Klich-Kluczewska, Barbara

Jagiellonian Univeristy Repository

I z a b e la S k ó r z y ń s k a srqponmlkjihgfedcbaZYXWVUTSRQPONMLKJIHGFEDCBAmiejscu, empatycznie, postuluje Menz indywidualne traktowanie każdej fotografii w jejwarstwie informatywnej i interpretatywnej po uwzględnieniu, w sposób konieczny,estetycznej i etycznej, wartości zdjęcia. Jest to tym ważniejsze, że - jak zauważa Menz- żyjemy w dobie fotografii cyfrowej "znieczulającej" nadawcę/odbiorcę na to, kto, co,jak, w jakich okolicznościach i dla jakich celów fotografuje/przedstawia/ogląda.Zredagowana przez Julkowską monografia zawiera spójny, nowoczesny, twórczyi atrakcyjny poznawczo/czytelniczo materiał na temat miejsca i roli fotografii we współ-czesnej kulturze historycznej. Artykuły organizują trzy kluczowe kwestie dla takpostawionego problemu (odzwierciedla je układ monografii). Są to: (1) aplikacja nowychteorii wizualności do dydaktyki historii; (2) obraz/fotografia w warsztacie nauczycielahistorii; (3) rozwiązania praktyczne zastosowań obrazu/fotografii w edukacji humani-stycznej, w tym zwłaszcza w lokalnej/regionalnej edukacji historycznej.Kompetencjom badawczym, inwencji i talentom pisarskim autorów zawdzięczamyfakt, że jest to publikacja, którą nie tylko się czyta, ale także ogląda. I nie jest towyłącznie zasługa licznych zamieszczonych w monografii materiałów wizualnych, aletakże barwnego portretowania słowem historii rodzinnych i lokalnych, historii ludzi,czasów i miejsc, których pamięć historyczną zawdzięczamy tyleż samej fotografii, cotakże umiejętnemu z nią postępowaniu, o czym skutecznie przekonują nas autorzymonografii.Sh. Fitzpatrick, Ż y c ie c o d z ie n n e p o d r z ą d a m i S ta l in a . R o s ja r a d z ie c k aw l a ta c h t r z y d z ie s t y c h XX w ie k u , przeł. J. Gilewicz,Kraków 2012, ss. 427Sh. Fitzpatrick odwiedziła Rosję po raz pierwszy w 1966 roku, jako doktorantkaz Oxfordu rodem z Australii. Dziś jest jedną z najbardziej uznanych angloamerykańskichbadaczek historii Rosji sowieckiej, a wydanie jej naj popularniejszej i chyba najczęściejcytowanej książki jest jednym z symptomów rosnącego zainteresowania polskichwydawców, a zatem - miejmy nadzieję - także czytelników, historią kulturową.Ktoś mógłby powiedzieć, że dzisiaj tłumaczenie na język polski książki o charakte-rze tak specjalistycznym, jak omawiana pozycja, nie jest koniecznością. Niemniej jednakmoim zdaniem przekład powinien wskazywać na wyjątkową rangę danej pozycji i w tymwypadku tak właśnie jest. Można by wręcz zapytać, jak to się stało, że książki Fitzpatricknie przetłumaczono na język polski wcześniej.Prezentowana pozycja jest ważna przynajmniej z trzech powodów. Zacznę od sprawyostatniej, ale w polskim kontekście bardzo istotnej. Fitzpatrick posługuje się bardzow Polsce lubianą (czasami nawet za bardzo) koncepcją życia codziennego, pokazującfaktyczne możliwości, jakie dają tego typu badania. Dowodzi, jak koncept ten może byćelastyczny i daleki od redukcjonistycznego myślenia o życiu codziennym w kategoriachpowszechności i powtarzalności.SRQPONMLKJIHGFEDCBAŻ y c ie c o d z ie n n e w ujęciu Fitzpatrick to metoda, a nie- jak to zwykle bywa w Polsce - obszar (tematyka) badań. W wypadku Rosji Radzieckiejzdaniem autorki podejście to zakłada konieczność rozpoznania tożsamości bohateróworaz stopnia internalizacji ideologii (a więc także metod legitymizacji