Fokt, Krzysztof

Krakowskie Studia z Historii Państwa i Prawa

Jagiellonian Univeristy Repository

Recenzje – ReviewsKRZYSZTOF FOKTUniwersytet Jagielloński w KrakowieAusbildung und Verbreitung des Lehnswesens im Reich und in Italien im 12. und 13. Jahrhundert, hrsg. Karl-Heinz Spieß, Vorträge und Forschungen, hrsg. vom Konstanzer Arbeitskreis für mittelalterliche Geschichte, Bd. 76, Ostfildern: Jan Thorbecke Verlag, 2013, 371 s.AbstractThe article presents a brief review of the book published in 2013, edited by K.-H. Spiess on behalf of the Konstanzer Arbeitskreis für Mittelalterliche Geschichte. The book is one of two important multi--authored volumes printed recently in Germany, which contribute strongly to research on and kno-wledge of the beginnings of the feudal law as a legal system (as Lehnswesen is understood in the book as combination of benefi ciary institutions and vassality). Key words: Feudal Law, Germany, Italy, 12th century, 13th century Słowa klucze: prawo lenne, Niemcy, Włochy, XII wiek, XIII wiekNakładem wydawnictwa Jan Thorbecke Verlag w 2013 r. ukazał się już drugi w ostat-nich latach zbiór artykułów dotyczący stosunków lennych w pełnym średniowieczu, stanowiący kolejny krok w dyskusji o rozprzestrzenieniu i znaczeniu prawa lennego w Rzeszy w okresie wielkiej dynamizacji Europy Łacińskiej w XI–XIII w. Poprzedni wieloautorski tom dotyczący podobnej tematyki, wydany przez wspomniane wydawnic-two w 2010 r.1, stanowił pokłosie konferencji, która odbyła się w 2008 r. w Monachium, i był pierwszą systematyczną odpowiedzią nauki niemieckiej na poruszenie, jakie wywołała w europejskiej mediewistyce wydana w 1994 r. książka Susan Reynolds2. Ideą 1  Das Lehnswesen im Hochmittelalter: Forschungskonstrukte – Quellenbefunde – Deutungsrelevanz, eds. J. Dendorfer, R. Deutinger, Bd. 34, Mittelalter-Forschungen, Ostfi ldern: Thorbecke 2010. 2  S. Reynolds, Fiefs and Vassals. The Medieval Evidence Reinterpreted, Oxford 1994. Krakowskie Studia z Historii Państwa i Prawa2014; 7 (4), s. 647–651www.ejournals.eu/Krakowskie-Studia-z-Historii-Panstwa-i-Prawa2-łam 7_4.indd   647 2015-12-03   10:57:39648Recenzje – ReviewsKrzysztof Foktprzewodnią tej pracy było twierdzenie, że – wbrew „klasycznej” wizji dziejów prawa lennego, wprowadzonej do nauki w okresie międzywojennym przez dzieła Heinricha Mitteisa i François-Louisa Ganshofa – ten system prawny ostatecznie ukształtował się i rozprzestrzenił dopiero w pełnym i późnym średniowieczu, także wtedy doczekał się kodyfi kacji, a za ostatecznym usystematyzowaniem zasad prawa lennego stali dopiero juryści wczesnonowożytni. Książka Reynolds wywołała żywy oddźwięk we wszystkich krajach, gdzie prawo lenne odgrywało znaczną rolę w kształtowaniu stosunków społecznych w średniowie-czu. Badacze niemieccy „przegryzali się” dość długo z jej tezami, dochodząc jednak do konstruktywnych wniosków – otóż postanowili po prostu spróbować przyjąć zapropono-wany przez angielską badaczkę punkt widzenia w celu interpretacji danych źródłowych z XI–XIII w. dotyczących Niemiec i Włoch, by w ten sposób sprawdzić możliwości interpretacyjne, jakie oferuje tak silnie odmieniona perspektywa. W sposób systema-tyczny zadanie to zaczęli realizować referenci z Monachium. Kolejnym krokiem na tej drodze, za którego organizację odpowiadał – z ramienia zasłużonego w badaniach nad średniowieczem Konstanzer Arbeitskreis für mittelalterliche Geschichte – Karl Heinz Spieß, była konferencja zorganizowana w Reichenau w dniach 12–15 kwietnia 2011 r. Kilkanaście referatów przygotowanych na potrzeby tej konferencji przez niemieckich historyków mediewistów i historyków prawa stało się podstawą omawianego tu