Hasło w "Słowniku metod, technik i form pracy socjalnej, opiekuńczej i terapeutycznej" ukazuje zastosowanie prozy w pracy socjalnej i terapeutycznej.The entry in "The dictionary of methods, techniques and forms in the social, caring and therapeutic work" shows using prose in the social work and therapy

Tytko, Marek Mariusz

Jagiellonian Univeristy Repository

Marek Mariusz Tytko (UJ)Proza w pracy socjalnej i terapeutycznej, ang. prose in social work and therapy. Definicja (określenie)przedmiotu. Utwory pisane prozą (mową niewiązaną) zastosowane do pracy z osobami wykluczonymispołecznie i do terapii. Charakterystyka przedmiotu. Proza jest pojęciem używanym wieloznacznie. Wujęciu potocznym używa się go jako synonim (1) ‘epiki’, bądź jako pojęcie przeciwstawne poezji (mowiewiązanej), czyli jako (2) pojęcie ‘mowy niewiązanej’. W najszerszym ujęciu potocznym ‘proza’ oznacza(3) ‘każdy zapis’, ‘każdy tekst’ (niekoniecznie literacki, niekoniecznie będący literaturą piękną). W sensieprzenośnym  w  ujeciu  potocznym  (‘proza  życia’)  oznacza  (4)  szarość,  monotonność  i  trud  dniacodziennego. Do pracy socjalnej można wykorzystać zarówno arcydzieła prozy narodowej i światowej(epikę, mowę niewiązaną) – wychowanie (socjalizacja, resocjalizacja, dydaktyka) przez literaturę piękną,jak i wytwory własne podopiecznych (autoekspresję w formie ‘zapisu’, będącego np. dziennikiem albopamiętnikiem, listem, notatką, próbą opowiadania, własnej narracji etc.). W drugim przypadku wartośćliteracka nie ma jakiegokolwiek znaczenia estetycznego, chodzi o uzewnętrznienie, wyrażenie własnegownętrza w postaci pisanej, co z kolei ułatwia np. diagnozę psychologiczną czy socjalną, odnośnie dopotrzeb, emocji (i uczuć), woli i przemyśleń, czy ogólnie mówiąc,  tzw. ‘świata wartości’ (sfery opinii)danej  osoby  (hierarchii  wartości).  Pracownicy  socjalni,  psychologowie,  pedagodzy  na  podstawiewytworów pisanych mogą lepiej  poznać świat  danej  osoby,  rozpoznać podstawowe konteksty takżepoprzez  analizę  tego,  czego tam brakuje,  co  zostało  pominięte,  a  co  jest  ważne (np.  rodziny).  Napodstawowe pytanie: dlaczego ktoś napisał dany tekst tak, a nie inaczej może istnieć wiele odpowiedzi,należy być ostrożnym w wyciąganiu wniosków. Pisanie jest jednak pozytywną czynnością, w wyniku tejaktywności  powstaje  jakiś  wytwór  (komunikat)  w pewnym kontekście,  skierowany od nadawcy doodbiorcy w  pewnym kodzie.  Swobodna  (niewymuszona)  wypowiedź  podopiecznego  daje  najlepszeefekty. Do pisania można co najwyżej zachęcać, ale nie zmuszać. Pamiętniki młodzieży (badane m. in.przez Charlottę Bühler czy Stefana Szumana w okresie międzywojennym, por. Stefan Szuman, Znaczeniedzienników  młodzieży  jako  źródła  poznania  jej  psychiki  oraz  metoda  korzystania  z  tego  źródłaopracowania materjałów [sic(!)], „Kwartalnik Pedagogiczny”, r. 2, 1930, nr 1, s. 107-132, Zsfsg, s. 27) tobardzo  ciekawy  materiał  badawczy  (poznawczy).  Obecnie  funkcję  dzienników  czy  pamiętnikówmłodzieży  spełnia  blog  (różne  komunikatory w internecie).  Analiza  tych  tekstów,  ‘zapisów’ (prozyszeroko pojętej) jest pomocna w uchwyceniu ewoluującego języka młodzieży, rodzajów nowej agresjisłownej (przemocy w cyberprzestrzeni, tzw. ‘cyberbullying’, oraz w sieci telefonii komórkowej, por. JacekPyżalski,  Agresja elektroniczna i cyberbullying jako nowe ryzykowne zachowania młodzieży, OficynaWydawnicza „Impuls”, Kraków 2011). W kontekście tekstów prozą (SMS, mailing, blogi etc.) – pojawiasię tzw. stalking (z ang. ‘podchody’, ‘skradanie się’, tj. ‘śledzenie’ [kogoś]), czyli ‘złośliwe i powtarzającesię nagabywanie, naprzykrzanie się, prześladowanie, które zagraża życiu jakiejś osoby’, co wiąże się zobrazą,  zniewagą,  przemocą,  