVII-XVIII стст. з Полацкага Сафійскага сабора

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Digital Library of Polotsk State University (Репозиторий Полоцкого государственного университета)