Köhler, Piotr

Wiadomości Botaniczne

Jagiellonian Univeristy Repository

LEKSYKON BOTANIKÓW  PO LSKICH • DICTIONARY O F POLISH BOTANISTSWiadomościBotaniczne 58(1/2): 60-64, 201484. HIRSZ (HIRSCH) MEREMIŃSKI-KOSSOWSKI1. Data i miejsce urodzenia I śmierci -  ur, 17 XII 1897 [nie wiadomo czy data według obowią­zującego wtedy w Rosji kalendarza juliańskiego, czy kalendarza gregoriańskiego] Słonim (miasto powiatowe w guberni grodzieńskiej, Cesarstwo Rosyjskie); zm. 13 II 1945 Gusen (podobóz obozu koncentracyjnego Mauthausen, gau Oberdonau, Rzesza Wielkoniemiecka [III Rzesza]).2. Rodzina -  ojciec: Leib Wolf (1862-1942), brakarz drzewa; matka: Estera Lea (1872-1942?) z domu Epstein; brat: Józef (ur. 1902, w 1925 wyemigrował do Palestyny i zmienił nazwisko na Yosef Marum (Meromi), zmarł w Izraelu wiele lat po II wojnie światowej); zmarły w dzieciństwie brat lub siostra; żona: Sława (1907-?); nie miał dzieci.3. Wykształcenie -  naukę na poziomie ele­mentarnym pobierał prywatnie. 1910-1915 -  Szkoła Realna (średnia) w Słonimiu, 1915-1918 -  Szkoła Realna w Charkowie; dodatkowo zdał egzamin z języka łacińskiego. Studia: 1918— 1921 (6 semestrów) w dziale uprawy roślin na Wydziale Rolniczym Nowoaleksandryjskiego Instytutu Gospodarstwa Wiejskiego i Leśnictwa w Charkowie (ewakuowanego do Charkowa z Nowo-Aleksandrii czyli Puław podczas I wojny światowej); pierwsze półrocze 1923/1924 -  studia w Landwirtschaftliche Hochschule zu Berlin; 1928/1929-1932/1933 -  studia na Wydziale Fi­lozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego. 2 8 IV 1933 -  Rada Wydziału Filozoficznego UJ nadała mu stopień magistra filozofii w zakresie botaniki na podstawie rozprawy „Azja jako ojczyzna roślin użytecznych” [praca publikowana: patrz p. 7b poz. 4] przygotowanej pod kierunkiem prof. Władysława Szafera (1886-1970). 1933 -  Stu­dium Pedagogiczne Uniwersytetu Jagiellońskiego w zakresie geografii, 26 X 1933 -  dyplom Komisji Egzaminów Państwowych na Nauczycieli Szkół Średnich w Krakowie uprawniający do nauczaniaprzyrodoznawstwa (nauk biologicznych) jako przedmiotu głównego oraz geologii i geografii jako przedmiotów dodatkowych w szkołach śred­nich ogólnokształcących i seminariach nauczy­cielskich państwowych i prywatnych w języku wykładowym polskim.4. Stopnie naukowe i dane bibliograficzne rozpraw -  ok. 1936 napisał pod kierunkiem prof. Kazimierza Piecha (1893-1944) pracę doktor­ską z zakresu embriologii roślin i opublikował ją  [patrz p. 7b poz. 9], Rada Wydziału Filozo­ficznego UJ na posiedzeniu w dn. 23 X 1936 pozytywnie rozpatrzyła sprawę dopuszczenia H. Meremińskiego-Kossowskiego do doktoratu, wybrała nawet komisję; chybajednak do obrony nie doszło, ponieważ w Archiwum UJ brak do­kumentów świadczących o niej, a w 1937 nadal był magistrem.5. Przebieg pracy zawodowej -  1921-1923 -  nauczyciel przedmiotów ogólnokształcących (przyrodoznawstwa, geografii i rachunków) w p ry w a tn y ch  szk o łach  pow szechnych  w Dereczynie (powiat Słonim, woj. poleskie) i w Kowlu (woj. wołyńskie). 