In my reply to Professor Markiewicz I focus on my belief in the necessity of considering literary history as an important part of contemporary culture. I am deeply convinced, that literary history, far from abandoning its professional standards, should join the processes created by this culture and respect a new kind of sensibility and expectations typical for its participans. The crucial aim in this situation is to consolidate the value of the literature itsel

Popiel, Magdalena

Wielogłos

Polish

Jagiellonian Univeristy Repository

Magdalena PopielUniwersytet JagiellońskiW odpowiedzi Panu Profesorowi Henrykowi MarkiewiczowiAbstractA Reply to Professor Henryk MarkiewiczIn my reply to Professor Markiewicz I focus on my belief in the necessity of con-sidering literary history as an important part of contemporary culture. I am deeply convinced, that literary history, far from abandoning its professional standards, should join the processes created by this culture and respect a new kind of sensibility and ex-pectations typical for its participans. The crucial aim in this situation is to consolidate the value of the literature itself.Słowa kluczowe: kulturowa historia literatury, narracja tożsamościowa, intermedialność, portretKeywords: cultural history of literature, narrative identity, intermediality, portraitPo przeczytaniu opinii profesora Henryka Markiewicza – jak nietrudno się domyślić – wdzięczność za zainteresowanie się moim tekstem walczy z za-kłopotaniem, w jakie wprawiły mnie zastrzeżenia w niej zawarte. Mam wraże-nie, że sformułowane uwagi nie są jednak propozycją wejścia w merytoryczną polemikę, świadczą raczej o niechęci do tego tekstu en bloc (spór dotyczyłby chyba raczej gustów, o których wiadomo, że są trudnym przedmiotem dys-kusji). Przy okazji cięgi dostają też wszyscy, których w tym „niefortunnym” przedsięwzięciu przywołałam: Barthes „apodyktycznie głosi paradoksy, nie WIELOGŁOSPismo Wydziału Polonistyki UJ3 (17) 2013, s. 101–104doi: 10.4467/2084395XWI.13.027.1563102 Magdalena Popieltroszcząc się o ich motywację”, Kundera posługuje się ogólnikami, Sontag jest nieprzekonująca, podobnie jak Wartburg ze swoim Atlasem Mnemozyne– jedynie „gigantycznym montażem różnego rodzaju obrazów artystycznych i nieartystycznych”, będących „co najwyżej ukierunkowanym materiałem do refl eksji o dziejach sztuki”, Didi-Huberman – banalny w swych stwierdze-niach i mało reprezentatywny dla współczesnej historii sztuki…Przyjmuję bez zdziwienia fakt, że sposób, w jaki formułuję poglądy w tym tekście, wykraczając poza pewne standardy, może budzić wątpliwości. Zawar-łam w nim jednak, jak sądzę, dość jasne sygnały wyboru określonej poetyki. Nacechowana emocjonalnie retoryka oraz odbiegająca od sztywnych rygorów wywodu naukowego kompozycja tego artykułu miała czytelnikowi zasuge-rować, że ma do czynienia z deklaracją pewnych przekonań czy nawet ro-dzajem manifestu. Nie lansuję „żarliwego literaturoznawstwa”, ale akceptuję i cenię wypowiadanie się o literaturze (nie tylko współczesnej) niestroniące od ujawniania pasji, którą budzi sam przedmiot sztuki (nie zaś aplikowana do niego ideologia). I taki też model uprawiania historii literatury (w znaczeniu szerokim jako „wszelkie badania przeszłości literackiej”) uważam za wyjąt-kowo cenny, bo dający nadzieję na wpisanie się w mechanizmy współczesnej kultury. Zgłaszam tym samym akces do tych nurtów poszukiwań metodolo-gicznych, które uwzględniają konieczność dostosowania dyskursu historycz-noliterackiego do wrażliwości i doświadczeń