systemu). Odwo-łując się do teorii M. de Certeau', przez analizę praktyk, podejmuje próbę dookreśleniadoświadczenia, zrozumienia wyborów i postaw. "Ta książka, jak wiele innych studiówżycia codziennego skupia się na praktyce - na zachowaniach i strategiach przetrwaniai rozwoju, które przejawiają ludzie w szczególnych sytuacjach społecznych i politycz-nych" (s. 3).Po drugie, książka, a raczej całe historyczne pisarstwo Fitzpatrick jest istotnympunktem' odniesienia nie tylko dla amerykańskiej historii kulturowej w badaniach nadkomunizmem, Rosją, wreszcie Europą Środkowo-Wschodnią, ale znakomitej częścibadań prowadzonych w Europie. Trudno dziś znaleźć zbiór studiów czy monografię,która nie odwoływałaby się czy to do "Stalin's Peasants'", czy "Ormnery Lives", nawetjeżeli jest to odwołanie krytyczne. Należy w tym miejscu podkreślić, że książki Fitzpa-trick wzbudzały kontrowersje, ponieważ podważały, szczególnie na początku, domina-cję szkoły totalitarnej w badaniach nad Rosją Radziecką. Badanie życia codziennegow kontekście wielkich i mniejszych dyktatur zawsze zresztą rodziło oskarżenia o rewi-zjonizm i próbę podważenia zbrodni systemów. Podobnie było u samych narodzin nie-mieckiej A J te s g e s c h ic h te , której praktycy zajęli się w pierwszej kolejności nazizmemi w połowie lat osiemdziesiątych zostali oskarżeni o "trywializowanie" zbrodni",Wreszcie po trzecie, Fitzpatrick ma rzadki dar opowiadania o rzeczach trudnychw sposób zrozumiały. Jasność myśli i precyzja języka powodują, że książka może dotrzećdo czytelników różnych specjalności. Autorka posługuje się zrozumiałym językiem,pisząc o rzeczach arcytrudnych. Zatrzymuje się ponadto przy wybranych pojęciach,wychodząc z założenia, że zrozumienie języka jest bardzo ważne dla rozumienia kultury,swoje wnioski zaś uzupełnia szeregiem przykładów źródłowych pozwalających czytel-nikowi wyobrazić sobie rzeczywistość, o której pisze.Autorka traktuje stalinizm jako obszar bardzo swoistej kultury, co szczególniew języku polskiej historiografii jest trudne do zaakceptowania ze względu na, w pełnizresztą uzasadnione, negatywne konotacje stalinizmu. "Kultura stalinizmu" brzmiw języku potocznym niemal jak oksymoron, ale jest to wyrażenie kluczowe dla zrozu-mienia podejścia Fitzpatrick. "Stalinizm" nie jest tutaj równoznaczny z ideologią czysystemem politycznym. "Dla mnie - pisze - to skrót myślowy oznaczający zespółinstytucji, struktur i rytuałów, tworzących środowisko życia «homo sovieticus» w epocestalinowskiej" (s. 4). To środowisko życia współtworzyły, jak to określa Fitzpatrick,wspólne "narracje", porządkujące indywidualne i zbiorowe życie radzieckich obywateli,l V id e m.in. M. de Certeau, " y n a le ź ć c o d z ie n n o ś ć , t. 1 S z tu k i d z ia ła n ia , przeł. K. Thiel--Jańczuk, Kraków 2008.2 Sh. Fitzpatrick, S ta l in s P e a s a n t s . R e s i s ta n c e a n d S u r v iv a l in th e R u s s ia n V i l la g e a f t e rC o l l e c t i v i z a t io n , Oxford 1996.3 P. Steege, A.S. Bergerson, M. Healy, T h e H is to r y o f E v e r y d a y L i f e . A S e c o n d C h a p te r ,.Joumal od Modern History", 2008, R. 80, s. 259.kreowane przez wydziały agitacji i propagandy na centralne zamówienie partii. W róż-nym stopniu informacja na ten temat była obecna w mediach, ale także dominowaław przekazie nie formalnym, będąc tematem pogłosek i plotek.Lata trzydzieste nie zostały w tym