Mikietyński, Piotr

Studia Historyczne

Jagiellonian Univeristy Repository

130Catherine E p s t e i n, Model Nazi. Arthur Greiser and the Occupation of Western Poland, Oxford–New York: Oxford University Press, 2010, ss. 451, mapy, fotografi e, ISBN: 978-01-996-4653-1.Wydane nakładem renomowanego wydawnictwa uniwersyteckiego opracowanie autor-stwa Catherine Epstein jest pierwszą próbą zmierzenia się z postacią Arthura Greisera, pre-zydenta Senatu Wolnego Miasta Gdańska (1934–1939) i Namiestnika Rzeszy w Kraju Warty (1939–1945)1. Istotnym wzbogaceniem treści omawianego opracowania było zaopatrzenie go w 15 fotografi i, 3 mapy i 2 tablice statystyczne. W końcowej części monografi i został zamiesz-czony obszerny wybór wykorzystanej literatury przedmiotu oraz indeks osobowo-rzeczowy. Autorka rozpoczyna swoją opowieść o Greiserze od przybliżenia końcowych chwil życia swego bohatera, tuż przed jego straceniem na stokach poznańskiej Cytadeli. Zabieg ten okazał się dobrym posunięciem redakcyjnym, zwłaszcza jeżeli całość opracowania została napisana z myślą o analizie przyczyn obrania przez Arthura Greisera drogi zbrodni na najważniejszych etapach swo-jej kariery zawodowej. Już we wstępie do swoich rozważań autorka zwraca uwagę na niezwykle istotną rolę Greisera w procesie intensywnej germanizacji Kraju Warty i zainicjowaniu ekstermina-cji ludności żydowskiej przy wykorzystaniu gazu. Oddaje się także próbom refl eksji nad osobowo-ścią samego namiestnika Kraju Warty i charakterem jego niemieckiego nacjonalizmu. Przy okazji, już na tym wstępnym etapie opracowania, pojawia się próba wyjaśnienia tytułowego określenia model Nazi (wzorcowy nazista), jako synonimu hitlerowskiej brutalności, bezwzględności oraz stosowanej na okupowanych obszarach polityki eksterminacji i germanizacji. Pod koniec wstępu do właściwej monografi i autorka w ogólny sposób wspomniała o wykorzystanych źródłach, dążąc przede wszystkim do ukazania swoistej dwoistości postaci Greisera: z jednej strony „okrutnego nazistowskiego przywódcy”, a z drugiej strony „posłusznego syna, kochającego męża i dobrego przyjaciela” (s. 9). W ostatnim akapicie Catherine Epstein podjęła próbę usprawiedliwienia decyzji o podjęciu się analizy życiowych „dokonań” Greisera. Starała się wskazać, że podobne dylematy towarzyszą zawsze pracom nad biografi ami zbrodniarzy. Rozdział I monografi i Catherine Epstein nosi nad wyraz wymowny tytuł ‘Child of the East’: Posen Province, World War I, Danzig („Dziecko wschodu”: Provinz Posen, I wojna światowa, Danzig). Już w tej początkowej fazie swoich rozważań autorka zaczęła dopatrywać się przyczyn późniejszej radykalizacji poglądów Greisera m.in. w jego pochodzeniu z Wielkopolski (Prowincji Poznańskiej), czyli obszaru niezwykle ostrej rywalizacji dwóch żywiołów: polskiego i niemiec-kiego. Pojawia się więc próba oceny charakteru ówczesnego nacjonalizmu młodego Greisera jako generalnie mieszczącego się w XIX-wiecznych realiach zaboru pruskiego, ale nieprzybierającego jeszcze skrajnie szowinistycznego wymiaru, jak to miało miejsce w okresie III Rzeszy. Równo-cześnie jednak autorka zaczyna wychwytywać niepokojącą zmianę w postawie Greisera w okresie jego służby wojskowej podczas I wojny światowej. Ewolucja ta jest widoczna w postrzeganiu wojennych przeciwników Niemiec jako „niższych gatunkowo” czy w otwarcie rasistowskim sto-sunku do czarnoskórych żołnierzy alianckich. O wiele większe znaczenie (z punktu widzenia dalszych losów bohatera omawianej biografi i) miało – według Catherine Epstein – zakończenie „wielkiej wojny”. Przyniosło ono całkowite wywrócenie dotychczasowej stabilności życiowej. Rodzina Greiserów została zmuszona do opusz-czenia Wielkopolski (włączonej w skład odrodzonej Rzeczypospolitej), sam zaś Arthur Greiser nie 1 Również w 2010 r. ukazała się polska edycja monografi i, Wzorcowy nazista. Arthur Greiser i okupacja Kraju Warty, tłum. J. Włodarczyk, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2010, ss. 412. 