1924-1928-nauczyciel w prywatnym gimnazjum realnym Hebrajskiego Towarzystwa Oświatowo-Kulturalnego „Tarbut” w Pińsku. W czasie studiów w Krakowie pracował jako nauczyciel przedmiotów przyrodniczych, ale nie wiadomo w jakich szkołach. Po uzyskaniu magisterium powrócił do Słonimia i być może pracował tam jako nauczyciel. Od 1 X 1936 do II wojny światowej -  nauczyciel w Prywatnym Gimnazjum Koedukacyjnym im. Dra Chaima Hilfsteina Szkoły Powszechnej i Szkoły Rzemiosł Żydowskiego Towarzystwa Szkoły Ludowej i Średniej w Krakowie (w okresie pracy Mere- mińskiego-Kossowskiego szkoła zmieniła nazwę na: Prywatne Gimnazjum Koedukacyjne im. Dra Chaima Hilfsteina, Liceum Ogólnokształ­cące o Wydz. Humanistycznym, Przyrodniczym i Matematyczno-Fizycznym Szkoły Powszechnej i Męskiej Szkoły Rzemiosł Żydowskiego Towa­rzystwa Szkoły Ludowej i Średniej w Krakowie).T h is  is an O pen A ccess a rt ic le  d istr ibu ted  u n d e r th e  te rm s  o f th e  C re a tive  C om m o n s A ttrib u tio n  3 .0  L icen se  (c rea tiveco m m o n s.o rg /licen ses/b y/3 .0 /), w h ich  pe rm its  red istrib u tio n , com m ercia l and  n o n -co m m erc ia l, p rov ided  th a t  th e  a rt ic le  is p ro p e rly  c ited . © T h e  A u th o r(s ) 2 014  P ub lished  by Po lish  B o tan ica l So cie ty60Ko h ler /  H irsz (H irsch ) M erem iński-Kossow sk iOd czasu przygotowywania pracy doktorskiej musiał być nieformalnie związany z Katedrą Anatomii i Cytologii Roślin UJ prof. Kazimierza Piecha, ponieważ w spisach członków Polskiego Towarzystwa Botanicznego z lat 1937 i 1939 podałjako adres służbowy -  adres tejże katedry.6. P o d r ó ż e  n a u k o w e  -  studia w Berlinie w Niemczech, brak informacji o innych podró­żach naukowych.7a, Z a k r e s  b a d a ń  b o t a n i c z n y c h  -  embriologia roślin, terminologia botaniczna, rośliny użytkowe (głównie kauczukodajne) i pochodzenie roślin uprawnych.7b. L i c z b a  w s z y s t k i c h  p u b l i k a c j i  b o t a n i c z ­n y c h ,  M IEJSCE OPUBLIKOW ANIA PEŁN EJ BIBLIO G RAFII PR A C , W Y K AZ W A ŻN IEJSZY CH  PRAC -  opublikowałco najmniej 10 prac botanicznych1. Nigdzie nie opublikowano jego pełnej bibliografii. Wykaz najważniejszych prac [opublikowanych pod nazwiskiem Meremiński i Meremiński- -Kossowski w językach używających alfabetu łacińskiego] -  1. 1935. Hodowla roślin kauczu- kodajnych w strefie umiarkowanej. Przyroda i Technika 14(5): 194-206 [w Przyjacielu Szkoły 1935 14(14) na s. 694 -  tylko krótka informacja o tym artykule]; 2. 1935. Zagadnienie własnego kauczuku. Przyroda i Technika 14(3): 104-112;3. 1935. Z zagadnień embrjologji begonij, [W:] Streszczenie referatów 'wygłoszonych na Zjeździe Polskiego Towarzystwa Botanicznego w Krakowie w dniach 29 i 30 czerwca 1935 r. Kraków, nakładem Oddziału Krakowskiego1 Według informacji zamieszczonej w  IX. Sprawozdaniu  Dyrekcji Prywatnego Gimnazjum Koedukacyjnego im. D ra  Chaim a H ilfsteina, L iceum  O gólnokształcącego o Wydz. Humanistycznym, Przyrodniczym iMatematyczno-Fizycznym  Szkoły Powszechnej i M ęskiej SzkofyRzem iosł Żydowskiego Towarzystwa Szkoły Ludowej i Średniej w Krakowie za rok szkolny 1937-38. Kraków 1938, 72 s., cyt. s. 21. H. Mere­miński-Kossowski miał także