Piechnik, Iwona

Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego

Polish

Jagiellonian Univeristy Repository

BULLETIN DE LA SOCIÉTÉ POLONAISE DE LINGUISTIQUE, fasc. LXVII, 2011ISSN 0032–3802IWONA PIECHNIKKrakówPiotr P. Chruszczewski, Językoznawstwo antropologiczne.Zadania i metody,Wrocław 2011, 339 s.Najnowsza praca P. Chruszczewskiego wpisuje się w tendencję do coraz więk-szej interdyscyplinarności językoznawstwa, wychodzenia poza wąskie przegrodyposzczególnych dziedzin językoznawstwa czystego i do szukania pomostów z rze-czywistością społeczno-kulturalną, a zwłaszcza do pokazywania silnych więzówłączących język z szeroko rozumianą kulturą. Sama ta dyscyplina – choć pod tąnazwą u nas jeszcze mało występuje1 – nie jest już nowa. Obejmuje ona bowiemznane nam np. językoznawstwo kontaktowe i terenowe, socjolingwistykę i pragma-lingwistykę, psycholingwistykę czy semiotykę, a także nauki o komunikacji. Cho-dzi o kulturę w najszerszym rozumieniu tego słowa – jak pisze Autor: „język jestintegralnym składnikiem kultury, bowiem jego złożona natura, jako wysublimowa-nego narzędzia używanego w komunikacji do precyzyjnego wyrażania myśli i bę-dącego zarazem częścią wyrażanych myśli, stanowi o tym, że język jest elementemrzeczywistości i co więcej, może wydatnie przyczyniać się do różnego rodzaju zmianrzeczywistości, w której funkcjonuje” (s. 15).Z góry trzeba zaznaczyć, że niektóre podrozdziały stanowią rozszerzone wer-sje już publikowanych w ostatnich kilku latach przez P. Chruszczewskiego artyku-łów (co zaznacza w przypisach), jednak tu doskonale wpisują się w ogólny wywódprzedstawiający założenia i obszar badawczy omawianej dyscypliny. Dowodzi to1 W piśmiennictwie anglojęzycznym pierwszymi ważnymi pracami promującymi nazwę dla tej dys-cypliny są dwie książki wydane w 1997 r., których tytuły niewiele się różnią: William A. Foley, Anthro-pological Linguistics. An Introduction, Malden–Oxford: Blackwell Publishing i Alessandro Duranti, Lin-guistic Anthropology, Cambridge: Cambridge University Press.W Polsce dotąd mało było jeszcze takich prac na gruncie językoznawczym (prace J. Anusiewicza,S. Grabiasa, Z. Wąsika), i powstawały raczej na gruncie antropologii kultury (prace W.J. Burszty,M. Buchowskiego, G. Godlewskiego, A. Mencwela, Z. Nęckiego).358też ewoluowania naukowych zainteresowań jeszcze przecież młodego Autora (ur.1973) w stronę tego typu językoznawstwa.Książka zbudowana jest z trzech części, które tworzą razem spójną całość:I) pierwsza część rozpoczyna od wprowadzenia czytelnika w antropologię kultu-rową, która zrodziła się na terenie Stanów Zjednoczonych, nie bez silnego wsparciawybitnych emigrantów z Europy. Zaskakujące, ale fascynujące jest to, że prapoczątkiantropologii kulturowo-językowej Autor sytuuje w pierwszych próbach nawraca-nia Indian – w tej to bowiem działalności pojawiły się pierwsze sposoby europej-skich „misjonarzy” zapoznawania się z językami tubylców i przedstawienia im treścii interpretacji tekstów religijnych. Rozwijając ten wątek, Autor wskazuje i omawiawkład „ojców założycieli” językoznawstwa antropologicznego. Byli nimi – najpierwwłaśnie na terenie Stanów Zjednoczonych – uczeni i entuzjaści nauki (dopiero potemjęzykoznawcy!) zarówno miejscowi, jak i przybysze z