131mógł liczyć na utrzymanie statusu obywatela Rzeszy, także i w Gdańsku, który został przekształ-cony w Wolne Miasto pod zwierzchnictwem Ligi Narodów. W tych jakże niekorzystnych zmia-nach dostrzegła autorka jedną z istotnych przyczyn późniejszego bezwzględnego antypolonizmu Arthura Greisera. Dokładniejsze wyjaśnienie tej kwestii utrudnia jednak szczupłość źródeł. Wśród dostępnych badaczom materiałów dominują informacje podawane przez samego bohatera opraco-wania. Mają one charakter niepełny, a tym samym wzbudzający poważne wątpliwości odnośnie do obiektywizmu. Za interesujące świadectwo wybiórczości notatek i korespondencji Greisera uznała autorka informacje o 8-letniej (w latach 1921–1929) przynależności przyszłego prezydenta Senatu Wolnego Miasta Gdańska do loży masońskiej (s. 41–42). Kwestia ta wydaje się o tyle istotna, że masoński epizod nie przeszkodził specjalnie Greiserowi w późniejszej karierze w strukturach NSDAP. Być może ze względu na wspomnianą powyżej szczupłość dostępnych źródeł nie udało się autorce w sposób dostatecznie szczegółowy wyjaśnić wszystkich powodów przystąpienia Grei-sera w 1929 r. do NSDAP. W znacznie śmielszy sposób Catherine Epstein rozwinęła swoje rozważania na temat Greisera w drugim rozdziale ‘Little Maria’: Striving for Strength and Power in Danzig („Marysia”: dąże-nie do zdobycia siły i władzy w Gdańsku). Swój wysiłek badawczy skoncentrowała na analizie rywalizacji personalnej między Arthurem Greiserem a gauleiterem Gdańska Albertem Forsterem. W jakiejś mierze symbolizowało to pośrednio postrzeganie Greisera na początku lat 30. przez kierownictwo NSDAP z dużą dozą nieufności. Sam Greiser doskonale to wyczuwał i stąd jego zbliżenie do SS. Uczynił to głównie ze względów ideologicznych, ale i również dla pozyskania wpływowego sprzymierzeńca w osobie Heinricha Himmlera. Pozwalało mu to na coraz bardziej agresywne poczynania i to nawet wbrew swemu ówczesnemu bezpośredniemu zwierzchnikowi Forsterowi. Z jednej strony przysparzało mu to pewnych kłopotów, ale z drugiej ugruntowywało mu opinię radykała NSDAP (mimo krótkiego stażu członkowskiego). Catherine Epstein zdołała uchwycić w tej części swojej analizy jeden z najważniejszych momentów w karierze Greisera, a mianowicie zwycięstwo NSDAP w wyborach do gdańskiego Volkstagu 28 maja 1933 r. (s. 63). Dodało to dalszym działaniom Greisera nowego impulsu i realnego wydatnego wsparcia poli-tycznego. Od tego czasu dochodzi także do wyraźnego zaostrzenia antypolskiej postawy samego Greisera, wyraźnie i regularnie poszukującego sprzyjającej okazji do prowokowania zarówno gdańskich Polaków, jak i godzenia w interesy Rzeczypospolitej nad Motławą. Wiele miejsca poświęciła Catherine Epstein w tej części swojej monografi i umacnianiu politycznej pozycji Grei-sera w latach 1933–1934, zwracając uwagę na jego umiejętność odnajdywania się w świecie intryg i rywalizacji personalnej. Szczyt powodzenia Greisera w Gdańsku miał miejsce 28 listopada 1934 r., wraz z objęciem stanowiska prezydenta Senatu Wolnego Miasta Gdańska. Awans wpłynął w istotny sposób na zmianę osobowości bohatera monografi i. Stał się zadufanym w sobie, przy-zwyczajonym do wytwornego stylu życia funkcjonariuszem partyjnym wyższego (na poziomie