Tekst jest hasłem w "Encyklopedii Katolickiej", biogramem archimandryty kobryńskiego Augustyna Nowosielskiego (1711-1779), bazylianina.The text is the entry in "the Catholic Encyclopaedia", the biography of the archimandrite from Kobryn - Augustyn Nowosielski (1711-1779), a basilian

Tytko, Marek Mariusz

Jagiellonian Univeristy Repository

NOWOPOLCZYK, Nowopobki, Novicampianus, W o j ­c i e c h  ks., ur. 1508 w Nowopolu, zm. 8 I 1559 w Krakowie, teolog, humanista.Pochodził z rodziny chłopskiej; 1532-39 studiował artes liberales w Akademii Krak., gdzie nast. wykładał gramatykę gr. i literaturę łac.; 1544-51 zajmował się literaturą hum., komentował J i Listy apost.; za pomijanie programowego wykładu Arystotelesa 1548 został ukarany wstrzymaniem po­borów; dzięki poparciu bpa S. Maciejowskiego kontynuował wykłady dzieł autorów staroż. (Hezjod, Homer, Demostenes, Kwintylian, Liwiusz) oraz współcz. (Rudolf Agricola MŁ, Erazm z Rotterdamu); jako prof, i członek Collegium Maius związał się z humanistami skupionymi wokół Sz. Marycjusza; 1552 został nauczycielem Jana Zapolyi, z którym 1556 wy­jechał na Węgry, gdzie podjął się m.in. polemik teol. w duchu erazmiańskim; po powrocie do Krakowa od 1557 wykładał teologię jako bakałarz; pełnił także funkq'ę prob, w Jangrocie oraz kapelana hetmana wielkiego koronnego J. Tarnow­skiego.N. wraz z S. -» Sokołowskim uchodzi za klasycznego przedstawiciela polskiej teologii human., zrywającej z założe­niami teologii scholast., dążącej do związania kultury staroż. z chrześcijaństwem, a w kontrowersji z reformaqą odwołującej się wg zasady ad fontes do dzieł patryst. i Pisma Świętego; pierwszą pracą N. było dzieło o prozodii łac. De accentibus et recta pronuntiatione opusculum (Kr 1548,15674); nast. napisał traktujące o anatomii, embriologii i filozofii przyr. Fabricatio hominis (Kr 1551; przekład pol. S. Szpilczyński, Budowa ciała ludzkiego, Wr 1977, 49-125); w polemice z protestantami prezentował własną interpretaqę Biblii w świetle patrystyki (Scopus biblicus Veteris et NT, Kr 1553, An 1659s); w De cor­ruptissimis saeculi huius moribus (Kr 1557, An 15724) wzywał do jedności wiary w kontekście zepsucia mor. i powstawania sekt; jego najobszerniejszym dziełem jest Apologia pro catho­lica fide (Kr 1559), będąca human, katechizmem; N. przełożył również Enchiridion militis christiani Erazma z Rotterdamu (Rycerstwo chrześcijańskie, Kr 1558); w rękopisie pozostawił Commentarius in Evangelium Johannes (BUJ, sygn. 2304).L. Hajdukiewicz, PSB X X n i 377-379; H.E. Wyczawski, SPTK III 233-234; J. Tyrawa, Nauka Wojciecha N. (1508-1559) o Eucharystii, Wr 1987; A. Kaim, PEF VU 731-734. .Jan TyrawąNOWOPOLE -► KoniecpolNOWOSIELCE PRZEWORSKIE, parafia w dek. Prze­worsk I w archidiec. przemyskiej.Początek N.P. dała średniow. osada obronna, wzmiankowa­na w dokumencie księcia Władysława O rc z y k a  z 1372, często napadana przez Tatarów; tutejsza,parafia (jedna z naj­starszych w archidiec. przemyskiej) zostameryg. 1384; drew­niany kościół par., zbudowany prawdopodobnie na miejscu wcześniejszego, konsekrował 28 IV 1595 pod wezw. Krzyża Świętego, Wniebowzięcia NMP, św. Jana Ewangelisty i św. Marii Magdaleny abp lwowski J.D. Solikowski; 1624 w świątyni podczas najazdu Tatarów schronili się mieszkańcy wsi; dzięki prowadzonej tam walce pod dowództwem wójta M. Pyrza (z udziałem prob. P. Kisiela; 1610-51 i artylerzysty F. Dudka) odparli ataki wrogich oddziałów; wydarzenie to upamiętniono usypanym w pobliżu kościoła kopcem, na cześć Pyrza, po­święconym 29 VI 1936 przez, bpa przem. F. Bardę; w uroczys­tości zorganizowanej przez działaczy Stronnictwa Lud. uczest­niczyło ponad 150 000 chłopów z całej Polski.Wzniesiony w tradyqi późnogot. 