tomu.Na publikację tę składają się: przedmowa i wprowadzenie autorstwa Karla-Heinza Spießa, jedenaście artykułów problemowych oraz jeden podsumowujący (pióra Olivera Auge). Choć blok artykułów problemowych nie został podzielony na grupy tematyczne, jednak jego układ jest wyraźnie rzeczowy: otwierający go tekst Stefana Weinfurtera od-nosi się do kwestii związanej w pewnej mierze z całym zachodnim chrześcijaństwem, trzy kolejne dotyczą Italii, a następnych siedem: Niemiec. Większość tekstów doty-czących Niemiec porusza przy tym kwestie związane z najwyższymi kręgami władzy w Rzeszy, objaśniając znaczenie stosunków lennych w systemie rządów królewskich oraz w relacji królów z książętami; jedynie w ostatnim z artykułów problemowych, pióra Kurta Andermanna, autor programowo zstąpił o stopień niżej, rzucając snop światła na znaczenie prawa lennego w praktyce rządów władców terytorialnych świeckich i du-chownych. We wprowadzeniu do książki Karl-Heinz Spieß przedstawił jej merytoryczny kon-tekst, omawiając krótko stan dyskusji nad kształtowaniem się prawa lennego w pełnym średniowieczu oraz odnosząc problematykę podejmowaną w omawianym tu tomie do zagadnień poruszanych we wspomnianej wyżej publikacji z 2010 r., powstałej po konfe-rencji w Monachium. Było to o tyle konieczne, że spośród dwunastu autorów występu-jących w omawianej tu publikacji siedmiu brało też udział w spotkaniu monachijskim, przy czym dwaj (Rudolf Schieffer i Steffen Patzold) przedstawili w Reichenau referaty stanowiące kontynuację przedsięwzięć badawczych podjętych przez nich na użytek po-przedniej konferencji i publikacji o prawie lennym w pełnym średniowieczu. Zgodnie z twierdzeniami wyrażonymi przez Karla-Heinza Spießa (we wprowadzeniu) i Oliviera Auge (w podsumowaniu), stwierdzić trzeba, że tematyczna zbieżność obydwu tomów oraz częściowe pokrywanie się grona zaangażowanych w nich autorów nie tylko im nie zaszkodziły, lecz wręcz przeciwnie – doprowadziły do powstania opracowań w znacznej mierze uzupełniających się. Owa komplementarność obydwu publikacji znajduje wyraz 2-łam 7_4.indd   648 2015-12-03   10:57:39649Recenzje – ReviewsAusbildung und Verbreitung des Lehnswesens in Reich...m.in. w głębszym – w stosunku do zbioru referatów monachijskich – wkroczeniu artyku-łów składających się na omawiany tu tom w schyłek wieku XII i stulecie XIII.Pierwszy artykuł problemowy omawianego tomu, autorstwa Stefana Weinfurtera, dotyczy jednego z centralnych problemów historii XI i XII w.: kwestii sporu cesarzy i papieży o prymat nad chrześcijaństwem. Autor postarał się, opierając się na źródłach różnych kategorii (w tym ikonografi cznych), zilustrować znaczenie pojęć i rytuałów związanych z prawem lennym w całokształcie polityki papieskiej względem monarchów świeckich w ogólności oraz królów i cesarzy rzymsko-niemieckich w szczególności. Doszedł przy tym do wniosku, że choć kolejni biskupi Rzymu coraz chętniej sięgali po narzędzia z instrumentarium kształtującego się prawa lennego – od czasów Kaliksta II w sposób szczególnie intensywny i systematyczny – to jednak nigdy nie stały się one dla papiestwa podstawowym środkiem uzasadniania swego prymatu nad cesarstwem. Spośród trzech kolejnych tekstów, które traktują o Italii, dwa – artykuł prezentujący lombardzkie prawo lenne skodyfi kowane w Libri feudorum na szerszym europejskim tle oraz szkic na temat przemian relacji rycerstwa, mieszczaństwa i komun miejskich na przykładzie dwóch północnowłoskich zabytków ikonografi i z XII i XIV w. – napisał Gerhard Dilcher. Trzeci z tekstów dotyczących Italii, autorstwa Christopha Dartmanna, dotyczy stosunków lennych w zdominowanej przez komuny miejskie części Włoch. Wprowadzenie