okręgu gdańskiego) szczebla.Tytuł rozdziału trzeciego monografi i Catherine Epstein został zaczerpnięty z wypowiedzi samego Greisera: „Najlepszy okres mojego życia”: prezydent Senatu. Określenie to w znacz-nym stopniu oddaje istotę rzeczy. Z pewnością bohater monografi i osiągnął w owym czasie (1934–1939) szczyty swego powodzenia. Okazał się z jednej strony lojalnym wykonawcą zaleceń Berlina w odniesieniu do Wolnego Miasta Gdańska, ale z drugiej cieszył się nader dużym zakre-sem samodzielności w swoich poczynaniach. Jako przykład potraktowała autorka kwestię relacji Greisera zarówno z samym Wysokim Komisarzem Ligi Narodów, jak i z naczelnymi władzami samej organizacji (podczas częstych wizyt w Genewie). Kolejnymi, interesującymi – podjętymi przez Epstein – wątkami stały się przybierająca na sile rywalizacja między Greiserem i Forsterem 132o dominację w Wolnym Mieście Gdańsku czy też umiejętne rozgrywanie przez prezydenta Senatu nasilających się nad Motławą konfl iktów na tle narodowościowym (między Polakami i Żydami). W tej ostatniej sprawie wykazywał się wyjątkowym cynizmem i interesownym podejściem. Sytua-cja miała ulec radykalnej zmianie dopiero wiosną 1939 roku. Wraz z pogorszeniem się dwustron-nych stosunków polsko-niemieckich do podobnego zwrotu doszło i w Gdańsku. Greiser zrzucił maskę umiarkowanego polityka i stał się jednym z najbardziej zdeklarowanych zwolenników jak najszybszego ponownego włączenia Wolnego Miasta Gdańska do Niemiec. Rozdział czwarty „Okręg wzorcowy”: Warthegau rozpoczyna analizę działalności Arthura Greisera podczas II wojny światowej. Wybuch konfl iktu oznaczał dla bohatera monografi i Cathe-rine Epstein uzyskanie istotnej „rekompensaty” za utracone 24 sierpnia 1939 r. na rzecz Forstera stanowisko prezydenta Senatu Wolnego Miasta Gdańska. Zadośćuczynienie nastąpiło dokładnie 13 września 1939 r., gdy Greiser otrzymał od Adolfa Hitlera nominację na stanowisko szefa administracji cywilnej (z czasem namiestnika Rzeszy) w Kraju Warty. Oznaczało to nostalgiczny powrót do Wielkopolski (Prowincji Poznańskiej), którą opuścił wraz z rodziną w 1919 roku. Oprócz tego niewątpliwie sentymentalnego wątku należy pamiętać, że od 1939 r. rozpoczyna się droga Arthura Greisera naznaczona tysiącami ofi ar niemieckiego terroru i zbrodni przeciwko Polakom i Żydom. Ostatecznie miała ona zaprowadzić byłego prezydenta Senatu Wolnego Mia-sta Gdańska na szubienicę na stokach poznańskiej Cytadeli. Swoimi bezwzględnymi działaniami  Greiser pozyskał sobie uznanie najwyższych władz III Rzeszy, ale jednocześnie stał się symbolem bezwzględności niemieckiej polityki okupacyjnej, szczególnie na obszarach bezpośrednio wcie-lonych (ofi cjalnie od 26 października 1939 r.) do Niemiec. W tym jakże ważnym fragmencie swojego opracowania Catherine Epstein w sposób bardzo umiejętny i szczegółowy potrafi ła przed-stawić – kierowany przez Greisera – proces rozbudowy niemieckiej administracji okupacyjnej w Kraju Warty. Cel tych działań został sformułowany przez gauleitera w sposób bardzo przejrzy-sty. Zamierzał doprowadzić do całkowitej germanizacji zarządzanego obszaru, poprzez admini-stracyjne i eksterminacyjne usunięcie ludności polskiej i żydowskiej. Przy tej okazji zachowywał się jak udzielny władca Kraju Warty, „walcząc” zacięcie o jak największy zasięg terytorialny zarządzanego obszaru i odpowiednio rozległy zakres swoich kompetencji. Przy wykorzystaniu obszernej literatury przedmiotu i materiałów archiwalnych udało się Catherine Epstein odtworzyć ogólny zarys struktury organizacyjnej i personalnej administracji Warthegau.Wyjątkowego charakteru