kontekście wybrane przypadkowo. Były przeło-mowe, biorąc pod uwagę procesy społecznej transformacji w imię szczególnie pojmo-wanej modernizacji. To właśnie wówczas, zdaniem autorki, powstał charakterystycznydla stalinizmuSRQPONMLKJIHGFEDCBAh a b i ta t , który obecny był w Rosji Radzieckiej do końca jej istnienia. Toczas kształtowania się h o m o s o v ie t i c u s a .Fitzpatrick analizując setki źródeł prasowych, archiwalnych, podkreślmy tutaj -źródeł, do których dostęp był możliwy - i dokumentów autobiograficznych, w tymwywiadów, dochodzi do wniosku, że najbardziej charakterystycznym elementem rze-czywistości stalinizmu lat trzydziestych jest doświadczenie permanentnego niedoboru,co wydaje się szczególnie wyraziste na tle propagandowej kampanii wieszczącej koniecniedostatku i odejścia od postawantykonsumpcyjnych oraz wobec postępujących pro-cesów "mieszczanienia" reżimu w drugiej połowie dekady. W rozdziałach C ię ż k ie c z a s yi C z a r o d z ie j s k i o b r u s jej opowieść o życiu codziennym staje się w najbardziej wyraźnysposób opowieścią o problemach życia codziennego i sposobach radzenia sobie z nimi.Czas głodu, kolejek za czarnym chlebem i walki o własny kąt Fitzpatrick opisuje zwyklez perspektywy kolejkowicza czy "petenta", a nie dystrybutora dóbr, co jest niewątpliwiekolejnym z wyznaczników podejścia kulturowego. Dzięki takiej perspektywie dostrze-gamy szczególną cechę jej bohatera. To nie człowiek bezwolny, ale człowiek obdarzonywyjątkową siłą gromadzenia dóbr na zapas i radzenia sobie w sytuacji bezmiaru nieru-chawej biurokratycznej machiny państwowej, skomplikowanego systemu społecznychzależności patronackich i kultury "błatu" (kolokwializm oznaczający załatwianie cze-goś nielegalnymi środkami, dzięki wypracowanemu systemowi wzajemnych osobistychzależności).Mechanizm rządzący dystrybucją i dostępem do dóbr był jednym z filarów systemudyskryminacji, który w rzeczywistości radzieckiego stalinizmu osiągnął szczególną formęskutecznego wykluczania całych grup społecznych. Dziedziczona przez kolejne poko-lenie stygmatyzacja była efektem akcji poszukiwania "wroga" i czystek politycznych,stanowiąc jeden z najbardziej wyrazistych przykładów sprzeczności między mitemszczęśliwej komunistycznej utopii, w którym każdy członek społeczeństwa mógł przejśćresocjalizację i stać się "nowym człowiekiem", a bezwzględną rzeczywistością, w którejżony, dzieci i krewni kułaka czy księdza musiały do końca życia dzielić jego los spo-łecznego wyrzutka. System wykluczania mógł działać skutecznie, ponieważ "cokolwiekprzyjaciele, krewni spoza najbliższego kręgu rodziny i koledzy aresztowanych myśleliprywatnie o ich winie, naj rozsądniej było zerwać z nimi wszystkie kontakty. [... ] Dopókitrwał terror, członków rodzin ofiar trzeba było unikać jako nosicieli zarazy".To charakterystyczne skupienie uwagi autorki na wykluczonych, "skrzywdzonychi poniżonych": kułakach, .Jiszeńcach", reprezentantach narodów i grup etnicznychskazanych na wywózki, wreszcie przestępcach i prostytutkach można w równej mierzeprzypisywać szczególnej wrażliwości wynikającej z takiego, a nie innego podejściametodologicznego, jak i z chęci świadomego budowania przez narrację wyraźnie binar-nego systemu kulturowego Rosji lat trzydziestych, w którym świat wykluczonychuzasadnia istnienie kultury dominującej.Nie bez przyczyny swoistą klamrę dla książki tworzą rozdziały