Czech, Franciszek

Jagiellonian Univeristy Repository

  127 Kultura — Historia — Globalizacja Nr 11 FRANCISZEK CZECH E PLURIBUS UNUM. GLOSA DO ARTYKUŁU ADAMA NOBISA (KULTURA — HISTORIA — GLOBALIZACJA NR 10) Dyskurs o globalizacji i globalności puchł od samego swojego powstania. Nie tylko w tym sensie, że debaty i rozważania na temat globalizacji globalizowały się na równi z omawianymi w nich zjawiskami i prowadzone były w coraz większej liczbie państw i ośrodków akademickich. Dyskurs puchł również w tym znaczeniu, że wraz z upływem czasu obejmował on coraz to nowe zjawiska. Początkowo opisywał on kwestie finansowe i marketingowe, później poszerzył się o inne zjawiska gospodarcze i wreszcie wykroczył poza ekonomię. Zaczęto pisać o globalnych: społeczeństwie, kulturze, migracjach, prze-stępczości, ubóstwie czy nawet o słuchających tej samej muzyki globalnych nastolatkach, globalnych chorobach (np. Kowalski, 2006) czy globalnej seksualności (Altman, 2001). Owo puchnięcie dyskursu Jarosław Rokicki podsumował w następujący sposób: „Patrząc na świat poprzez optykę oka uzbrojonego w pojęcia globalizacji, wielokulturowości i po-nowoczesności, w istocie szukamy w nim globalizacji, wielokulturowości i ponowoczesno-ści. I je znajdujemy” (Rokicki, 2006, 37).  Adam Nobis w artykule O różnych globalnościach zwraca uwagę na jeszcze jeden nie-zwykle interesujący aspekt puchnięcia globalności. Pisze on: „W tekście tym kilka wybra-nych przykładów służyć będzie pomocą w poszukiwania odpowiedzi na pytanie, jak różne bywają zjawiska pojmowane czy określane mianem globalnych i jak odmienne są perspek-tywy i narzędzia stosowane w ich badaniach. Przy czym nie chodzi tu o różnorodność tego, co może mieć charakter globalny, lecz o różnorodność samej globalności” (Nobis, 2011, 149). Zatem nie tylko dyskutuje się o globalizacji na całym świecie i nie tylko dysku-sje dotyczą coraz dłuższego katalogu zjawisk, ale też istnieje wiele różnych koncepcji glo-balizacji oraz globalności. Dla porządku nadmienię w tym miejscu, że rozważania doty-czące globalności i globalizacji mają ten sam przedmiot, a inna jedynie jest perspektywa obu ujęć. Kiedy mowa o globalizacji, interesuje nas aspekt procesualny i zjawisko ujmuje   128 Komentarze się w sposób diachroniczny niczym w filmie. Zaś w przypadku globalności mówimy o pewnym stanie, który ujmuje się synchronicznie jak w przypadku fotografii.  Zapowiedziane na początku przywołanego artykułu Adama Nobisa przykłady róż-nych rozumień globalności/globalizacji w znacznej mierze zaczerpnięte zostały z ekono-mii. I już na tym — przecież jednym z wielu — polu badawczym widać różnorodność ujęć globalności. Przywołane są przykłady globalnego rynku finansowego (na który skła-dają się np. rynki pieniądza, akcji i obligacji), towarowego (znowu podzielnego się na sze-reg rynków takich jak globalny rynek ropy, gazu, stali etc.) rynku pracy czy rynku produk-cji. W pierwszym z przywołanych przypadków autor stwierdza, że globalność rynku fi-nansowego charakteryzowana „jest średnią wartością zawieranych transakcji czy sumą pożyczanych pieniędzy dziennie, miesięcznie czy rocznie” (Nobis, 2011, 151). Odnoszę jednak wrażenie, że w pozostałych przykładach mowa jest nie tyle o mechanizmach po-miaru, lecz raczej o kierunkach badań. Przy okazji omawiania globalnego rynku towaro-wego można przeczytać, że „przedmiotem analiz jest specyfika tych rynków oraz powią-zania zachodzące pomiędzy nimi, gdy wzrost cen jednego towaru prowadzi do wzrostu lub spadku cen innego towaru (…) Inne analizy dotyczą tego, jak zakupy dokonywane przez jeden podmiot na jednej giełdzie wpływają na cenę towaru na innych giełdach a tym samym na całym świecie” (Nobis, 2011, 153). Skierowanie uwagi na różnorodność po-dejmowanych zagadnień odwraca nas od problemu różnych sposobów pomiaru