do dalszej części książki, obejmującej siedem artykułów traktujących o Niemczech, stanowi tekst Romana Deutingera, w którym autor poruszył jeden z cen-tralnych problemów historii średniowiecznej Niemiec – kwestię stopniowej przemiany relacji między monarchami niemieckimi a książętami Rzeszy, która prowadziła do prze-kształcenia księstw w lenna. Do zagadnienia miejsca książąt i księstw w strukturze Rzeszy odniosła się także w kolejnym artykule Brigitte Kasten, spoglądając na to zagadnienie przez pryzmat swych dotychczasowych studiów nad instytucją prekariów. Do kwestii wewnętrznej organizacji Rzeszy oraz miejsca w niej prawa lennego odniósł się także w swym tekście Jürgen Dendorfer, spoglądając na ten problem przez pryzmat przesileń, jakie stanowiły procesy na tle politycznym przeprowadzone w drugiej połowie XII w., w których przywoływano zasady prawa lennego (z głośnym i brzemiennym w skutki procesem Henryka Lwa na czele). Do stylu i tematu swego opracowania przedstawionego na konferencji w Monachium nawiązał Rudolf Schieffer, w omawianym tomie prezentując analizę sposobu i kon-tekstów występowania prawa lennego i związanych z nim pojęć w niedawno wyda-nych krytycznie w ramach MGH dokumentach: neapolitańskich cesarzowej Konstancji i Fryderyka II (1195–1212), niemieckich Fryderyka II (1212–1220) oraz pełnym za-sobie dyplomatów wydanych przez królów jerozolimskich (1099–1291). W kolejnym opublikowanym w omawianym tomie studium Heiner Lück poświęcił natomiast uwagę genezie i treści skodyfi kowanego w Zwierciadle Saskim prawa lennego. Artykuł ten stanowi w znacznej mierze wezwanie do podjęcia pogłębionych badań nad Lehnrechtem Zwierciadła Saskiego – co jest tym bardziej pożądane, że dotychczasowe badania tej problematyki toczyły się w cieniu studiów nad Landrechtem. Przedostatni artykuł prob-lemowy, autorstwa Steffena Patzolda, traktuje o wzmiankach dotyczących prawa lennego w źródłach historiografi cznych powstałych w XII i XIII w., stanowiąc tym samym kon-tynuację artykułu opublikowanego przez tego autora w 2010 r. w materiałach ze spot-kania monachijskiego. Ostatnim z artykułów problemowych w omawianym tomie jest 2-łam 7_4.indd   649 2015-12-03   10:57:39650Recenzje – ReviewsKrzysztof Fokttekst Kurta Andermanna, dotyczący rozprzestrzenienia, struktury i funkcji stosunków opartych na prawie lennym w kręgu książąt, grafów, panów i prałatów niemieckich od XI do połowy XIII w. Tytuł tego artykułu jest przy tym o tyle zwodniczy, że nie dotyczy on ani całej Rzeszy, ani jej części na północ od Alp, lecz jedynie Niemiec Południowo--Zachodnich (z pewnymi wycieczkami do innych obszarów), co jest skądinąd zrozumia-łe ze względu na skalę podjętego przez autora problemu. Tom zamyka obszerne podsumowanie autorstwa Olivera Auge oraz indeksy osób i nazw geografi cznych zestawione przez Maxa Naderera. Na wysoką ocenę zasługu-je redakcyjny poziom publikacji. Wszystkie opublikowane w niej teksty obfi tują m.in. we wzajemne odniesienia, co pozytywnie świadczy o pracy wykonanej przez autorów i redaktorów nad tekstem opracowania po wygłoszeniu samych referatów na odnośnej konferencji. Dzięki temu, że mediewistyka niemiecka postanowiła zareagować na główną tezę Susan Reynolds nie tylko pojedynczymi recenzjami czy polemikami, lecz także w formie prac zbiorowych (i to w kilkanaście lat po jej ogłoszeniu), obraz dziejów politycznych i ustrojowych Rzeszy, jaki uzyskuje czytelnik po ich lekturze, jest daleki od spodziewa-nej wizji „poznawczej katastrofy”, którą przecież mogłoby wywołać tak rewolucyjne twierdzenie. Co więcej, autorzy prezentujący swe rozważania w omawianym tu tomie w zasadzie przyjęli rewolucyjną tezę