Köhler, Piotr

Wiadomości Botaniczne

Jagiellonian Univeristy Repository

SPRAWOZDANIA ZE  SPOTKAŃ NAUKOW YCH • SCIENTIFIC M EETING REPORTSWiadomościBotaniczne  58(3/4): 182-184, 2014KONFERENCJA „JEAN EMMANUEL GILIBERT (1741-1814) I JEGO ROLA W ROZWOJU HISTORII NATURALNEJ NA UNIWERSYTECIE WILEŃSKIM” (25-26 WRZEŚNIA 2014, WARSZAWA)Conference ‘Jean Emmanuel Gilibert (1741-1814) and his role in the development of natural history at the Vilnius University’ (25-26 September 2014, Warsaw, Poland)Francuz Jean Emmanuel Gilibert (1741-1814) był niewątpliwie najwybitniejszą postacią spośród uczonych naturalistów działających w drugiej połowie XVIII wieku w Rzeczpospolitej. Jego aktywność podczas niespełna ośmioletniego pobytu w naszym kraju, najpierw w Grodnie, a następnie w Wilnie, pomimo, że była krót­kotrwała, wywarła jednak znaczny wpływ na polską botanikę. Szczególne znaczenie dla tej gałęzi nauki majego działalność organizacyjna, dydaktyczna i naukowa. W ciągu tego czasu J. E. Gilibert zorganizował Królewską Szkołę Lekarską w Grodnie oraz ogród botaniczny w Horodnicy koło Grodna, następnie objął katedrę historii naturalnej na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Wileńskiego i zorganizował ogród botaniczny i gabinet historii naturalnej w Wilnie. W Grod­nie wykładał medycynę, chirurgię, weterynarię i historię naturalną, a w Wilnie -  w obrębie hi­storii naturalnej botanikę, zoologię i mineralogię, a ponadto materię medyczną. Opublikował całą serię prac poświęconych roślinom litewskim. Najważniejsze spośród tych publikacji to: Flora lituanica inchoata (Grodno -  Wilno, 1781-1782), Exercitia Phytologica (Lyon, 1792) czy Le Ca­lendrier de flore pour l ’année 1778 autour de Grodno et pour l ’année 1808, autour de Lyon (Lyon, 1809). Swą działalnością zapoczątkował J. E. Gilibert rozwój nowożytnej botaniki w Polsce.W 2014 roku przypada 200. rocznica śmierci J. E. Giliberta. Z tej okazji Instytut Historii Nauki im. L. i A. Birkenmajerów Polskiej AkademiiNauk zorganizował międzynarodową konferencję w dniach 25 i 26 września 2014 r. w Warszawie. Przez dwa dni uczeni z Francji, Litwy, Polski i Ukrainy prezentowali wyniki swych badań nad życiem, działalnością, dorobkiem i spuścizną naukową J. E. Giliberta. Referat inauguracyjny pt. „J. E. Gilibert i francuscy uczeni w Polsce i na Litwie w 1. 1770-1780” wygłosił prof, dr hab. Daniel Beauvois, emerytowany profesor Sorbony. Autor przypomniał wielką rolę kultury francuskiej i Francuzów w szerzeniu idei Oświe­cenia w Polsce, a także niepoślednie miej see, j akie w tym procesie odegrał J. E. Gilibert. W kolejnym referacie pt. „Uniwersytety europejskie na prze­łomie XVIII i XIX wieku” prof, dr hab. Kalina Bartnicka (Instytut Historii Nauki PAN) po­ruszyła kwestie związane z ciężkim kryzysemRye. 