Hasło w "Słowniku metod, technik i form pracy socjalnej, opiekuńczej i terapeutycznej" ukazuje zastosowanie plastyki jako metody w edukacji (wychowaniu) osób niewidomych, ociemnialych i niedowidzących.The entry in "The dictionary of methods, techniques and forms in the social, caring and therapeutic work" shows using visual art as the methods in artistic education (artistic upbringing) of the blind persons and persons with dimess of vision (with amblyopia)

Tytko, Marek Mariusz

Jagiellonian Univeristy Repository

Marek Mariusz Tytko (UJ)Metody wychowania plastycznego osób niewidomych, ociemniałych i niedowidzących, ang. methodsof artistic education (upbringing) of the blind persons and persons with dimess of vision (with amblyopia).Definicja  (określenie)  przedmiotu.  Sposoby  stosowane  w  wychowaniu  osób  z  deficytami  wzroku(różnego  stopnia:  całkowitego  lub  częściowego  pozbawienia  wzroku)  z  wykorzystaniem  plastyki(głównie elementów przestrzennych plastyki). Charakterystyka przedmiotu: Plastyka dwuwymiarowa, napłaskiej powierzchni, np. na kartce (np. rysunek, drukowana grafika, ilustracja książkowa) czy na płótnie(obraz olejny) lub na desce (np. tempera na drewnie),  zwłaszcza zaś barwy, tony, odcienie, walor (jasność,ciemność), perspektywa, światło, kompozycja, tzw. plany w obrazie: pierwszy plan, drugi plan tło itd.) - sąniedostępne  dla  osób  całkowicie  niewidomych  i  ociemniałych.  Dla  osób  niedowidzących  (isłabowidzących) – ww. elementy plastyki płaskiej (dwuwymiarowej) są tylko częściowo dostępne, wsposób niedokładny, zarysowy, rozmyty, nieostry, zgeneralizowany, na ogół bez drobnych szczegółów. Ztego powodu dla tyfloplastyki stosuje się elementy zastępcze: gruby karton wtórnie ‘dziurkowany’, gdziekontury twórca niewidomy sam ‘rysuje’ za pomocą wybijania np. gwoździem (lub specjalnym rylcem)dziurek  (powstają  kontury  linii  dziurkowanych  oznaczające  dany  kształt  prostej  figury),  które  todziurkowane kartony następnie ktoś inny (niewidomy, ociemniały odbiorca) może odczytać haptycznie(dotykowo) palcami. Osoby z całkowitym deficytem wzorku stosunkowo dobrze palpacyjnie rozpoznająmałe,  proste  (zwłaszcza  obłe)  rzeźby,  obejmując  je  rękoma ‘wpół’,  przytulając  się  do nich  ciałem,dotykając poszczególne części, rozpoznając kształty. Plastyka trójwymiarowa jest dla nich dostępna podwarunkiem,  że  jest  ‘na  ich  miarę’ –  do  objęcia  dotykiem.  Monumentalne  rzeźby  (pomniki)  czyarchitektura – są im dostępne tylko w miniaturze (modelu domu, modelu pomnika, modelu kościoła etc.).Budowanie modeli zabytków narodowych dla potrzeb edukacyjnych osób niewidomych ma sens, chodzio to, że nie ma innego sposobu, jak modelowanie (modelling) i demonstracja proporcji, kształtów poprzezmodel.  Podobnie  modelowania  używa  się  dla  pokazania  geomorfologii  dla  osób  widomych  iniedowidzących,  aby dotykiem rozpoznały  kształt  rzeczywistych  gór  i  dolin  na  modelu.  