agresją,  także  słowną na  tle  seksualnym,  tj.  z  molestowaniem (czynykaralne). Proza związana z agresją, która spełnia kryterium stalkingu, zachowana w postaci maili czySMS-ów lub MMS-ów może być dowodem w sprawie o czyn karalny. Pracownik socjalny pracując zosobami społecznie wykluczonymi może natrafić na tego typu negatywne zjawiska spowodowane przeztzw. stalkerów, wyrażane przy pomocy stalkerskiej ‘prozy’ (zapisu słownego w różnej postaci) i powinienbyć przygotowany do ich wstępnej analizy oraz przekierowania danej sprawy do specjalistów (na policję,do psychologa, prawnika, resocjalizatora etc.). Z drugiej strony pracownik socjalny może się zetknąć zpozytywnymi,  twórczymi  zjawiskami  pisania  (amatorskiego)  rozmaitych  dzieł  quasiliterackich  czyczasem mających nawet pewną wartość literacką, którą należałoby ocalić, wzmocnić wewnętrznie danegotwórcę owej samorodnej, amatorskiej ‘prozy’, który wskutek kolei życia znalazł się w pewnym momenciena marginesie społecznym, ale ma dużo do powiedzenia innym (świadectwo). Twórczość prozatorskapozwala mu uwierzyć w siebie, samozrealizować się, dowartościować, zwłaszcza jeśli dany utwór będziepublicznie pochwalony, wydrukowany w lokalnej gazetce, (np. we fragmencie, po stosownej adiustacjijęzykowej przez filologa) lub ukazany w internecie na blogu, albo zdobędzie jakiś symboliczny nawet laurw  lokalnym  konkursie  na  opowiadanie  typu  ‘świadectwo  z  życia’ itp.  Pracownicy  socjalni  mogąinspirować, zachęcać do tego typu pozytywnych działań twórczych swoich podopiecznych, kanalizującich energię na dobrym celu. Wartościowa proza obecna w bibliotekach w postaci książek, może byćpomocna w zorganizowaniu czasu wolnego podopiecznych (pracownicy socjalni powinni krzewić, o ilesię da, czytelnictwo dobrych książek wśród dzieci, młodzieży i dorosłych, także tych niepełnosprawnych,istnieją wszak różne sposoby dotarcia z prozą do osób z deficytami, np. audiobooki, książki tłoczoneBraille’m dla niewidomych itd. Zakres przedmiotu. Proza, traktowana szeroko może być zastosowana dokażdego wieku, począwszy od małych dzieci (audiobooki z bajkami czy opowiadaniami), poprzez dziecistarsze i młodzież po dorosłych. Książki pisane prozą (przygodowe, science ficton, historyczne, religijne,sensacyjne itd.) mogą być wzorcem pozytywnych zachowań dla dzieci i młodzieży, pod warunkiemodpowiedniego ich doboru. Zakres twórczości własnej podopiecznych nie jest niczym ograniczony (sferawolności  osobistej,  gwarantowanej  przez  Konstytucję  RP).  Metody  przedmiotu.  Proza  używana  wkontekście  pracy  socjalnej  lub  terapeutycznej  (terapii  zajęciowej  lub  psychoterapii,  diagnozypsychologicznej)  ma  walory  (auto)wychowania  literackiego,  (auto)wychowania  przez  literaturę,(auto)wychowania do literatury, (re)socjalizacji literackiej, (re)socjalizacji przez literaturę, (re)socjalizacjido  literatury.  Metody  charakterystyczne  dla  wychowania  przez  sztukę,  wychowania  estetycznego,pedagogiki  kultury (literackiej),  z  jednej  strony,  a  z  drugiej  strony psychologiczne i  językoznawczemetody  analizy  tekstu  dla  uchwycenia  zagrożeń  i  diagnozy  psychologicznej.  Środki  przedmiotu:(poradniki  –  jak  napisać  powieść),  dzienniki  młodzieży,  pamiętniki  dorosłych,  wspomnienia.  Dospisywania tekstów prozą wystarczy papier (np. zeszyt) i tradycyjne, proste  przybory do pisania albo wwersji nowszej – komputer, zwłaszcza z dostępem do sieci, gdzie istnieje możliwość publikacji danegozapisu.   