nabrał w rozważaniach Catherine Epstein rozdział piąty „Prowincja blondynów”: przesiedlenia, deportacje, masowe morderstwa. W największym stopniu dotyczy on przygotowania, a następnie realizacji programu intensywnej germanizacji Kraju Warty. Bardzo wiele miejsca autorka monografi i poświęciła próbie wyjaśnienia problemów związanych z przygo-towaniem repatriacji niemieckich osadników na zarządzany przez siebie obszar. Z kwestią tą ściśle była powiązana konieczność „zrobienia wolnego miejsca” dla kolonistów. Jednym ze sposobów stało się dla Greisera zainicjowanie masowych deportacji ludności polskiej i żydowskiej z Kraju Warty wraz z coraz częstszymi aktami zorganizowanej eksterminacji. Podobnie jak to już miało miejsce w przypadku wcześniejszych rozdziałów, czytelnik otrzymuje niezwykle szczegółowy i uporządkowany wykład dotyczący organizacji i metod akcji osiedleńczych i deportacyjnych. Dzięki temu powstaje całościowy obraz „zasług” Greisera dla „umacniania niemczyzny” na włą-czonych do Rzeszy obszarach Rzeczypospolitej. Na szczególną uwagę zasługują dotyczące skali niemieckiego osadnictwa szczegółowe dane statystyczne w formie tabelek porównawczych. Wiele miejsca w tej części swoich rozważań poświęciła Catherine Epstein bezpośredniemu zaangażo-waniu Greisera w „ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej” na terenie Kraju Warty. W ana-lizie Epstein Greiser jawi się nie tylko jako bezwzględnie lojalny wobec zwierzchnich władz 133(przede wszystkim Himmlera) wykonawca rozkazów, ale inicjator nowatorskich i skutecznych metod realizacji ludobójczych idei. O takim przekonaniu autorki może świadczyć jednoznaczne stwierdzenie: „Wymordowanie Żydów w Kraju Warty zainicjował nie kto inny jak gauleiter tego okręgu” (s. 185). Przy okazji należy zwrócić uwagę, że Greiser był zwolennikiem zastosowania eksterminacyjnej polityki również wobec ludności polskiej (zwłaszcza osób chorych i niepełno-sprawnych) (s. 190–191).Równie znaczący wydźwięk posiadają dwa kolejne rozdziały – „Niemiec jest panem”: segre-gacja w Kraju Warty oraz „Najnowocześniejsze drogi”: wyzysk Polaków i Żydów w celu zniem-czenia okręgu. Tym razem autorka skoncentrowała swoją uwagę na realizacji przez Greisera antypolskiej polityki w Kraju Warty. Jej zasadniczym celem miała się stać skuteczna germaniza-cja zarządzanego obszaru. Zdecydowaną większość rozważań Epstein stanowi więc prezentacja i szczegółowa analiza kolejnych antypolskich restrykcji: od ustanowienia systemu „list narodo-wych”, po kolejne rasistowskie rozporządzenia i działania, wymierzone w przeważającą w Kraju Warty ludność polską. Za bardzo interesujący fragment analizy Epstein należy uznać zwłasz-cza wykład dotyczący organizacji niemieckiego systemu prawnego w Kraju Warty. Oczywiście oprócz szczegółowych informacji na temat kolejnych rozporządzeń i ustaw ukazuje się kwestia osobistego zaangażowania bohatera omawianej biografi i w zbrodniczą politykę władz III Rzeszy, wraz z dużą aktywnością w zakresie proponowania dodatkowych „usprawniających” rozwiązań (m.in. ekonomicznego wykorzystania niewolniczej siły roboczej). Wszystkie środki miały służyć jednemu zasadniczemu celowi: całkowitej germanizacji Kraju Warty i jego ostatecznego scalenia z resztą Rzeszy. Wyjątkowego wymiaru nabrały rozważania Catherine Epstein dotyczące swoiście pojmowanej przez Greisera polityki kulturalnej. W zamierzeniu gauleitera miała ona uosabiać „niemiecki” charakter prowincji (od szeroko rozumianej twórczości artystycznej, po rozbudowane plany „stworzenia niemieckiego krajobrazu” pod względem urbanistycznym). Po analizie „dokonań” Arthura Greisera w zakresie zarządzania Krajem Warty autorka mono-grafi i zajęła się w nieco większym stopniu postacią bohatera monografi i. Jak sama zresztą to ujęła, rozdział „Feudalny książę”: rządy i upadek „zawiera bilans zachowań Greisera jako czło-wieka i władcy w szczytowym okresie jego kariery. Następnie opisuje jego poczynania podczas ostatnich piętnastu miesięcy rządów, gdy w Kraju Warty zapanowały ogromne trudności wyni-kające z prowadzenia wojny totalnej i zbliżającej się Armii Czerwonej. Na końcu dokumentuje on decyzje podejmowane przez niego w ostatnich dniach rządów, w tym także jego pośpieszną ucieczkę z okręgu” (s. 269). Czytelnik zainteresowany samą postacią i osobowością Greisera otrzymuje uporządkowany i szczegółowy opis zwykłej codzienności gauleitera. Pojawia się więc postać typowego wyższego funkcjonariusza nazistowskiego aparatu władzy, odznaczającego się zamiłowaniem do luksusowego, wielkopańskiego stylu życia „pana życia i śmierci” Kraju Warty, ale i pewną otwartością i serdecznością w stosunku do najbliższej rodziny i osób z nim zaprzy-jaźnionych. Autorka zdołała w wyjątkowo uporządkowany sposób ogarnąć środowisko rodzinne i grono najbliższych współpracowników Greisera. Ujęcie struktury rozdziału w sposób problemo-wo-chronologiczny pozwala dogłębnie prześledzić drogę gauleitera Kraju Warty od pojawienia się w Poznaniu, poprzez stopniowe budowanie swego autorytetu sprawnego zarządcy, po ostateczny upadek i sromotną ucieczkę 20 stycznia 1945 roku. Wybitnie podsumowujący i porządkujący charakter posiada ostatni rozdział „Dwie dusze w mojej piersi”: proces i egzekucja. Na początku tej części swoich rozważań Epstein kontynuo-wała analizę działalności Greisera. Tym razem uczyniła to w odniesieniu do całkowicie nowych dla bohatera jej opracowania realiów. Okres między styczniem a majem 1945 r. to schyłek III  Rzeszy. Były gauleiter Kraju Warty został wówczas zmuszony „walczyć o nazistowską reputację”, gdyż 134„stał się teraz gauleiterem defetystą, który opuścił posterunek” (s. 306). Za sprawą badawczej drobiazgowości Catherine Epstein czytelnik zapoznaje się z wieloma interesującymi faktami zwią-zanymi nie tylko z samym Greiserem, ale i z ostatnimi tygodniami istnienia „Tysiącletniej Rzeszy” i początkowym okresem alianckiej okupacji Niemiec. Szczególnie cennym wątkiem poruszonym przez Epstein jest analiza przygotowań i przebiegu procesu Arthura Greisera przed Najwyższym Trybunałem Narodowym w Polsce. Uzyskujemy więc prezentację samego aktu oskarżenia prze-ciwko byłemu prezydentowi Senatu Wolnego Miasta Gdańska i gauleiterowi Kraju Warty. Po opi-sie przewodu procesowego autorka zajęła się oceną jego jakości, jak i samych punktów oskarżenia. W podsumowaniu niniejszej recenzji należy stwierdzić, że anglojęzyczna monografi a Cathe-rine Epstein Model Nazi. Arthur Greiser and the Occupation of Western Poland stanowi istotne uzupełnienie stanu wiedzy zwłaszcza czytelników w Europie Zachodniej i Stanach Zjednoczo-nych na temat dziejów okupacji niemieckiej w Polsce podczas II wojny światowej. Wyróżnia się zarówno stopniem swojej szczegółowości, jak i sprawnym tokiem narracji, umożliwiającymi ogar-nięcie całej złożoności omawianej na kartach monografi i problematyki. Z powyższych względów biografi a Arthura Greisera znajdzie z pewnością trwałe miejsce wśród pozycji odnoszących się do polityki okupacyjnej III Rzeszy, wraz z całym jej zbrodniczym bagażem. Piotr Mikietyński

Model nazi : Arthur Greiser and the occupation of western Poland

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Jagiellonian Univeristy Repository