1. Program konferencji -  stronatytułowa. Fig. 1. The conference program -  title page.T h is  is an O pen A ccess a rt ic le  d istr ibu ted  u n d e r th e  te rm s  o f th e  C re a tive  C om m o n s A ttrib u tio n  3 .0  L icen se  (c rea tiveco m m o n s.o rg /licen ses/b y/3 .0 /), w h ich  pe rm its  red istrib u tio n , com m ercia l and  n o n -co m m erc ia l, p rov ided  th a t  th e  a rt ic le  is p ro p e rly  c ited . © T h e  A u th o r(s ) 2 014  P ub lished  by Po lish  B o tan ica l So cie ty182K ö h le r /  K o n fe renc ja  „Jean  Em m an u e l G ilib e rt (1 7 4 1 -1 8 1 4 ) ..ekonomicznym, organizacyjnym, naukowym i kadrowym większości europejskich uniwer­sytetów w II połowie XVIII w. Życie naukowe stopniowo przenosiło się wtedy do akademii nauk, nad którymi władcy rozciągali swą opiekę finansową. Przezwyciężeniem kryzysu była idea liberalnego uniwersytetu cieszącego się swobo­dami akademickimi, wolnością badań naukowych i nauczania, łączącego badania z kształceniem studentów. Pierwszym tego typu uniwersyte­tem był założony w 1810 roku przez Wilhelma von Humboldta (1767-1835) Uniwersytet Ber­liński. Reforma obu polskich uniwersytetów (w Krakowie i Wilnie) dokonana przez Komisję Edukacji Narodowej wyprzedziła więc reformę humboldtowską o ponad trzydzieści lat. Następ­nie dr hab. Janina Kamińska (Uniwersytet War­szawski) w referacie pt. „Szkoła Główna W. X. Litewskiegojako uczelnia oświeceniowa” przy­bliżyła uczestnikom konferencji rolę wielkiego astronoma Marcina Poczobutta-Odlanickiego (1728-1810) w tworzeniu nowoczesnego, oświe­ceniowego uniwersytetu w Wielkim Księstwie Litewskim. Z kolei dr Audrius Skridaila i dr Silva Zilinskaitè z Ogrodu Botanicznego w Wilnie (Litwa) oraz dr Nataliya Shiyan z Narodowego Zielnika Ukrainy w Kijowie (Ukraina) wygłosili referat pt. „Joannes Emmanuel Gilibert and the Vilnius University Botanical Garden: news from the archives”. Ze źródłowych badań referentów wynika, że w najstarszym Ogrodzie Botanicz­nym w Wilnie, o powierzchni jedynie ok. 200 m2, w czasach, gdy kierował nim J. E. Gilibert, uprawianych było około 1000 taksonów. Dane te uzyskano na podstawie analizy dokumen­tów przechowywanych w archiwach litewskich i zachodnioeuropejskich (głównie w Getyndze, Niemcy) oraz na podstawie analizy herbarium J. E. Giliberta przechowywanego w Zielniku Instytutu Botaniki Narodowej Akademii Nauk Ukrainy w Kijowie. Omówiono także stan prac nad zielnikiem Giliberta. Następny referat pt. „The contribution of J. E. Gilibert to the studies of Lithuanian flora” wygłosiła dr Aurika Rickiené (Instytut Botaniki, Wilno, Litwa). Autorka prze­analizowała publikacje J. E. Giliberta pod wzglę­dem taksonomicznym. Na ok. 1200 gatunków,które są w nich podawane z terytorium Wielkiego Księstwa Litewskiego, aż 850 ma nazwy zapro­ponowane przez tego francuskiego botanika. Niestety, dziś aż cztery flory Giliberta (Flora lituanica inchoata, Exercitium botanicum, Caroli Linnaei botanicorum principia i Exercitia phy- tologica) decyzją Międzynarodowego Kongresu Botanicznego zostały w 2006 roku umieszczone w V załączniku pt. „Opera Utique Oppressa” do Międzynarodowego Kodeksu Nomenklatury Botanicznej, co oznacza, że obecnie tych prac już nie można używaćjako odniesień we współcze­snych opracowaniach taksonomicznych, a nowe gatunki w nich opisane uznano jako opublikowane nieważnie. Wcześniejsze lokalne opracowania chętnie posługiwały się florami Giliberta, czego przykładem jest Lietuvos TSR Flora, w której przyrodnik tenjest cytowany 444 razy. Dr Piotr