Prozę  mogą  pisać  więźniowie  (osadzeni),  podopieczni  zakładów  poprawczych,  bezdomni,bezrobotni itd. Teoria naukowa budująca dany przedmiot: dydaktyka literatury, teoria wychowania przezsztukę (literaturę), dydaktyka literatury, teoria resocjalizacji przez literaturę, psychologia wychowawcza,psychologia kliniczna, filologia aplikowane do pracy socjalnej i terapii, pedagogika czasu wolnego, teoriatwórczości, pedagogika twórczości, teoria kultury języka, teoria kultury literackiej. Podmioty – uczestnicy– osoby (relacje międzypodmiotowe – międzyosobowe): autorzy (nadawcy) tekstów (prozą), filolodzy(instruktorzy  kulturalno-oświatowi,  językowi  ‘krytycy  literaccy’),  psychologowie,  wychowawcy,resocjalizatorzy, dydaktycy, czytelnicy (odbiorcy tekstów). Rodzaje przedmiotu – podział przedmiotowyrzeczy. Wg formy proza może być podzielona na gatunki (np. 1. nowele, 2. opowiadania, 3. powieści itd.),możliwe są także podziały ze względu na sprawcę dzieła (autora prozy): 1. prozaicy-amatorzy lub 2.prozaicy-profesjonaliści,  albo  ze  względu na  publikowalność (1.   nieprzeznaczona do druku ani  dojakiejkolwiek publikacji, np. proza autoterapeutyczna, 2. proza literacka – przeznaczona do publikacji np.elektronicznej lub druku, po stosownej korekcie, adiustacji językowej). Wg celu ogólnego, może byćpodział  prozy  na  1.  aplikowaną  do  pracy  socjalnej,  2.  aplikowaną  do  (auto)terapii  zajęciowej,  3.aplikowaną do (auto)psychoterapii, 4) aplikowaną do resocjalizacji. Wg materii (treści) – może być prozafikcyjna  (fabuła  wymyślona  przez  autora)  lub  dokumentalna  (osobiste  świadectwa  życia  autora).Wychowanie  literackie  (przez  prozę),  włączone  w obszar  pedagogiki  kultury,  aplikowane  do pracysocjalnej i terapii (zarówno psychoterapii czy arteterapii, jak i terapii zajęciowej), wzmacnia skutecznośćich metod, pod warunkiem umiejętnego stosowania. Piękne i dobre słowo (zapisane jako literatura) jestjednym z elementów człowieka pięknego-i-dobrego (grec. kalos-kagathos, w myśl zasady piękna-i-dobra,grec. kalokagatía).Marek Mariusz Tytko Wybrana bibliografia:Stefan Szuman,  Pochwała dyletantów. Rzecz oznaczeniu samorodnej twórczości w wychowaniu estetycznym społeczeństwa,Instytut Wydawniczy „Sztuka”,  Warszawa 1947. Stefan Szuman, O sztuce i wychowaniu estetycznym, wyd. 1, WSiP, Warszawa 1962, wyd. 2 zm., rozsz., uzupełn., 1969, wyd. 3.– 1975, wyd, 4 – 1990.Marek Mariusz Tytko, Bogusława Żurakowskiego metody animacji kultury literackiej, [w:]  Literatura-człowiek-wartość.Księga jubileuszowa dedykowana Bogusławowi Żurakowskiemu z okazji 50-lecia twórczości i 25-lecia pracy naukowej naUniwersytecie Jagiellońskim, pod redakcją Dariusza Piotra Klimczaka i Agnieszki Sojki, wyd. Zakład Pedagogiki KulturyInstytutu  Pedagogiki  Uniwersytetu  Jagiellońskiego,  Stowarzyszenie  Pisarzy  Polskich,  Oddział  w  Krakowie,  InstytutWydawniczy „Maximum”, Kraków 2007, s. 85-94.Marek Mariusz Tytko, Bogusława Żurakowskiego metody wychowania młodzieży przez literaturę, „Dydaktyka Literatury”, r.28: 2008, s. 193-205. Bogusław Żurakowski (red.), Kultura artystyczna w przestrzeni wychowania, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego,Kraków 2011, s. 23-45.Nigel Watts, Jak napisać powieść, przekł. i posł. Ewa Kraskowska, Wydawnictwo Literackie,  Kraków 1998. Lesley Grant-Adamson, Jak napisać powieść kryminalną, przeł. Michał Rusinek, posł. Joanna Chmielewska, WydawnictwoLiterackie, Kraków 1999.Urszula  Tkaczyk-Ciotkowska  (oprac.),  Wykorzystanie  psychoterapeuetycznej  koncepcji  Miltona  H.  Ericksona  w  pracywychowawczej z dzieckiem, wyd. 3 popr., Dolnośląski Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli we Wrocławiu, Filia w Legnicy,Legnica 2006.Irena Borecka, Biblioterapia w szkole. Poradnik dla bibliotekarzy, Wojewódzki Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli, Legnica1998.

Prose in social work and therapy

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Jagiellonian Univeristy Repository