publikować artykuły naukowe, szkice popularno-naukowe i felietony popularne w języku  hebrajskim w  ukazujących się w  Palestynie czasopismach Hassadeh  i Davar. Na moją prośbę p. Teodor Broder prze­glądnął zawartość czasopisma Hassadeh  z lat trzydziestych XX w. (z wyjątkiem dwóch roczników) i znalazł dwa artykuły H. Meremińskiego-Kossowskiego. W przedwojennych nu­merach czasopisma D avar dostępnych on-line są publikacje podpisane nazwiskiem Meremiński, jednak ich autorem była inna osoba niż Hirsz Meremiński-Kossowski.Polskiego Towarzystwa Botanicznego, s. 6-8;4. 1936. Azja jako ojczyzna roślin uprawnych.Kosmos ser. B 61(3): 199-256 [także separatum], praca ukazała się również wjęzyku hebrajskim: [Problem pochodzenia roślin uprawnych], Has­sadeh 1934-1935 XV: 287 i 347; 5. 1936: Sur le developpement du sac embryonnaire chez Begonia incana Lindl. (Contribution a 1’em- bryologie du genre Begonia). Comptes Rendus Mensuels des seances de la Classe des Sciences Mathematiques et Naturelles de 1’Academie Polonaise des Sciences et des Lettres 1936(5): 7-8; 6. 1936. Z rozwoju woreczka zalążkowego ukośnicy, Begonia incana Lindl. (Przyczynek do embrjologji rodzaju Begonia). Sprawozda­nia z Czynności i Posiedzeń Polskiej Akademji Umiejętności 41(5): 140-141; 7. 1936. Z rozwoju woreczka zalążkowego ukośnicy Begonia incana Lindl. Uber Embryosackentwicklung bei Begonia incana Lindl. (Ein Beitrag zur Embryologie der Gattung Begonia). Bulletin International de I ’Academie Polonaise des Sciences et des Lettres, Classe des Sciences Mathematiques et Naturel­les, Serie B: Sciences Naturelles (I) 1936(3-7): 53-92; 8. 1937. Zagadnienie ojczyzny roślin uprawnych w świetle nowszych badań. Rolnik nr 30: 471-475, praca ukazała się również w języku hebrajskim: [Nowe poglądy w sprawie ojczy­zny roślin uprawnych], Hassadeh 1937 XVII: 619; 9. 1938. Z rozwoju woreczka zalążkowego ukośnicy Begonia incana Lindl. (Przyczynek do embriologii rodzaju Begonia). Rocznik Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu Jagiellońskiego t, II 1935-1936 [wyd. 1938]: 1-40, tabl. 5; separatum: Druk. Uniw. Jagiell., Kraków 1936, 40 s., tabl. 5; 10. 1938. Polskie mianownictwo botaniczne w zakresie cytologii i histologii roślin. DziałII. Embriologia. Z uzupełnieniami i zmianami wprowadzonymi na podstawie referatu osobnej Komisji i uchwalonymi przez Zarząd Główny i Walne Zgromadzenie Polskiego Towarzystwa Botanicznego we Lwowie dnia 5 lipca 1937 roku. Warszawa 1938, nakładem Polskiego Towarzy­stwa Botanicznego, 5 s.7c . G ł ó w n e  o s i ą g n i ę c i a  n a u k o w e  -  1. Embrio­logia roślin -  przeanalizował wcześniejszy stan wiedzy na temat zagadnień embriologicznych© T h e  A u th o r(s ) 2 01 4  P ub lished  by Po lish B o tan ica l So c ie ty  W iad om  Bot 5 8(1 /2): 6 0 -6 4 61Ko h ler /  H irsz (H irsch ) M erem iński-Kossow sk iu  Begonia incana i skonfrontował z własnymi badaniami, m.in. opisał budowę zalążka, przebieg mejozy, dokonał szczegółowej analizy rozwoju woreczka zalążkowego [patrz p. 7b, poz. 3, 5, 6, 7, 9], 2. Polska terminologia botaniczna z zakresu embriologii -  interesował się