Japońskieorigami (papieroplastyka) jest tu częściowo pomocna dla stworzenia przez osoby niewidome prostychkształtów, jakkolwiek przy skomplikowanych bryłach to się nie udaje. Zmysł dotyku zastępuje tu zmysłwzroku,  a  plastyczne  opowiadanie  nauczyciela  dodatkowo  pozwala  sobie  wyobrazić  niewidomemukształt danej rzeczy (rekompensata deficytu wizualnego). Lepienie z plasteliny i modeliny jest całkowiciedostępne  dla  niewidomych,  dlatego  wychowanie  plastyczne  tych  osób  wykorzystuje  tę  technikęplastycznej ekspresji. Chropowata lub gładka faktura przedmiotów, zestawienia kontrastowe: puszystośćnp. waty czy piór ptasich – twardość kamienia, ciepłe (drewno) – zimne (stal, kamienie), wypukłe impastyfarb  w  malowidle;  tego  typu  różnicowanie  doznań  fakturalnych  w  plastyce  dla  niewidomych(ociemniałych) jest uzasadnione (wzbogacanie doznań estetycznych środkami zastępczymi. Stosowaneśrodki plastyczne są uzasadnione psychologią niewidomych (por. np. Maria Grzegorzewska, Psychologianiewidomych, t. 1, Naukowe Towarzystwo Pedagogiczne, Lwów-Warszawa 1929). Zakres przedmiotu.Wychowanie plastyczne osób z całkowitym lub częściowym deficytem zmysłu wzroku stosuje się w ww.ograniczonym  zakresie,  wykorzystując  przedmioty  trójwymiarowe  (np.  stosowne  rzeźby  i  modeleprzestrzenne) lub dwuwymiarowe (płaskie, dziurkowane). Nie ma ograniczeń wiekowych, z wyjątkiemniewidomych  niemowląt  czy  małych  dzieci,  którym można  dawać  tylko  bezpieczne,  obłe  zabawki(proporcjonalne  bryły),  z  uwagi  na możliwości  skaleczenia  się  (zranienia)  ostrym przedmiotem lubpołknięcia zbyt małego przedmiotu (dzieci chętnie wkładają różne przedmioty do ust). Podobnie należypostępować  z  plastyką  (bryłami-zabawkami)  dla  niemowląt  i  małych  dzieci  z  niedowidzeniem (naobydwoje oczu). Dzieci z niedowidzeniem tylko na jedno oko, mając drugie oko sprawne, stosunkowołatwo  adaptują  się  do  ‘normalnego’ środowiska  wizualnego,  dlatego  wobec  tych  niedowidzących‘jednoocznych’  (z  praktyczną  jednoocznością)  można  stosować  wszystkie  metody  wychowaniaplastycznego, stosowane w przedszkolu, szkole, przeznaczonych dla odpowiedniego wieku dla dzieci, abez ograniczeń dla młodzieży i dorosłych ‘jednoocznych’. Metody przedmiotu. Wychowanie plastyczneosób z deficytami wzroku używa metod wypracowanych przez tyflopedagogikę (pedagogikę specjalną),metody  te  przykładowo  opisane,  odpowiednio  stosowane,  dają  satysfakcję  estetyczną,  umożliwiająsamorealizację twórczą w plastyce („na miarę” możliwości). Środki przedmiotu: przestrzenne bryły (np.drewniane), kartony, dziurkacze (rylce), sznurki (wstążki), plastelina, modelina, tworzywa plastyczne dlabudowania modeli brył (gmachów), duże i bardzo duże klocki typu „Duplo” (bezpieczne, bez elementówostrych,  spiczastych,  zbyt  małych).  Szczegółowe  zalecenia  warsztatów  plastycznych  dla  osóbniewidomych  są  znane  w  literaturze  (por.  np.  Edyta  Maria  Nieduziak  (red.),  Twórczość  i  terapia.Materiały  pokonferencyjne,  Towarzystwo  Naukowe  Sandomierskie,  Wyższa  Szkoła  Humanistyczno-Przyrodnicza  w  Sandomierzu,  Warsztat  Terapii  Zajęciowej  przy  Stowarzyszeniu  „Integracja”,  TNS,Sandomierz 2003; Edyta Maria Nieduziak-Błońska (red.),  Od Natury do… Kultury. Sztuka i edukacjadrogą rozwoju osób niepełnosprawnych, Stowarzyszenie na rzecz Pomocy osobom Niepełnosprawnym„Tratwa”,  w  Sandomierzu,  Wyższa  szkoła  Humanistyczno-Przyrodnicza,  Sandomierz  2009).  