Reynolds i potraktowali ją jako motywację, by ponownie przystąpić do interpretacji źródeł. Dzięki takiemu podejściu ukazał się oczom czytelników znacznie odmieniony, choć zawierający przecież elementy dobrze im zna-ne, obraz Rzeszy w XI–XII w.: państwa, które opierało się wprawdzie na więzach wier-ności, jednak niekoniecznie w formie stosunków wasalnych, oraz w którym na szeroką skalę funkcjonowały benefi cja, jednak wcale automatycznie niepowiązane z hołdem len-nym. Dzięki wynikom najnowszych badań potwierdza się także teza od dawna znana3: że przebudowa królestwa i cesarstwa na zasadach lennych – czyli relacji łączących w od-powiednio zrytualizowanej formie składnik rzeczowy (benefi cjum) i osobowy (stosunki wasalne) – nastąpiła w pewnej mierze dopiero za Fryderyka I Barbarossy, nie obejmując przy tym z równą intensywnością wszystkich sfer zarządu i struktury politycznej4. Z lektury omawianego tomu jasno wynika wniosek, że droga do pełnego zobrazowa-nia procesu szerzenia się i rozwoju prawa lennego w Rzeszy jest jeszcze długa, jednak zarazem przynajmniej niektóre ważne kwestie należy uznać za wstępnie opracowane. Perspektywa studiów nad rozpowszechnianiem się prawa lennego w ustroju Rzeszy po-winna zostać koniecznie rozszerzona o wiek XIII, a może nawet XIV, co pozwoliłoby uzyskać możliwie pełny i dynamiczny obraz. Niemniej jednak omawiany tu tom w za-sadzie potwierdza tezę, która należała do jego podstawowych założeń – że decydujące znaczenie w szerzeniu się prawa lennego w Niemczech i Włoszech przyznać należy wie-kowi XII. Zasługą autorów tej publikacji jest przy tym wskazanie na pewne szczególne okoliczności i aspekty tego zjawiska, m.in. na związek „feudalizacji” księstw Rzeszy 3  Por. tu choćby odnośny fragment „klasycznego” dzieła F.L. Ganshofa, Feudalism, transl. by Ph. Grierson, wyd. 3, Toronto 1996, s. 163–164.4  Na przykład, jak starał się przekonać czytelników w swym tekście Roman Deutinger, pełna przemiana księstw Rzeszy w przedmiot stosunków lennych nastąpiła dopiero po ostatecznym upadku władzy Sztaufów, a wcześniej prawo lenne bywało wykorzystywane przy ich nadawaniu zależnie od konkretnej sytuacji i potrzeb zainteresowanych stron.2-łam 7_4.indd   650 2015-12-03   10:57:39651Recenzje – Reviewsz kształtującą się w XI–XII w. i usystematyzowaną za Fryderyka Barbarossy koncepcją regaliów, a także na wpływ rozwijających się w XII w. studiów akademickich nad pra-wem na kodyfi kację i systematyzację prawa lennego. Pewien niedosyt omawiana książ-ka pozostawia w dziedzinie zastosowania prawa lennego przez władców terytorialnych, której to kwestii poświęcony został jedynie artykuł Kurta Andermanna. Zagadnienie to jest tymczasem istotne nie tylko z perspektywy narastającej od śmierci Henryka VI te-rytorializacji Rzeszy, lecz także z punktu widzenia dziejów ogólnoniemieckich5 oraz z perspektywy studiów nad historią ustroju krajów położonych na obrzeżach Rzeszy bądź sąsiadujących z nią, w tym Śląska, Pomorza i Królestwa Polskiego. 5  Tezę tę ilustruje chociażby przebieg –  w omawianej tu książce szeroko komentowanego przez S. Weinfurtera – zjazdu nadwornego w Besançon w 1157 r., na którym to książęta Rzeszy z oburzeniem zinterpretowali słowa listu papieskiego o nadanym Fryderykowi I benefi cium jako sugestię rzekomej wasalskiej zależności cesarza od papieża, co świadczy o silnym już ugruntowaniu pojęć typowych dla prawa lennego.Ausbildung und Verbreitung des Lehnswesens in Reich...2-łam 7_4.indd   651 2015-12-03   10:57:39

Ausbildung und Verbreitung des Lehnswesens im Reich und in Italien im 12. und 13. Jahrhundert

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Jagiellonian Univeristy Repository