polską terminolo­gią botaniczną. Już w pracy doktorskiej zawarł pewne uwagi na ten temat. W dn. 20 maja 1937 na posiedzeniu Oddziału Krakowskiego Polskiego Towarzystwa Botanicznego wygłosił referat na temat proponowanych zmian w polskim mia- nownictwie embriologicznym, po czym zebrani przyjęli proponowaną przez niego terminolo­gię jako podstawę do przeprowadzenia zmian w obowiązującym wówczas „Mianownictwie” (1934) i zgłosili ten projekt jako wniosek na Walne Zgromadzenie PTB we Lwowie. Projekt ten został zatwierdzony (z nielicznymi zmianami) przez Zarząd Główny PTB oraz uchwalonyjako obowiązujący przez Walne Zgromadzenie PTB we Lwowie w dn. 5 VII 1937 [patrz p. 7b, poz. 10],3. Rośliny użytkowe (głównie kauczukodajne) i pochodzenie roślin uprawnych -  przybliżył polskiemu czytelnikowi historię kauczuku natural­nego jako surowca przemysłowego i pozyskiwania go z roślin kauczukodajnych [patrz p. 7b, poz. 2] oraz historię poszukiwania nowych roślin kau­czukodajnych i produkcji kauczuku w związku z rozwojem przemysłu samochodowego w USA, a także prace w ZSRR nad roślinnymi źródłami własnego kauczuku oraz polskie badania nad Euphorbia cyparissias, E. palustris i Chondrilla juncea jako potencjalnymi roślinami kauczuko- dąjnymi [patrz p. 7b, poz. 1]; przedstawił analizę metodyki badań i dotychczasowych ich wyników nad pochodzeniem roślin uprawnych, szczególnie podkreślił rolę Azji w dziejach roślin uprawnych, scharakteryzował poszczególne rejony Azji pod względem roślin uprawnych i ewentualnego ich pochodzenia [patrz p. 7b, poz. 4]; streścił badania Nikołaja Wawiłowa (1887-1943) ijego teorię ośrodków pochodzenia roślin uprawnych wraz z charakterystyką tych ośrodków [patrz p. 7b, poz. 8],8. Działalność dydaktyczna, organizatorska i kolekcjonerska -  w szkołach powszechnych w Dereczynie i Kowlu, w gimnazjum w Pińskuoraz w Prywatnym Gimnazjum Koedukacyjnym im. Dra Chaima Hilfsteina Szkoły Powszechnej i Szkoły Rzemiosł Żydowskiego Towarzystwa Szkoły Ludowej i Średniej w Krakowie (Pry­watnym Gimnazjum Koedukacyjnym im. Dra Chaima Hilfsteina, Liceum Ogólnokształcą­cym o Wydz. Humanistycznym, Przyrodniczym i Matematyczno-Fizycznym Szkoły Powszechnej i Męskiej Szkoły Rzemiosł Żydowskiego Towa­rzystwa Szkoły Ludowej i Średniej w Krakowie) uczył biologii, geografii i rachunków; w tej ostat­niej szkole był także wychowawcą klasy.9. Działalność w innych dziedzinach -  [może sympatyzował z ruchem syjonistycznym, na co może wskazywać publikowanie artykułów w związanym z tym ruchem czasopiśmie Has- sadeh, ale brak informacji].10. Ważniejsze godności I stanowiska w instytucjach, towarzystwach naukowych i redakcjach -  był członkiem Polskiego Towa­rzystwa Botanicznego co najmniej od 1936 roku.11. Najważniejsze wyróżnienia i odznaczenia -  [brak informacji].12. Inne informacje -  w 1915 roku na skutek działań wojennych I wojny światowej musiał przenieść się z rodzicami ze Słonimia do Char­kowa, dlatego tam kończył naukę w szkole śred­niej. Podczas studiów w Nowoaleksandryjskim Instytucie Gospodarstwa Wiejskiego i Leśnictwa w Charkowie słuchał wykładów botaniki prof. N ikołaja Vasil’evica