globalno-ści. A one są w ekonomii, jak mi się zdaje, mimo wszystko dość podobne. Najczęściej globalność mierzy się, jak to zresztą w jednym przypadku opisał Nobis, „średnią wartością zawieranych transakcji”. Ten wzór dostosowany do konkretnych realiów stosuje się bez względu na to, czy jest to rynek pożyczek finansowych czy rynek stali. Często uzyskane w ten sposób dane standaryzuje się przez odniesienie ich do wielkości PKB (np. danego państwa czy regionu). Nie ma też moim zdaniem przeszkód, aby globalność np. rynku pracy analizować stosując analogiczne procedury (np. wskaźnik średniej wartości pensji wypłacanych pracownikom kontraktowym z zagranicy). Nie twierdzę wcale, że globalność zawsze mierzy się w ten sam sposób. Dobitnie po-kazuje to ostatni przywołany przez Nobisa przykład dotyczący — wydawałoby się para-doksalnego — zglobalizowania lokalnego miejsca: Wenecji i placu Rialto. Casus ten poka-zuje również jak problematyczne jest nie tylko mierzenie globalności, ale i sam jej status ontologiczny. Okazuje się, że zglobalizowane może być nie tylko to, co z samej swojej   129 Kultura — Historia — Globalizacja Nr 11 natury łączy różne miejsca tak jak transakcje gospodarcze, migracje oraz abstrakcyjne procesy (np. globalizacja nowoczesności) ale i poszczególne miejsca. Za tymi różnymi globalnymi bytami kryją się odmienne koncepcje globalności. Jednak w omawianym arty-kule często pozostają one ukryte w „czarnych skrzynkach” różnorodnych przykładów. Chyba najbardziej explicite założenia rozumienia globalności zostają wyłożone w komen-tarzu do definicji rynku globalnego z Financial Times Lexicon. Autor zauważa, że „Defi-nicja ta ogranicza rozumienie globalnego rynku do sumy wszystkich rynków krajowych a samo rozumienie globalności do sumy tych krajów. W tym znaczeniu o globalnym rynku moglibyśmy mówić nawet, gdyby wszystkie rynki krajowe były całkowicie od siebie izolo-wane. Wielu jednak badaczy podkreśla, że istotną własnością globalnego rynku są oddzia-ływania zachodzące pomiędzy rynkami krajowymi” (Nobis, 2011, 149-150). W przytoczo-nym fragmencie rzeczywiście zostają ujawnione niewypowiedziane założenia stojące za pewną wizją globalności, a na dodatek wskazana zostaje ułomność tej definicji polegająca na dopuszczeniu paradoksu występowania globalności nawet w przypadku w pełni izolo-wanych rynków.  Szkoda, że tego rodzaju rozważania na poziomie meta nie zawsze są równie wyraźne w przypadku pozostałych omawianych przykładów. Mogłyby one w podsumowaniu zo-stać zebrane i uporządkowane wedle jakiegoś klucza. Myślę, że ciekawym zadaniem było-by uszeregowanie różnych sposobów rozumienia tego, czym jest globalność, przyjmując za kryterium porządkujące na przykład restryktywność użycia tego terminu. Jeden kraniec kontinuum skupiałby najbardziej wymagające koncepcje globalności. Rokicki np. przywo-łuje stanowisko mówiące, że „globalizacja kończy się tam, gdzie nie dociera prąd elek-tryczny. A nie dociera na przykład do około 80% Afryki” (Rokicki, 2006, 29). Za tym ro-zumieniem globalizacji doszukać się można założenia, iż jakieś zjawisko musi być obecnie na całym świecie, aby mówić, że ma ono charakter globalny. W przypadku dosłownej in-terpretacji tego założenia nic nie jest globalne, nie ma żadnej globalności. Wszak człowiek nie zamieszkuje wielkich obszarów Ziemi (ponad 70% stanowią słone wody), a i w każ-dym państwie znaleźć można wiele pustych terenów — tam wszędzie nie ma elektryczno-ści, telewizji i Internetu oraz nie znajdują się tam punkty załadunkowe lub wyładunkowe towarów będących przedmiotem handlu międzynarodowego.  