Dębkowski, Ryszard

Rosiak, Andrzej

Mechanik

Lodz University of Technology Repository

         OCENA OBCIĄŻENIA CIEPLNEGO ZIARNA DIAMENTOWEGO OBCIĄGACZA JEDNOZIARNISTEGO  Ryszard DĘBKOWSKI1, Andrzej ROSIAK2   1. WPROWADZENIE  Topografia czynnej powierzchni ściernicy ma istotne znaczenie dla otrzymywanych wyników procesu szlifowania. Jej właściwości zależą od budowy ściernicy (ziarnistości, struktury), stopnia zużycia i w dużej mierze od warunków wykonywanego periodycznie zabiegu obciągania. W celu osiągnięcia właściwych wyników planowanej operacji obciągania używa się obecnie różnego typu obciągaczy diamentowych. W każdym przypadku podczas wykonywania zabiegu obciągania występują czynniki wpływające na intensywność zużycia zastosowanych w obciągaczu kryształów diamentu. Powstające zużycie zmienia warunki przeprowadzania zabiegu, co nie pozostaje bez wpływu na powtarzalność osiąganej topografii ściernicy a w konsekwencji procesu szlifowania.  2. ZUŻYCIE ZIAREN DIAMENTOWYCH  Podczas obciągania wierzchołki diamentów obciągacza przecinają bądź rozkruszają ziarna ścierne i mostki spoiwa ściernicy. W wyniku występującego tarcia, podwyższonej temperatury i zmiennego obciążenia pojawia się na powierzchni diamentu zużycie, którego mechanizm tłumaczy się kilkoma zjawiskami: ścieraniem, adhezją, utlenianiem, grafityzacją, destrukcją powierzchni. Mechanizm ścierania diamentów wg [1] jest procesem mikrorozłupywania,  w którym poprzez wzrost naprężeń zostają zrywane wiązania atomowe i tworzą się mikrorysy. W procesie adhezji tworzą się wiązania atomowe pomiędzy stykającymi  __________  1  Politechnika Łódzka, Katedra Technologii Maszyn, 90-924 Łódź, ul. B.Stefanowskiego 1/15  2  Politechnika Łódzka, Katedra Techniki Cieplnej i Chłodnictwa, 90-924 Łódź, ul. B.Stefanowskiego 1/15 186 się ze sobą materiałami. Na skutek ruchu względnego ciał może występować zrywanie wiązań innych niż na powierzchni kontaktu, przez co następuje ubytek materiału. Dyfuzja może występować jako samodzielny mechanizm zużycia lub jako część procesu adhezji. Proces ten jest aktywowaną termicznie zamianą miejsc pojedynczych atomów. Oprócz dostarczenia wystarczającej ilości energii warunkiem koniecznym wystąpienia tego zjawiska jest różnica potencjałów chemicznych lub elektrochemicz-nych pomiędzy stykającymi się ciałami. Dyfuzją tłumaczy się np. zużycie powierzchni diamentu w czasie szlifowania stali niskowęglowej, w której węgiel jest dobrze rozpuszczalny. Utlenianie, na skutek małej odporności temperaturowej diamentu w atmosferze powietrza, może zachodzić w temperaturze ok. 700oC, a zwiększone ciśnienie w strefie obróbki może ten proces przyspieszyć. Diament jest postacią alotropową węgla metastabilną w naturalnych warunkach środowiska. Jednak dostarczenie energii może doprowadzić do jego przemiany w inną postać metastabilną, jaką jest grafit o nieporównywalnie niższej twardości. W atmosferze tlenu zjawisko to może zachodzić przy podgrzaniu czystego diamentu do temperatury ok. 700oC, a w atmosferze beztlenowej do ok. 1500oC. Destrukcja powierzchni wierzchołka diamentu w postaci wykruszeń lub pęknięć jest wynikiem działania zmiennego obciążenia termicznego lub mechanicznego (w tym uderzeniowego charakteru obciążenia). Każdy z wyżej wymienionych mechanizmów zużycia nie zachodzi w oderwaniu od pozostałych lecz się sumują lub pozostają w synergii. Według [2] zużycie diamentu w obciągaczach jest głównie rezultatem łącznego oddziaływania dwóch mechanizmów: termicznego zmęczenia i mikroskrawania podczas mechanicznego ścierania. W przypadku obciągania elektrokorundu lub monokorundu autorzy uznają, że powierzchnia diamentu nie podlega adhezyjnemu lub dyfuzyjnemu zużyciu. Mechanizm zużycia ściernego tłumaczą możliwością mikrorysowania powierzchni diamentu przez materiał ścierny zawarty w ściernicy w następstwie obniżenia twardości powierzchni diamentu wywołanej ogrzaniem jej do wysokiej temperatury. Ścierniwo tworzy na podatnej powierzchni diamentu rysy o kierunku równoległym do wektora prędkości. Drugi wymieniony mechanizm, wykruszanie wynikające z termicznego zmęczenia jest skutkiem zmiennej, wysokiej temperatury. Za jej przyczyną występują znaczące, cykliczne naprężenia termoelastyczne w krysztale, których wartość zbliża się do poziomu wytrzymałości diamentu. Z kolei wyniki badań przedstawione w [3] nie wykluczają adhezji, jako jednej z przyczyn zużycia diamentu. Badania przeprowadzone mikroanalizatorem rentgenowskim EDX wykazały występowanie na powierzchni czynnej pręcika CVD, użytego do obciągania ściernicy elektrokorundowej w obecności cieczy chłodząco-smarującej, pierwiastków