Teorianaukowa budująca dany przedmiot:  tyflopedagogika,  tyflopedagogika kultury,  teoria tyfloplastyki  (tj.plastyki  przeznaczonej  dla  niewidomych  i  niedowidzących),  wychowanie  tyfloplastyczne,(tyflo)wychowanie  przez  sztukę,  (tyflo)wychowanie  estetyczne,  kultura  artystyczna  niewidomych:tyflokultura artystyczna, kultura estetyczna niewidomych: tyflokultura estetyczna). Podmioty – uczestnicy– osoby (relacje międzypodmiotowe – międzyosobowe: wychowankowie ‘estetyczni’ (osoby z deficytamiwzroku), nauczyciele-wychowawcy, artyści tworzący bryły (rzeźby) lub modele architektoniczne orazspecjalne obrazy przestrzenne dla osób z deficytami wzroku. Rodzaje przedmiotu – podział przedmiotowyrzeczy.  Wychowanie  plastyczne dzieci  z  deficytami  wzroku (tyflopedagogika plastyki),  wychowanieplastyczne młodzieży z deficytami wzroku (tyflohebagogika plastyki), wychowanie plastyczne dorosłychz deficytami wzroku (tyfloandragogika plastyki). Wychowanie plastyczne ww. osób nie obejmuje, rzeczjasna, osób z różnymi wadami wzroku (np. astygmatyzm, zez, osłabienie ostrości widzenia w postacinadwzroczności lub krótkowzroczności, daltonizm), bo do nich stosuje się wszystko to, co przewidujeprogram wychowawczy dla osób sprawnych (z wyjątkiem daltonistów, którzy mają problem z widzeniembarw, widząc wszystko np., na szaro lub brązowo, ale np. wszystkie inne elementy plastyczne w obrazie:przestrzeń, perspektywa, kompozycja, kolejne plany i tło, walor, światło itd., są  dla nich poznawalnewizualnie). Niewidomi mogą uczestniczyć w kulturze plastycznej dla własnego rozwoju kulturowego(por.  Marek  Mariusz  Tytko,  Kilka  uwag  o  udziale  ucznia  niepełnosprawnego  w  kulturze,„Niepełnosprawność i Rehabilitacja”, r.  2008:, nr 4, s.  67-72). Wychowanie plastyczne,  włączone wobszar pedagogiki kultury,  aplikowane do pracy socjalnej  z osobami z całkowitym lub częściowymdeficytem wzroku, wzmacnia skuteczność jej metod, pod warunkiem umiejętnego stosowania. Marek Mariusz TytkoWybrana bibliografia:Aleksander Hulka, Edukacja osób niepełnosprawnych, wyd. Polska Fundacja Upowszechniania Nauki, Warszawa 1993.Hanna Żuraw, Uczestnictwo kulturalne młodzieży niepełnosprawnej, Wydawnictwo „Żak”, Warszawa 1996.Ewa Krzywicka-Blum,  Janusz Kuchmister,  Modelowanie sonoryczne w edukacji niewidomych = The sonic modelling Inblind people education, tłum. Marcin Rak, Katedra Geodezji i Fotogrametrii Akademii Rolniczej, Wrocław 1999.Mariusz Tracz [et al.],  Edukacja niewidomych i słabowidzących chorych na cukrzycę, wyd. 2, Katedra Gastroenterologii iChorób Przemiany Materii A. M., Polski związek Niewidomych, warszawa 1999.Lucyna Mizera [et al.] (oprac.), Pakiet edukacyjny projektu Galeria przez dotyk, Muzeum Regionalne, Stalowa Wola 2006. Renate Walther, Tyflopedagogika, przekł. Joanna Mink, wyd. 1, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2007. Zofia Maskowicz (red.), Tyflopedagogika, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1981. Władimir Siergiejewicz Swietłow [Vladimir  Sergeevič  Svetlov],  Orientacja  niewidomych  w  przestrzeni.  Poradnik  dlanauczycieli i wychowawców w szkołach dla niewidomych, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych,  Warszawa 1957.Marek Wysocki,  Projektowanie  otoczenia  dla  osób  niewidomych.  Pozawzrokowa  percepcja  przestrzeni,  WydawnictwoPolitechniki Gdańskiej, Gdańsk 2010. 

Methods of artistic education (upbringing) of the blind persons and persons with dimess of vision (with amblyopia)

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Jagiellonian Univeristy Repository