Zingera (1865-1923), a fizjologii roślin -  Vladimira Stepanovica But- kevica (1872-1942), znanego rosyjskiego fizjo­loga roślin i biochemika. Studiów w Charkowie nie ukończył i po odbyciu 6 semestrów wrócił jako repatriant do Polski w roku 1921. Tu trudna sytuacja finansowa zmusiła go do podjęcia pracy zarobkowej w zawodzie nauczyciela szkół po­wszechnych. Po kilku latach podjął próbę kon­tynuacji studiów w Berlinie. Prawdopodobnie niesprzyjające warunki zmusiły go do powrotu do Polski, gdzie ponownie podjął pracę jako nauczyciel. Po rozpoczęciu studiów na Uniwersy­tecie Jagiellońskim zwrócił się do Rady Wydziału Filozoficznego UJ o zaliczenie mu wcześniejszych studiów w Charkowie i Berlinie jako 2 lat studiów na UJ. Prośba nie została uwzględniona przez© T h e  A u th o r(s ) 2 01 4  P ub lished  by Po lish B o tan ica l So c ie ty  W iad om  Bot 5 8(1 /2): 6 0 -6 4  62Ko h ler /  H irsz (H irsch ) M erem iński-Kossow sk iradę Wydziału Filozoficznego UJ. Studiował na przestrzeni aż 15 lat ze względu na, jak sam pisał, „niepomyślny stan majątkowy rodziny”; przez ten czas był nauczycielem przedmiotów przyrodni­czych. W czasie studiów w Krakowie mieszkał w Żydowskim Domu Akademickim Stowarzy­szenia Żydowskich Słuchaczy UJ „Ognisko” przy ul. Przemyskiej 3. Po uzyskaniu magisterium powrócił na kilka lat do Słonimia (mieszkał przy ul. Mostowej 39). Do Krakowa przyjechał po­nownie co najmniej w 1936 (może wcześniej?) i tu zastał go wybuch II wojny światowej. Brak informacji o tym, czym zajmował się w czasie wojny, gdy nie mógł pracowaćjako nauczyciel. Ok. 4 III 1941 został przesiedlony do krakow­skiego getta, skąd (w 1943?) trafił do obozu koncentracyjnego w Płaszowie kolo Krakowa (KZ Plaszow bei Krakau), gdzie pracował jako tapicer. Stamtąd 10 VIII 1944 przeniesiono go do obozu koncentracyjnego w Mauthausen (nr obozowy 88 566), a 18/28 VIII 1944 został przeniesiony z KL Mauthausen do podobozu Gusen, gdzie zmarł 13 II 1945 o godz. 4.15, przyczyną śmierci była sepsa spowodowana „ropowicą prawej ręki”. Inna wersja jego śmierci podawana w niektórych polskich publikacjach -  nieprawdziwa w świetle zachowanych dokumentów KL Mauthausen.13. W y k a z  n a j w a ż n i e j s z y c h  ź r ó d e ł  -  Archi­walne: Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego -  Zbiór „Nieodebrane dokumenty” [bez sygnatury], KEPN 10, KM 56 (Hirsz Meremiński-Kossow­ski), PKEN 26 (Hirsz Meremiński-Kossowski), S II 357 (karty wpisowe studentów 1928/9), WF II 49 (protokoły posiedzeń Rady Wydziału Filozoficznego UJ z lat akad. 1925/6-1938/9); Narodowe Archiwum w Krakowie (Oddział II -  Kraków, ul. Grodzka 52): KM 302; United States Holocaust Memorial Museum: Stadthauptmann der Stadt Krakau (Starosta Miasta Krakowa) 1939-1945, rg-15_098m_0125-00000923- Yad Vashem: The Central Database of Shoah Victims’ Names [dostęp: 28 VIII 2014], Shoah Victims’ Database, International Tracing Service Do­cuments at Arolsen Database. Publikowane: J. Chrobaczyński, 1989. Nauczyciele w okupowanym Krakowie 1939-1945. Prace Monograficzne WSP w Krakowie, t. 96. Wydawnictwo Naukowe WSP,Kraków, cyt. s. 