Francji, Szwajcarii, WielkiejBrytanii, Niemiec. Stany Zjednoczone pozostały też dotąd najsilniejszym ośrod-kiem antropologii językowej, z silnie promieniującym wpływem F. Boasa, E. Sapirai B.L. Whorfa w XX w. Dalej przedstawione są początki i przegląd europejskichbadań antropologiczno-językowych: w Niemczech, Wielkiej Brytanii i Francji, przyczym w każdym z tych krajów punkt ciężkości badań rozłożony był inaczej.II) druga część przedstawia założenia i koncepcje językoznawstwa antropolo-gicznego. Autor uściśla więc, że podstawowym założeniem tego językoznawstwa„jest pogłębianie i systematyzowanie wiedzy na temat, przede wszystkim komunika-cyjnych zachowań człowieka (...); jego biologicznie ukonstytuowanych możliwo-ści i potrzeb komunikacji werbalnej (...), jakości i intensywności typów kontaktówczłowieka z innymi ludźmi, prowadzących do modyfikowania swojego środowiskażycia przez komunikację werbalną (...) czy też badanie relacji między człowiekiema kulturą, w której przychodzi mu żyć i jaką sam formuje przez swoje zachowaniesymboliczne (...), komunikowane często w ściśle określonych sytuacjach nadaw-czo-odbiorczych” (s. 69). Tę część kończy rozdział omawiający rzadko poruszanąrolę pisma „jako semiotycznego systemu kreującego znaczenia, kluczowego dlarozwoju praktyk językowych”. Jako konkretny przykład rozwoju pisma Autor przy-toczył tu pokrótce wczesne skandynawskie inskrypcje runiczne (temu zagadnieniupoświęcił już wcześniej pracę habilitacyjną2), które spełniały funkcje komunika-cyjne, utrwalające kulturalny dorobek zbiorowości, ale także estetyczne. Autorprzedefiniowuje tu także słowo „książka”, pokazując, że za protoksiążkę możnauznać np. właśnie kamienie z napisami.III) trzecia, najobszerniejsza część pracy omawia paradygmaty badawcze współ-czesnego językoznawstwa antropologicznego:1) dokumentacyjny, pod którym kryje się językoznawstwo terenowe, ale takżeleksyka, i w którym odbijają się zmiany społeczno-kulturowe, choć – co może dzi-RECENZJE2 Piotr P. Chruszczewski, Cultural Patterns in Discursive Practices of Scandinavian Speech Com-munities in the Viking Age. On the Basis of Runic Inscriptions of North-Central Jutland, Kraków: Ter-tium, 2006.359wić – Autorowi chodzi tu nie tyle o przedstawienie zmieniania się i wzbogacaniasię zasobu słownictwa (w wyniku przemian społeczno-kulturowych, migracji, pod-róży, nowych odkryć), co raczej o przedstawienie wagi częstotliwości użycia pew-nych słów, prowadzącej do nieregularnego rozwoju fonetycznego3. Owszem, cennejest przypomnienie o tym zjawisku, ale lepsze byłoby zrównoważenie, rozłożenieakcentów, bo wszystkie omawiane tu czynniki zmian są w podobnym stopniu istot-ne. Można mieć więc po lekturze tego rozdziału pewien niedosyt.2) kulturowo-lingwistyczny, dotyczący podstawowych mechanizmów zmianykulturowej i językowej. Autor promuje tu nowe terminy: konsiliencja4 języka i kul-tury – podkreślająca stałe zanurzenie faktów językowych (i komunikacji w ogóle)w kulturze, ale także kreolingwistyka – dość trafną nazwę dla dyscypliny zajmują-cej się „głównie zewnątrzjęzykowymi kontaktami społecznymi”, czyli badającej„mechanizmy powstawania pidżynów, kreoli, języków mieszanych, zjawiska mul-ti- i bilingwizmu” (s. 124). Bardzo cenne jest tu także pokazanie modeli śmiercijęzyka – dopiero w takim