Drugi koniec kontinuum stanowią koncepcje, wedle których w zasadzie wszystko jest globalne. Wydaje mi się, że blisko tego skraju umiesić można rozumienie globalności leżą-  130 Komentarze ce u podstaw koncepcji globalnego miasta, czy w przykładzie dotyczącym Wenecji. Tu globalnością nie jest rozprzestrzenienie się jakiegoś zjawiska na całym świecie, lecz przypi-sywana mu waga, jego znaczenie w innych częściach świata (odmienna jest więc założenie odnośnie tego, czym jest globalność). Jeszcze inny ciekawy przykład, moim zdaniem sto-sunkowo mało restrykcyjnego rozumienia globalizacji, przytacza w swoim artykule Nobis pisząc o rynku srebra powstałym w 1571 roku za sprawą regularnie kursujących po Pacy-fiku statków. Otóż w tym wypadku za globalny rynek została uznana sytuacja, w której między dwoma centrami ówczesnego świata (Europa i Chiny) dokonywane były transak-cje dwoma przeciwstawnymi drogami otaczającymi tym samym całą kulę ziemską. Choć wiele miejsc na świecie nie było bezpośrednio zaangażowanych w ten system międzykon-tynentalnej wymiany, to u podstaw przyjętego w tym wypadku rozumienia rynku srebra znajduje się taka idea globalności, która pozwala go uznać za rynek globalny. Za wszystkimi przywołanymi powyżej (oraz w artykule Adama Nobisa) przykładami kryje się inne pojmowanie globalizacji. Myślę, że warto w przyszłości podjąć się zadania bardziej systematycznego wyabstrahowania tych rozumień od konkretnych przykładów i opisania ich jako pewnych abstrakcyjnych strategii ujmowania globalności. Należy za-uważyć, że w literaturze przedmiotu próby tego rodzaju opisu były podejmowane, acz-kolwiek dość rzadko i jedynie na marginesie innych dociekań. Chyba najbardziej znanym a zarazem najlepiej opisanym w literaturze przedmiotu założeniem, na którym buduje się rozumienie globalizacji pozostaje wciąż zauważony przez Ulricha Becka problem nacjona-lizmu metodologicznego. To nieuświadomione zazwyczaj założenie polega na tym, iż w badaniach nad mającą transnarodowy charakter globalizacją jednostkami analizy są po-szczególne państwa (Beck, 2005, 76 i nast.). Warto zauważyć, że nacjonalizm metodolo-giczny jest akurat stosunkowo rzadkim — jeśli przyjąć argumentację Nobisa — założe-niem wspólnym dla wielu narracji o globalizacji. Moim zdaniem największą zasługę omawianego artykułu stanowi właśnie zwrócenie uwagi na różnorodność przyjmowanych założeń odnośnie globalności rozmaitych zja-wisk. Adam Nobis prezentację szeregu świadczących o tym przykładów kończy następu-jącą konkluzją: „globalność okazuje się być czymś niejednorodnym i zróżnicowanym. (…) korzystając z wielu prac uzyskujemy obraz różnych od siebie, choć często powiązanych i uzależnionych od siebie na rozmaite sposoby globalności. A jednak brak ogólnej teorii czy choćby koncepcji globalności uniemożliwia nam stwierdzenie, czy ta różnorodność   131 Kultura — Historia — Globalizacja Nr 11 powiązanych ze sobą globalności stanowi zintegrowaną całość czy też mamy to do czy-nienia z wielością powiązanych lecz odmiennych zjawisk i procesów” (Nobis, 2011, 158). Chciałbym odnieść się do dwóch kwestii wiążących się z powyższą diagnozą. Moim zdaniem charakteru alternatywy nie ma rozróżnienie między „zintegrowaną całością” a „wielością powiązanych lecz odmiennych zjawisk i procesów”. Może istnieć zintegrowa-na całość powiązanych, lecz odmiennych zjawisk. Przykładem jest choćby amerykańskie społeczeństwo stanowiące tytułowe e pluribus unum. Zresztą od Jamesa Clifforda wiemy, że kultura wcale nie jest jednorodnym systemem, jak ją sobie kiedyś wyobrażano, lecz przynajmniej momentami niespójną, pełną sprzeczności całością (Clifford, 2000, 22). Nie inaczej jest z globalnością i wcale nie trzeba szerszej teorii, aby to stwierdzić.  