Daszkiewicz (Narodowe Muzeum Historii Na­turalnej, Paryż, Francja) w referacie pt. „J. E. Gilibert -  życie i praca w świetle korespondencji i świadectw z epoki” zaprezentował uzupełnie­nia biografii Giliberta dokonane w ostatnich latach na podstawie poszukiwań przeprowa­dzonych m.in. w Narodowym Muzeum Historii Naturalnej w Paryżu, w Bibliotece Narodowej i Uniwersyteckiej w Strasburgu, czy w zbiorach Narodowej Akademii Medycyny w Paryżu. Ze­brane informacje pozwoliły na lepsze poznanie warsztatu pracy Giliberta, historii jego zbiorów przyrodniczych, w tym zielnika, jak i jego relacji z przyrodnikami francuskimi. Dr hab. Wanda Grębecka, prof. PAN (Instytut Historii Nauki PAN) w referacie pt. „Poglądy dydaktyczne J. E. Giliberta” omówiła idee, które przyświecały temu przyrodnikowi w jego nauczaniu w Polsce. Referat oparty był na analizie dwóch ważnych dokumen­tów: Prospectus praelectionum cursus Historiae Naturalis. Ad usum Alumnorum Alma universitatis Vilnensis oraz Exercitium botanicum In schola principe universitatis Vilnensis habendum die mensie Julii anno 1782 seu enumeratio metodica plantarum. Informacjom o ssakach poświęcony był kolejny referat pt. „Żubry, niedźwiedzie i inne ssaki w pracach J. E. Giliberta” wygłoszony przez dr Tomasza Samojlika (Instytut Badania Ssaków PAN, Białowieża). Prelegent omówił© T h e  A u th o r(s ) 2 01 4  P ub lished  by Po lish  B o tan ica l So c ie ty  W iad om  Bot 5 8 (3/4): 1 82 -18 4 183K ö h le r /  K o n fe renc ja  „Jean  Em m an u e l G ilib e rt (1 7 4 1 -1 8 1 4 ) ..zarówno dziko występujące ssaki na Litwie (jak żubr, łoś, ryś, wilk, bóbr, borsuk, lis, jeż) oraz znane z hodowli lub handlu (np. rosomak, tchórz stepowy), o których informacje zawarł francuski przyrodnik w swych publikacjach. Konferencję zamykał referat pt. „Spuścizna naukowa Jeana Emmanuela Giliberta w Polsce -  egzemplarze dzieł, recepcja”, który wygłosił dr hab. Piotr Köhler (Uniwersytet Jagielloński). Prelegent omówił zasobność polskich bibliotek w różne druki autorstwa J. E. Giliberta. Takich druków jest 153 w 16 bibliotekach. Drugą część referatu poświęcił omówieniu recepcji dziel botanicznychGiliberta w polskiej botanice. Recepcja ta była bardzo pozytywna aż do końca XIX w., do mo­mentu odkrycia licznych pomyłek w oznaczeniu roślin w zielniku J. E. Giliberta. Dokładniejsze prace, zawierające równocześnie nowsze ujęcia taksonomiczne różnych gatunków, wyparły dzieła Giliberta z obiegu naukowego.Konferencji towarzyszyła mała wystawa pu­blikacji o Gilibercie. Planuje się opublikowanie referatów w jednym z czasopism Instytutu Historii Nauki PAN.Piotr Kö h l e r© T h e  A u th o r(s ) 2 01 4  P ub lished  by Po lish  B o tan ica l So c ie ty  W iad om  Bot 5 8 (3/4): 1 82 -18 4 184

Conference "Jean Emmanuel Gilibert (1741-1814) and his role in the development of natural history at the Vilnius University" (25-26 September 2014, Warsaw, Poland)

Conference "Jean Emmanuel Gilibert (1741-1814) and his role in the development of natural history at the Vilnius University" (25-26 September 2014, Warsaw, Poland)

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Jagiellonian Univeristy Repository