uczestników różnych obiegów kultury. Droga kontaminacji doświadczenia historycznego i estetycznego np. w wersji proponowanej przez Hansa Ulricha Gumbrechta czy propozycja eg-zystencjalnej historii literatury wydają mi się szczególnie interesujące. Rzeczą ważniejszą niż teorie będące zapleczem intelektualnym mojego tekstu są pewne przesłanki, które skłoniły mnie do jego napisania. Pozwolę sobie krótko je przedstawić.1. Historia literatury jest nie tylko dyscypliną wiedzy literaturoznawczej (nie podzielam radykalnego sądu wykluczającego ją z obszaru nauki), ale tak-że – a dziś przede wszystkim – istotnym składnikiem kultury. Spośród wszyst-kich dziedzin literaturoznawstwa właśnie ona wydaje się najsilniej związana z mechanizmami współczesnego „rynku dóbr symbolicznych” kształtujący-mi oczekiwania odbiorców. Analizowanie i interpretowanie, syntetyzowanie i systematyzowanie – te wszystkie zabiegi dokonywane w porządku historii literatury nabierają w tym kontekście szczególnego znaczenia. Tekstowy świat historyka literatury nigdy nie był kosmosem, w którym istniał tylko jeden ro-dzaj siły grawitacji, od jednych zakurzonych tekstów do drugich (np. od dzieła literackiego do syntezy historycznoliterackiej). Nawet w okresach najwięk-szego kultu scjentyzmu przekonanie o braku pozatekstowych presji obnażało w końcu swoją iluzoryczność. Tęsknota za autonomią sztuki i nauki jest dziś uczuciem nader rzadkim. Z tego podwójnego statusu historii literatury wyni-kają zarówno jej dzisiejsze ograniczenia, jak i jej powinności.2. W ostatnich czasach historia literatury padła ofi arą procesów kulturo-wych prowadzących do erozji dwóch fundamentalnych pojęć, z których czer-103W odpowiedzi Panu Profesorowi Henrykowi Markiewiczowipie soki: historii i literatury. Dominacja prezentyzmu, uwiąd wrażliwości hi-storycznej, zanik ciekawości dla bliższej lub dalszej przeszłości – wszystko to zmniejszyło rangę poczynań historyka literatury. Równocześnie kryzys samej literatury jako medium kulturowego osłabił jego pozycję. Ten stan rzeczy po-woduje lęk literaturoznawców nie tyle o to, że uprawiany przez nich ogródek porośnie perz (wierzę, że zawsze znajdą się mądrzy i troskliwi ogrodnicy), ile o losy owoców z tego ogródka, z których korzystać będą rychło tylko jego pra-cownicy, a w zapomnienie pójdzie misja hojnej dystrybucji owych fruktów. 3. Sądzę, że uprawianie dzisiaj historii literatury powinno uwzględniać ów wymiar pragmatyczny. Prace historycznoliterackie mają swojego adresata, co oznacza, iż w strategie historii literatury powinny być wpisane określo-ne możliwości i oczekiwania dzisiejszego odbiorcy (znakomitym przykła-dem świadomości tego rodzaju sytuacji i wyciągnięcia z niej wniosków jest współczesne muzealnictwo). Nie sposób dziś pisać dla „późnych wnuków” czy admiratorów uniwersalnych prawd. Ale też nie sposób wyrzec się prawa do przekonywania nieprzekonanych, ustąpić pola i oddać terytoria historii i li-teratury – „absolutnej teraźniejszości” i nowym mediom. Wydaje się, że współczesna kultura udostępnia historykom narzędzia mo-gące służyć reaktywacji „przeszłości” (o tym właśnie pisałam wprowadzając motyw „nieśmiertelności”). Wybór danego pisarza na bohatera książki, stara-nia o grant wydawniczy na reedycję dzieła, inicjowanie konferencji poświęco-nej czyjejś twórczości, obchody jubileuszowe – to są działania, które w sferze kapitału kulturowego mają moc boskiej sprawczości, decydują o ponownych narodzinach i trwaniu jednych, a pogrążeniu się w niepamięć innych. Ważne, czy historycy