Druga kwestia dotyczy teorii właśnie. W przytoczonej konkluzji można przeczytać, że brakuje globalnej teorii globalności. Tymczasem moim zdaniem one istnieją. Za najpo-ważniejsze przedsięwzięcie tego typu uznaję koncepcję Davida Helda, Anthony’ego Mc-Grewa, Davida Goldblatta oraz Jonathana Perratona. Autorzy Global Transformations na ponad 500 stronach naładowanych konkretnymi danymi omawiają w perspektywie histo-rycznej przemiany różnorodnych sfer globalnej rzeczywistości. Poszczególne omawiane wymiary dotyczą: polityki i przemian instytucjonalnych, militarnego oblicza globalizacji, historii rynków globalnych, transformacji rynków finansowych, rosnącego znaczenia kor-poracji transnarodowych i międzynarodowych sieci produkcyjnych, migracji, globalizacji kultury oraz wreszcie wymiaru ekologicznego. Najważniejsze jest jednak to, że tak różno-rodne przejawy globalizacji są omówione w ramach jednolitego schematu interpretacyjne-go. Autorzy Global Transformations wyróżniają cztery osie przemian: rozległość global-nych sieci, intensywność wzajemnych połączeń, prędkość globalnych przepływów (infor-macji, wiedzy, pieniędzy, towarów, etc.) oraz poziom globalnej współzależności (w jakim stopniu decyzje podjęte w jednym miejscu wpływają na odległe regiony). Przyjęte kryteria pozwalają Heldowi i jego współpracownikom wyróżnić różne typy globalizacji (i global-ności). Najstarszy jej typ stanowi płytka (thin) globalizacja charakteryzująca się jedynie rozległymi sieciami. Ponadlokalne połączenia są w tym przypadku mało intensywne, po-wolne i nie ma dużej zależności między różnymi regionami. Taki typ globalizacji domino-wał do średniowiecza, a jego przejawem był na przykład Jedwabny Szlak czy wyprawy krzyżowe. Od tego czasu znacznie się rozwinęły wszystkie cztery wymienione parametry i obecnie można mówić o globalizacji głębokiej (thick globalization).    132 Komentarze Moim zdaniem najciekawsza w koncepcji Helda i jego współpracowników jest idea, aby traktować globalizację i globalność jako zjawiska wielowymiarowe oraz stopniowalne. Wcale nie musi być tak jak się często zdaje, że coś albo jest globalne, albo nie. Mogą ist-nieć różne poziomy czy typy zglobalizowania. Przedstawiona koncepcja pozwala opisać te różnorodne globalności, o czym świadczą zawarte w Global Transformations analizy wie-lu odmiennych sfer życia. Koncepcja ta stanowi zatem pewien wspólny mianownik, czy raczej ogólnodostępną platformę do badań nad globalnością. Oczywiście zaproponowany model ma swoje wady. Trudno byłoby na przykład precyzyjnie ocenić czy bardziej global-ne są rynki pracy czy rynki finansowe. Nie przesądza on również kwestii powiązań łączą-cych poszczególne procesy, choć do tego moim zdaniem potrzebna jest nie tyle teoria globalności, co ogólniejsze rozstrzygnięcia epistemologiczne i ontologiczne. Mimo to jed-nak model zaproponowany przez Helda i jego współpracowników przynajmniej pozwala dostrzec pewne elementy jedności we wszechogarniającej wielości różnorodnych glo-balności.  Literatura: Altman, Dennis; 2001, Global Sex, Chicago: Chicago University Press Beck, Ulrich; 2005, Władza i przeciwwładza w epoce globalnej. Nowa ekonomia polityki światowej, przeł. Jerzy Łoziński, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar Clifford, James; 2000, Kłopoty z kulturą, przeł. Ewa Dżurak, Warszawa: Wydawnictwo KR Held, David; Anthony McGrew; David Goldblatt; Jonathan Perraton; 1999, Global Transformations. Poli-tics, Economy and Culture, Stanford: Stanford University Press Kowalski, M. L.; 2006, Systemic and specific treatment for a global disease: allergen immunotherapy revis-ited; w: Allergy, nr 7 Nobis, Adam; 2011, O różnych globalnościach; w: Kultura — Historia — Globalizacja, nr 10 Rokicki, Jarosław; 2006, O realności i złudzeniu „globalizacji”, „wielokulturowości” i „ponowoczesności; w: Karolina Golemo, Tadeusz Paleczny, Elżbieta Wiącek (red.), Wzory wielokulturowości we współczesnym świecie, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 

E pluribus unum : Glosa do artykułu Adama Nobisa

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Jagiellonian Univeristy Repository