zestawieniu widać najlepiej mechanizmy zjawiska zani-kania małych języków (choć o poszczególnych przypadkach pisze się ostatnio bar-dzo dużo w kontekście praw mniejszości językowych i kulturowych).3) transformacyjny, wskazujący na podstawowe założenia socjolingwistyki,a w szczególności językoznawstwa „kontaktu zewnątrzspołecznego” i „wewnątrz-społecznego”. Jest to rozdział dość szeroki i złożony, poruszający wiele kwestii, odbadań prowadzonych przez etnografów mówienia (D. Hymes, J. Gumperz, M. Sa-ville-Troike i in.), przez akty mowy i rytualizację zachowań językowych (w tymciekawe zjawisko japońskiej formuły aisatsu) po ciekawą „socjopragmatykęantyjęzyków” (odmian językowych używanych przez grupy zmarginalizowane spo-łecznie, np. imigranci i więźniowie, a nawet socjolekty kibiców, studentów czy wiel-bicieli danego typu muzyki młodzieżowej) i mechanizmy integrujące wspólnotyjęzykowe.4) komunikacyjno-dyskursywny, dotyczący głównie gramatyk komunikacyjnychposzczególnych dyskursów. Mamy tu więc zestawienie koncepcji dyskursów, kon-tekstów sytuacyjnych i modeli komunikacji, w zestawieniu z wybranymi antropo-semiotycznymi aspektami zachowań komunikacyjnych ludzi, ze wskazaniem ichwyrażania różnych tożsamości (przynależności etnicznej, płci).Całość zamyka bardzo przejrzyste podsumowanie ułatwiające uporządkowaniewiedzy z tak wielowątkowej lektury.Jest to niewątpliwie owoc wielkiego oczytania Autora i ciekawe zestawienienajważniejszych teorii prądów językoznawczych łączących się z kulturoznawstwem,socjologią, etnografią, antropologią, historią, psychologią. Można by jednak ocze-RECENZJE3 Zgodnie z głoszoną przez Witolda Mańczaka tezą o nieregularnym rozwoju fonetycznym spowo-dowanym frekwencją.4 Rozumiana jako „zestawienie razem czy też godzenie dwóch lub więcej wnioskowań pochodzą-cych z dwóch różnych grup zjawisk” (s. 121). Dodać trzeba, że na to zjawisko prawdopodobnie możnaby znaleźć ładniejsze polskie słowo.360kiwać szerszego przedstawienia prac przygotowujących grunt dla tego typu języko-znawstwa w Polsce – polscy specjaliści są oczywiście wspomniani, ale dość margi-nalnie.Ilość bibliografii i cytowanych dzieł robi wrażenie, choć w kilku przypadkachnapomknięcia o danym zjawisku można by rozszerzyć jeszcze rozważania, np.o kwestii przysłów (s. 180) czy kolorów (s. 260), i podać przykłady szerszych pracstosujących się do prowadzonego wywodu lub zwiększyć ilość odniesień do po-szczególnych studiów przypadków.Językoznawstwo antropologiczne jako nowatorska dyscyplina niewątpliwiewzbudza zainteresowanie. Wprawdzie być może jest tak, że pod nową ładną nazwąmamy podane coś, co już poniekąd znamy – ale z rozproszonych prac wielu nauk;zaś ta publikacja daje spójny i cenny przegląd pewnego ujęcia punktów stycznościjęzykoznawstwa i nauk społecznych w ogóle. Tak pełne zestawienie różnych prą-dów i prac – doskonałe jako podręcznik akademicki – jest chyba w Polsce pierwszei z pewnością godne polecenia.RECENZJE

Językoznawstwo antropologiczne : zadania i metody

https://ruj.uj.edu.pl/xmlui/bitstream/handle/item/30063/piechnik_jezykoznawstwo_antropologiczne_2011.pdf?sequence=1&isAllowed=y

Językoznawstwo antropologiczne : zadania i metody

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Jagiellonian Univeristy Repository