literatury – rozpoznawszy te mechanizmy – dobrze je wykorzy-stają i potrafi ą stworzyć obraz dawnej literatury jako trwałej wartości.4. Refl eksja nad metodami budowania dyskursu historycznoliterackiego może objąć – i to jest propozycja, na której się koncentruję – dwa newralgicz-ne problemy współczesnej kultury i humanistyki, jakimi są: narracja tożsa-mościowa i intermedialność. Stąd wskazanie na portret jako pewien obszar ba-dawczy (nie tylko gatunek przypisany danej sztuce i podlegający określonym specjalistycznym procedurom) rozciągający się w poprzek wielu dziedzin, który może stać się domeną ważnych dziś pytań. Wielość mediów, jakimi się posługiwał nowoczesny artysta (literatura fi k-cjonalna, dokument osobisty, malarstwo, fotografi a, teatr, fi lm), wpływała na konstytuowanie się „ja” i zwiększała sugestywność autoprezentacji. Artykuł jest formą prolegomeny do książki o multimedialnych artystach polskiego modernizmu, którzy świadomie operowali formą portretu i autoportretu w li-teraturze, krytyce literackiej i artystycznej oraz sztukach wizualnych. 5. Tekst historycznoliteracki może być formą reprezentacji jednostkowe-go doświadczenia poznawczego. W interpretującym rozpoznaniu przeszłości różnorodna materia tekstów kultury sprzyja ukazaniu nie tylko logicznych, racjonalnych porządków epistemologicznych, lecz także tych nieprzewidy-walnych, mających cechy przypadku, zaskoczenia, niespodzianki. W mojej 104 Magdalena Popielpraktyce historyka literatury procedury interpretacyjne były często ściśle po-wiązane z impulsem pochodzącym ze sztuk wizualnych (oczywiście, nie cho-dzi tu o tradycyjne metody komparatystyczne). Dodatkowo, w pracach histo-rycznoliterackich obraz może być wykorzystany nie tylko jako środek ściśle poznawczy, lecz także perswazyjny (efekt „uobecnienia przeszłości”).I jeszcze, kończąc, o wyobraźni. Są dziś w świecie literatury i literaturo-znawstwa rzeczy, które nie śniły się historykom literatury przed trzydziestu laty. Nasze wyobrażenia, wiedza, pragnienia i oczekiwania jako studentów polonistyki oraz początkujących nauczycieli akademickich były krańcowo od-mienne od naszych dzisiejszych doświadczeń i wielokrotnie musieliśmy prze-kraczać granice naszej własnej wyobraźni. Jako humaniści mamy przywilej komentowania, krytycznej lektury otaczającej nas rzeczywistości naukowo--dydaktycznej, ale stajemy także przed koniecznością rozwiązywania proble-mów, o których rzeczywiście nie śniło się nam, magistrantom Pana Profesora. Świat kulturowej doxy zachwiał się w posadach, porozumienie w kręgu kano-nicznych lektur i naukowych procedur prawie przestało być możliwe. Wyciąg-nięcie wniosków z diagnoz kulturowych może dać szanse ocalenia Przeszłości i Literatury jako istotnych wartości. I to jest stawka w dzisiejszej grze history-ków literatury-edukatorów, grze, której jeszcze kilka dekad temu nikt nie mógł sobie wyobrazić. Gdzie szukać motywacji i zachęty? Jak to bywa w czasach „schyłkowych paradoksów”, na przykład w słowach Zygmunta Baumana, deskryptora płynnej nowoczesności, który w jednym z ostatnich wywiadów mówi: „W epoce nieustannych i niespodziewanych zmian szuka się skrawka terenu, na którym można by bezpiecznie postawić stopę”.

A reply to professor Henryk Markiewicz

https://ruj.uj.edu.pl/xmlui/bitstream/handle/item/19012/popiel_w_odpowiedzi_panu_profesorowi_henrykowi_markiewiczowi_2013.pdf?sequence=1&isAllowed=y

A reply to professor Henryk Markiewicz

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Jagiellonian Univeristy Repository