Fokt, Krzysztof

Krakowskie Studia z Historii Państwa i Prawa

Jagiellonian Univeristy Repository

Recenzje – ReviewsKRZYSZTOF FOKT(Uniwersytet Jagielloński w Krakowie)Janusz Łosowski, Dokumentacja w życiu chłopóww okresie staropolskim: Studium z dziejów kultury, Wydawnictwo Olech, Lublin 2013, 400 s.AbstractJanusz Łosowski, Documentation in the Lifes of Peasants in Old-Polish Period. Culture History Study, Olech Publishing House, Lublin 2013, 400 p.The reviewed book of Janusz Łosowski attempts to investigate the importance of written documenta-tion in the life of peasants in the Polish-Lithuanian Commonwealth in the 16th–18th centuries, especially in the lands of the Polish Crown, basing mostly on the sources concerning Lesser Poland (Małopolska). The study of Łosowski has been based upon extensive and thorough archive query, including very inter-esting groups of sources (some of them excerpted in the annexes). It attempts to deepen the knowledge of early modern legal culture and mentality of peasant societies.  Key words: documentation, peasants, legal culture, The Crown of the Kingdom of Poland, early mod-ern periodSłowa klucze: dokumentacja, chłopi, kultura prawna, Korona Królestwa Polskiego, okres wczesnonowożytnyStudia nad społecznościami chłopskimi okresu nowożytnego, w Polsce w pewnej mierze zaniedbane po przełomie 1989 roku, w ostatnich latach znów nabierają rozmachu. Do świadomości przedstawicieli różnych dziedzin nauk historycznych przebija się przy tym przekonanie, że życie i działalność dawnego chłopa powinno się postrzegać nie tylko przez pryzmat dziejów gospodarczych i historii kultury materialnej, jak w dziesięciole-ciach bezpośrednio powojennych, lecz także – a może nawet przede wszystkim – z per-spektywy historii kultury bądź antropologii historycznej. Pisząc omawianą tu pokrótce książkę, Janusz Łosowski przyjął pierwszą z wymienionych perspektyw – historyczno--kulturową, o czym świadczy już choćby podtytuł tej obszernej i interesującej publikacji. Na zasadniczą treść tej liczącej 400 stron książki składają się: wstęp, 11 rozdziałów, zakończenie, spis bibliografi i, 25 aneksów (określonych przez Autora jako załączniki) Krakowskie Studia z Historii Państwa i Prawa2014; 7 (3), s. 541–544www.ejournals.eu/Krakowskie-Studia-z-Historii-Panstwa-i-PrawaKrak_Studia 7_3 2 łam.indd   541 2015-03-31   14:27:45542Recenzje – ReviewsKrzysztof Foktoraz krótkie streszczenia w językach angielskim, niemieckim i rosyjskim. Publikacja zawiera także 14 tabel oraz 14 różnorakich schematów i wykresów, ilustrujących tezy prezentowane przez Autora w poszczególnych rozdziałach. Tabele i zestawienia stano-wią niewątpliwie dużą wartość książki – ich zaprezentowanie w takiej liczbie, niewąt-pliwie pracochłonne, nie tylko dowodzi pełnego panowania przez Autora nad rozległym zbiorem zebranych danych, lecz także znacznie zwiększa informacyjną wartość publi-kacji, oferując czytelnikowi pogłębiony wgląd w wiele zagadnień. Bardzo interesują-ce są także załączniki (aneksy), z których ponad połowa (nr 1–15) przedstawia wyniki kwerend Autora w wybranych księgach grodzkich, pozostałe zaś (nr 16–25) prezentują w skondensowanej formie treść zarządzeń władz dominialnych dla niektórych włości i wsi małopolskich i ruskich. Za godną pochwały praktykę należy uznać także zamy-kanie przez autora każdego rozdziału syntetycznym podsumowaniem. Trudno jednak nie zauważyć podstawowego mankamentu książki, jakim jest brak indeksów, częścio-wo tylko rekompensowany przez jej logiczny i uporządkowany układ odzwierciedlony w szczegółowym spisie treści.Pierwsze dwa rozdziały książki przedstawiają tło instytucjonalne i społeczne, w któ-rym powstawała i była używana dokumentacja bezpośrednio powiązana z mieszkań-cami staropolskiej wsi, a także proces jej tworzenia. Dalszych osiem rozdziałów pre-zentuje kolejne funkcje dokumentacji w życiu społeczności wiejskich. Są to kolejno: dokumentacja stanu posiadania (rozdz. 