1-nawowy kościół z 3- -bocznie zamkniętym prezbiterium i wieżą frontową, zwień­czoną izbicą, otoczony sobotami, remontowany 1871-77,1903, 1913,1920 i 1984-85, ma zasługujący na uwagę ołtarz gł. z ok. 1773 z obrazem Św. Maria Magdalena (XIX w.), barok, grupę Ukrzyżowanie (XVIII w.) na belce tęczowej, a także obrazy MB z Dzieciątkiem zw. MB Nowosielecką (późnogot., z ok.1529) i Ecce Homo (XVII w.); od 1924 dom zak. w N. mają służebniczki Starowiejskie, które prowadzą przedszkole.SGKP VII 272; W. Bętkowski, Z przeszłości i teraźniejszości Zarszyna, Długiego i N. Zarys monograficzny, Rocznik Sanocki 1(1963) 11-133; S. Stępka, Chłopski zjazd w N. 29 czerwca 1936 r. w świetle korespondencji władz admini­stracyjnych i wojskowych, SH 32(1989) 453-466; SzmPrz (1997) 363, (2008) 265; A. Nawrocki, N. 1936 r., RPrz 40(2004) z. 1,155-160; M.E. Ożóg, Manifestacja chłopska w N. 29 czerwca 1936 roku, Rocznik Historyczny Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego 23(2007) 55-73.Maria WrzeszczNOWOSIELSKI A u g u s t y n ,  ur. XI 1711 k. Przemyśla, zm. 1779 prawdopodobnie w Kobryniu, teolog gr.kat., tłu­macz.Pochodził ze szlach. rodziny unickiej; po wstąpieniu do bazylianów i przyjęciu święceń kapł. studiował 1739-43 teolo­gię w Rzymie; 1743-47 przypuszczalnie nauczał w szkołach bazyliańskich w prowinq'i litew.; od 1747 pełnił funkq'ę sekre­tarza generalnego zakonu (1763-1772 ponownie); 1751 został sekretarzem prowinq'i litew., 1754-57 był superiorem monas- teru w Witebsku, 1757-58 superiorem monasteru Przemienie­nia Pańskiego w Byteniłi; a od 1758 archimandrytą monasteru Spaskiego w KobryniuJ \ 'j JN. przełożył oraz wydał (równolegle tekst łac. i poi., z włas­nym, rymowanym przekładem) dzieło G. Corazzy O kunszcie dobrego kochania albo o rhiłości boskiej księgi trzy, O kunszcie dobrego kochania albo o  miłości boskiej księgi troje (W11764, 17672); stanowi ono przykład religijno-edukacyjnej działalnoś­ci bazylianów! w-^złotym okresie” (1760-75) rozwoju zakonu, a także wkład w ogólny, okcydentalizacyjny proces kulturo­twórczy M  ziemiach wsch. Rzeczypospolitej w XVIII w.EKośc XVI 447; L. Bieńkowski, PSB XXIII 381; A. Pacevicius, Bazilijonu, misionieriy ir pijory. knygy. rinkiniai Lietuvoje 1800-1839 m. Istorinés rekonstruk- cijos bandymas, Knygotyra 21(1994) 37-50; tenże, Knyga ir skaitytojas Lietuvos bazilijony provincijos vienuolynuose XVU1 a. pabaigoje -  XIX a. pirmojoje pusèje, Lietuviy kataliky mokslo akademijos metraśtis 12(1998) 405-413; M. Radwan, Bazylianie w zaborze rosyjskim w latach 1795-1839, NP 93(2000) 153-225; D. Wereda, Bazylianie w unickiej diecezji brzeskiej w XVIII wieku, Szkice Podlaskie 8(2000) 213-233; D. Wereda, Bazylianie w unickiej diecezji ^brzeskiej w XVIII wieku, Białostockie Zeszyty Historyczne 19(2003) 110-125.Marek Mariusz TytkoNOWOSIELSKI Teofil, ur. 20 XII 1812 w Radomsku, zm. 25 XII 1888 w Warszawie, pisarz.Nauki pobierał w szkołach pijarów w Kaliszu, nast. w semi­narium nauczycielskim w Brzegu; 1835-38 i 1843-70 pracował jako urzędnik skarbowy w Rządowej Komisji Przychodów i Skarbu w Warszawie; z polecenia Warsz. Towarzystwa Dobroczynności prowadził 1839-43 za granicą obserwaq'e ochronek dla ubogich dzieci i sierot, co zaowocowało zorga­nizowaniem i pokierowaniem przez niego takiej placówki w stolicy kraju (opartej gł. na wzorach praskich J.V. Svobody i zasadach F. -> Fröbla), a także przygotowaniem materiałów pedagogicznych.N. uprawiał wielogatunkową twórczość dla dzieci i młodzie­ży: Gwiazdka dla dobrych dzieci (Wwa 1840), Krzyżyk dla dobrych dzieci (Wwa 1841), Bajki i powiastki oryginalne i na­śladowane (Wwa 1842), Świat dziecięcy, czyli zbiór nauczek, powiastek i wierszyków (I-IV, Wwa 1842-43), Życie Jezusa Chrystusa (Wwa 1842), Towarzysz domowy dla pilnych dzieci (Wwa 1846), Nagroda dla dobrych dzieci (Wwa 1847), Złote nasionka (Wwa 1851), Mała gosposia (Wwa 1857), Ilustrowa­ny abecadlnik historyczny dla dzieci polskich (Wwa 1862), Bajki, powiastki i rozmaite wierszyki (Wwa 1868), Mali ludzie i ich świat (Wwa 1868), Skarbonka umysłowa dla grzecznych dzieci (Wwa 1871), Podarek dla grzecznych i pilnych dzieci (Wwa 1876), Pokój dziecinny. Podręcznik w duchu fröblow- skim do użytku matek (Lb 1877), Dzieje Polski w obrazkach (Kr 1882; z M. Unicką); dla dorosłych wydał Humoreski (Wwa 1841), Piosnki, niepiosnki (Wwa 1843), Trochę śmiechu, trochę płaczu (Wwa 1843), Grzeszki pamasowe (Wwa 1877); N. jest autorem przekładów, m.in. dramatu F. Halm a Kamoens (Wwa 1845), powieści A. von Gross Rodzina poczciwego PetroNOWOSIELSKITl 78

Nowosielski Augustyn

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Jagiellonian Univeristy Repository