skoncentrowaneprzede wszystkim na roli partii komunistycznej. Pierwszy -SRQPONMLKJIHGFEDCBAP a r t ia m a z a w s z e r a c ję - toopowieść ,,0 życiu wewnętrznym" tej instytucji, a dwa ostatnie - R o zm o w y i i c h s łu c h a -c z e oraz C z a s g r o z y - koncentrują się na państwowej przemocy, stanowiącej, szczegól-nie w wypadku wielkiej czystki, kwintesencję terroru w wydaniu stalinowskim. Takąkonstrukcję przypisywałabym także świadomemu zamysłowi autorki, która już w pierw-szych akapitach książki podkreśla, że pisze o czasach "niezwyczajnych", w którychterror partii "stanowi systemową cechę stalinizmu lat trzydziestych".Badając funkcjonowanie partii, Fitzpatrick stara się odpowiedzieć przede wszystkimna pytania o dominujące wzorce oraz system komunikacji wewnątrzpartyjnej. Portretu-jąc organizację, a może raczej instytucję, dostrzega cechy zbliżające ją, za sprawąskomplikowanego systemu rytuałów rządzących jej funkcjonowaniem oraz szczególnejatmosfery tajemniczości, do organizacji wolnomularskich. Z perspektywy dzisiejszychbadań nad partiami komunistycznymi w Europie Środkowo-Wschodniej najciekawszai najbardziej inspirująca wydaje się analiza działania partii na poziomie lokalnym, któraujawniła funkcjonowanie specyficznego system personalistyczno-patrymonialny orazwszechobecną korupcję. Warto także zwrócić uwagę na opowieść o kulcie jednostki bezszczególnego wyróżnienia Stalina, a z wykorzystaniem teorii rytuału politycznego.Paradoksalnie bowiem narracje o kulcie jednostki, stawiając w centrum opowieścibohatera, najczęściej negatywnego, stają się kolejną o nim narracją. U Fitzpatrick tegonie ma.Oczywiście musimy pamiętać, że książka ma wymiar syntetyzujący i nie znajdziemyw niej tak ważnych dla każdego historyka rozważań związanych z wiarygodnościąźródła czy głębszych rozterek metodologicznych. To podsumowanie wieloletnich badań,które możemy traktować w kategorii podręcznika do kulturowych dziejów społeczeństwamiejskiego Rosji Radzieckiej. Można także zarzucać Fitzpatrick, że nie napisała o wieluzjawiskach, ale to moim zdaniem zarzuty bez pokrycia. Odpowiedziała bowiem nazasadnicze pytanie o doświadczenie dyktatury w rosyjskich miastach ostatniej przedwo-jennej dekady. Pomimo posługiwania się modelem h o m o s o v ie t i c u s a odnosi się wrażenie,że za sprawą szczególnej wrażliwości badawczej i częstym odwołaniom do źródełosobistych w narracji zachowana jest równowaga pomiędzy próbą uchwycenia zmianyspołecznej w skali makro i doświadczenia jednostkowego w skali mikro. H o m o s o v ie t i -c u s - pisze w ostatnim zdaniu książki - "bywał manipulantem, kombinatorem, oportu-nistą, symulantem, deklamatorem sloganów lub przybierał inne jeszcze postaci. Przedewszystkim jednak był tym, który ocala}".Tłumaczenie oraz praca redakcyjna nad książką, która w oryginale jest próbą prze-. kładu kultury radzieckiej na język angielski (a tym samym język kultury anglosaskiej),nie były zapewne zadaniem łatwym. Tym bardziej słowa uznania należą się tłumaczceoraz redaktorom publikacji.Jak dotąd nie doczekaliśmy się syntezy Ż y c ie c o d z ie n n e w P R L . Chciałabym, żebybyła publikacja to podobna do książki Fitzpatrick.B a r b a r a K l ic h -K lu c z e w s k a

Życie codzienne pod rządami Stalina : Rosja radziecka w latach trzydziestych XX wieku

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Jagiellonian Univeristy Repository