3), poświadczanie indywidualnych zobowiązań poddanych oraz ich statusu (rozdz. 4), wykorzystanie dokumentacji jako dowodu w po-stępowaniach sądowych z podziałem na rodzaje sądów (rozdz. 5), kodyfi kacja zasad związanych z utrzymaniem porządku i obyczajów na wsiach (rozdz. 6), dokumento-wanie spraw gospodarczych i fi skalnych (rozdz. 7), zabezpieczenie przed konfl iktami (rozdz. 8). Dwa ostatnie rozdziały z tej części odbiegają nieco treścią od poprzednich, omawiających przede wszystkim zagadnienia dotyczące ładu społecznego i gospodar-czego. W rozdziale 9 zajął się mianowicie Autor rolą dokumentacji jako świadectwa aktywności religijnej, a w rozdziale 10 – jako nośnika wiedzy o przeszłości. W ostat-nim rozdziale w sposób syntetyczny omówił zagadnienie świadomości dokumentacyjnej chłopów. Ta partia książki nie stanowi tylko jej podsumowania, lecz można ją nazwać swego rodzaju uwieńczeniem – prezentuje ona bowiem wyniki szczegółowych dociekań przeprowadzonych w poprzednich rozdziałach, jednak przez pryzmat właściwego pod-miotu książki, czyli społeczności wiejskich I Rzeczypospolitej.Biorąc pod uwagę wybiórczy – co oczywiste z racji specyfi ki materii i epoki – charak-ter kwerendy archiwalnej, należy uznać, że Autor zebrał całkiem reprezentatywny ma-teriał źródłowy (zob. zestawienie wykorzystanych rękopisów, s. 377–379), obejmujący przede wszystkim, jak sam stwierdził (s. 22–23), trzy grupy źródeł: księgi sądowe wiej-skie, dominialne materiały aktowe oraz księgi sądowe grodzkie. Te ostatnie wykorzystał Janusz Łosowski w sondażowym wyborze (s. 156), sięgając po castrensia horodelskie, lubelskie, grabowieckie i krasnostawskie. Pomimo geografi cznej bliskości odnośnych grodów wybór ten trzeba uznać za trafny ze względu na ich przynależność do trzech różnych ziem staropolskich; zniuansowania rezultatów uzyskanych przez Autora przez ten sondaż w księgach grodzkich oczekiwać należy od przyszłych badań. Niewątpliwie także przyszłe badania przyniosą wzbogacenie obrazu przedstawionego przez Autora w odniesieniu do Wielkopolski i Rusi, jak bowiem sam stwierdził, w książce wykorzy-Krak_Studia 7_3 2 łam.indd   542 2015-03-31   14:28:00543Recenzje – ReviewsJanusz Łosowski, Dokumentacja w życiu chłopów w okresie staropolskim...stał głównie materiały źródłowe dotyczące Małopolski. Jest to, skądinąd, zrozumiałe i uzasadnione ze względu na zachowanie w tym regionie licznych ksiąg sądowych wiej-skich, stanowiących zwarte zbiory aktów prawnych zanotowanych przez właściwe dla ludności chłopskiej sądy pierwszej instancji, często – jeśli nie przeważnie – za wyraźną wolą osób zainteresowanych pisemnym utrwaleniem czynności prawnych, których były stronami. Obszerne są listy źródeł drukowanych (zestawionych na S. 380–381) i opracowań (por. S. 381–390 książki) cytowanych w omawianej tu publikacji. Do skali poszukiwań przeprowadzonych przez Autora w piśmiennictwie wydanym drukiem oraz sposobów jego wykorzystania w książce można wprawdzie mieć pewne