181; J. Chrobaczyński (red.), 1995. Słownik biograficzny nauczycieli w Małopolsce w latach I I  wojny światowej (1939-1945). Wydawnictwo Naukowe WSP, Kraków, cyt. s. 217-218; B. Chrzan, 1968. Likwidacja krakow­skich szkół żydowskich przez władze Generalnej Guberni w początkach okupacji hitlerowskiej (1939 r.). Rocznik Komisji Nauk Pedagogicznych Oddziału Krakowskiego PAN 1968: 159-181, cyt. s. 166; P. Dembiński, J. Matysiak, 2007. Materiały Adama Wodziczki (1887-1948). (P.III- 7). Biuletyn Archiwum Polskiej Akademii Nauk 48: 173-204, cyt. s. 197; W. Szafer, 1964. Zarys historii botaniki w Krakowie na tle sześciu wieków Uniwersytetu Jagiellońskiego. Uniw. Jagiell. -  Wydawnictwa Jubileuszowe, t. 19, Kraków, cyt. s. 104 i 111; W. Szafer, 1973. Wspomnienia przyrodnika. Moi profesorowie -  moi koledzy -  moi uczniowie. Zakł. Naród. im. Ossolińskich, Wrocław -  Warszawa -  Kraków -  Gdańsk, 315 s., cyt. s. 173; VIII. Sprawozdanie Kierownictwa Prywatnego Gimnazjum Koedukacyjnego im. Dra Chaima Hilfsteina Szkoły Powszechnej i Szkoły Rzemiosł Żydowskiego Towarzystwa Szkoły Ludo­wej i Średniej w Krakowie za rok szkolny 1936-7. Nakładem Kierownictwa Zakładu, Kraków 1937, 75 s., cyt. s. 30, 32,61; IX. Sprawozdanie Dyrekcji Prywatnego Gimnazjum Koedukacyjnego im. Dra Chaima Hilfsteina, Liceum Ogólnokształ­cącego o Wydz. Humanistycznym, Przyrodniczym i Matematyczno-Fizycznym Szkoły Powszechnej i Męskiej Szkoły Rzemiosł Żydowskiego Towarzy­stwa Szkoły Ludowej i Średniej w Krakowie za rok szkolny 1937-38. Nakładem Kierownictwa Zakładu, Kraków 1938, 72 s., cyt. s. 15, 19, 21, 34, 58; J. Szudy, 2012. Aleksander Jabłoń­ski i bracia Wawiłow w 80. rocznicę powstania diagramu Jabłońskiego, 70. rocznicę śmierci Nikołaja Iwanowicza Wawiłowa, i 62. rocznicę śmierci Siergieja Iwanowicza Wawiłowa. Nauka 4/2012: 101-135; M. Walczak, 1995.Ludzie nauki i nauczyciele polscy podczas II wojny światowej. Księga strat osobowych. Polskie Towarzystwo Pedagogiczne, Warszawa, cyt. s. 502. Informa­cje pisemne otrzymane od p. Teodora Brodera z Izraela.© T h e  A u th o r(s ) 2 01 4  P ub lished  by Po lish B o tan ica l So c ie ty  W iad om  Bot 5 8(1 /2): 6 0 -6 4 63Ko h ler /  H irsz (H irsch ) M erem iński-Kossow sk i14. M a t e r i a ł y  i k o n o g r a f i c z n e  -  domniemane zdjęcie: IX. Sprawozdanie Dyrekcji Prywatnego Gimnazjum Koedukacyjnego im. Dra Chaima Hilfsteina, Liceum Ogólnokształcącego o Wydz. Humanistycznym, Przyrodniczym i Matematyczno­-Fizycznym Szkoły Powszechnej i Męskiej Szkoły Rzemiosł Żydowskiego Towarzystwa Szkoły Ludo­wej i Średniej w Krakowie za rok szkolny 1937-38. Nakładem Kierownictwa Zakładu, Kraków 1938, 72 s., cyt. s. 34.P o d z ię k o w a n ia :  Bardzo dziękuję panu Teodorowi Broderowi z Izraela za pomoc w uzyskaniu niektórych danych, a szczególnie za w ykonanie w Tel-Avivie kwerendy dotyczącej czasopisma Hassadeh.Piotr K o h l e r© T h e  A u th o r(s ) 2 01 4  P ub lished  by Po lish B o tan ica l So c ie ty  W iad om  Bot 5 8(1 /2): 6 0 -6 4 64

Hirsz (Hirsch) Meremiński-Kossowski

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Jagiellonian Univeristy Repository