uwagi, ale raczej drobne. Odwołując się do konstytucji sejmowych, Janusz Łosowski sięgnął do reprintu Volumina Legum wydanego przez Jozafata Ohryzkę, choć metodycznie bardziej poprawne było-by skorzystanie z odnośnych tomów Volumina Constitutionum, udostępniających tekst normatywny z uwzględnieniem jego różnych wersji i z komentarzem edytorskim. W bi-bliografi i zabrakło też artykułu Stanisława Grodziskiego dotyczącego włodarstwa sąde-ckiego biskupów krakowskich1, choć są w nim zawarte dane i ustalenia dotyczące tema-tów poruszanych w omawianej tu pracy, a w swej kwerendzie Autor uwzględnił także księgę sądową włodarstwa sądeckiego, szeroko omawianą w tym artykule. Błąd litero-wy wkradł się natomiast do zapisu toponimu Hirschfelde w cytacji artykułu Herrmanna Knothe na S. 14 i 384 książki2. Analiza funkcjonowania dokumentacji w środowiskach chłopskich przeprowadzona przez Janusza Łosowskiego jest wszechstronna i dokładna, wręcz drobiazgowa. Trudno wskazać, co mogło umknąć jego uwadze, gdyż w wywodach przedstawionych w książ-ce omówił niemal każdy aspekt funkcjonowania dokumentacji, którego zdefi niowanie dopuszczają źródła. Czytelnik dowie się zatem z omawianej publikacji nie tylko rzeczy podstawowych, na przykład w jakich celach chłopi zamawiali sporządzenie dokumen-tacji i jak dbali o jej przetrwanie poprzez odpowiednie przechowywanie i aktykację. Dowie się również między innymi, do jakiego stopnia osoby kondycji chłopskiej były świadome istnienia dokumentacji dotyczącej określonych kwestii także wtedy, gdy nie zlecały bezpośrednio jej powstania, oraz jak wysoko oceniały one wartość dokumentacji jako środka dowodowego i jak to ich przekonanie weryfi kowała praktyka sądowa. Książka Janusza Łosowskiego ukazuje wieś staropolską przez pryzmat wycinków z życia jej mieszkańców, zebranych i wplecionych w usystematyzowaną narrację przez Autora doświadczonego w badaniach nad powstawaniem i użytkowaniem dokumentacji w okresie staropolskim. Jest pełna kazusów zaczerpniętych ze źródeł, często niewyda-nych i stąd szerzej nieznanych, co samo w sobie znacznie podnosi jej wartość. Ze wzglę-du na obszerną kwerendę publikacja ta jest bardzo użyteczna jako szeroko egzemplifi -kowana synteza, z różnych stron oświetlająca problematykę genezy i przede wszystkim funkcji dokumentacji w społecznościach chłopskich Rzeczypospolitej przedrozbioro-wej. Publikację lubelskiego badacza czyta się ponadto wartko dzięki jej uporządkowanej 1 S. Grodziski, Włodarstwo sądeckie dóbr biskupów krakowskich i jego księga sądowa, „Studia z Dziejów Państwa i Prawa Polskiego” 2000, t. 5, S. 117–129.2 Błędnie Kirschfelde. Jest przy tym kwestią dyskusyjną, czy miejscowość ta (z której, nota bene, pochodził autor odnośnego artykułu, Herrmann Knothe) była w omawianym czasie wsią, czy raczej miasteczkiem (niem. Flecken).Krak_Studia 7_3 2 łam.indd   543 2015-03-31   14:28:00544Recenzje – ReviewsKrzysztof Fokti dopracowanej narracji. Opracowanie to otwiera nowe pole badawcze i stanowi zara-zem świetny materiał do dalszej dyskusji nad kulturą, w tym kulturą prawną, chłopów w I Rzeczypospolitej, a co za tym idzie – także punkt wyjścia kolejnych monografi i i syntez dotyczących nie tylko stanu chłopskiego i nie tylko Rzeczypospolitej. Krak_Studia 7_3 2 łam.indd   544 2015-03-31   14:28:00

Dokumentacja w życiu chłopów w okresie staropolskim : studium z dziejów kultury

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Jagiellonian Univeristy Repository