charakterystycznych dla składu materiałowego obciąganej ściernicy. Dalsze badania wykazały amorficzną strukturę przywartego materiału, co w kontekście występowania podczas obciągania wysokich chwilowych ciśnień i temperatur skłoniło autorów do wniosku, że nastąpiło stopienie składników ściernicy 187 a następnie ich amorficzne krzepnięcie na powierzchni diamentu. Jak wykazują prowadzone badania, opisane wyżej zjawiska, będące przyczyną zużycia kryształu diamentu, zachodzą lub intensyfikują się w wyniku występowania wysokiej temperatury w strefie kontaktu pomiędzy trącymi się powierzchniami. Artykuł przedstawia wyniki badań obciążenia cieplnego ziarna diamentowego podczas realizacji zabiegu obciągania konwencjonalnych ściernic o spoiwie ceramicznym, których wyniki będą podstawą do utworzenia i weryfikacji modelu matematycznego tego procesu.  3. CIEPŁO W PROCESIE OBCIĄGANIA  W trakcie obciągania występują typowe mechanizmy rozpraszania ciepła powsta-łego podczas kontaktu ziarna diamentowego z powierzchnią ściernicy. Na rysunku 1 przedstawiono obraz termograficzny zarejestrowany podczas obciągania na sucho ściernicy obciągaczem jednoziarnistym. Jak można zauważyć, silnemu nagrzewaniu ulega ziarno diamentowe oraz lut utrzymujący kryształ (2) w oprawce oraz sam korpus oprawki. Część ciepła odprowadzana jest przez rozkruszone ziarna ścierne i cząstki spoiwa ściernicy, tworzące na obrazie smugę (1) o zróżnicowanej temperaturze, największej tuż obok miejsca styku diamentu ze ściernicą. Powierzchnia ściernicy przejmuje kolejną część ciepła, powodując niewielką zmianę jej temperatury widocznej na obrazie jako jaśniejsza smuga (3) na poddawanej obciąganiu powierzchni ściernicy. Kolejna porcja ciepła jest wypromieniowywana lub oddawana do otoczenia i unoszona przez cząsteczki gazu.   Rys. 1. Obraz termograficzny procesu obciągania ściernicy obciągaczem diamentowym jednoziarnistym  Wywiązujące się w czasie obciągania ciepło jest wynikiem procesów związanych z usuwaniem warstwy ściernicy wierzchołkiem ziarna diamentowego. Ściernica ceramiczna ma strukturę porowatą, jest kompozytem ziaren ściernych i spoiwa ukształtowanego w postaci mostków wiążących ziarna. W trakcie ataku krawędzi kryształu diamentu dochodzi do wykruszania i rozłupywania ziaren oraz spoiwa, tworzenia się pęknięć, powstawania deformacji plastycznych oraz tarcia stykających się powierzchni. Opory związane z usuwaniem materiału ściernicy pokonywane są  3 2 1 188 przez energię dostarczoną z układu napędowego, której część zamieniana jest na pracę użyteczną a część na ciepło.   4. BADANIA MOCY I CIEPŁA OBCIĄGANIA  Badania doświadczalne, których celem było zebranie informacji o energii związanej z wykonywanym zabiegiem obciągania, przeprowadzono na szlifierce do płaszczyzn SPG 30x80. Pomiarom poddano dwa parametry charakteryzujące zapotrzebowanie i przemiany energii w trakcie obciągania: moc czynną napędu silnika ściernicy oraz temperaturę kryształu diamentu. Pomiary przeprowadzono podczas zabiegów obciągania, wykonywanych tym samym obciągaczem o znanym stopniu zużycia (rys. 2). Obciąganie wykonywano ze stałą wartością dosuwu ad  i trzema różnymi posuwami, opisywanymi wskaźnikiem pokrycia kd. Obciąganiu poddano trzy ściernice o zróżnicowanej charakterystyce. W tabeli 1 zamieszczono zestawienie warunków obciągania. Każdy z wariantów powtarzano 2-krotnie.  Tabela 1. Warunki obciągania Charakterystyka ściernicy Wskaźnik pokrycia przy obciąganiu kd Dosuw obciągania ad [mm] Liczba przejść T1 38A 80J VBE 1,5   2,5   3,5 0,01 5 T1 38A 46J VBE T1 39C 60L KVK   W badaniach wykorzystano trzy układy pomiarowe. Do oceny:  mocy czynnej napędu silnika ściernicy zastosowano moduł WLM-3 i rejestrator Profibus firmy Nordmann,   temperatury bocznej powierzchni ziarna diamentowego użyto kamerę termowizyjną VIGOcam50,  temperatury lutu twardego w bezpośrednim sąsiedztwie ziarna diamentowego wykorzystano termoparę miedź-konstantan wlutowaną w otwór korpusu obciągacza (rys.2).  Rys. 2. Obciągacz stosowany w badaniach  Moduł WLM-3 wykonuje pomiar na podstawie oceny natężenia prądu (z użyciem czujników Halla umieszczonych na przewodach prądowych) oraz napięcia zasilania  pole starcia wierzchołka  diamentu 1mm2 vs  termopara 189 silnika. Wielkość mocy wykorzystywanej bezpośrednio w procesie obciągania jest częścią wartości uzyskanej w wyniku pomiaru. W jej wyznaczaniu należy uwzględnić sprawność silnika i moc napędu wrzeciona ściernicy na biegu luzem. Zakres pomia-rowy zastosowanej kamery termowizyjnej umożliwia prawidłową rejestrację obrazów obiektów, których temperatura nie przekracza 3500C. Sekwencje obrazów termogra-ficznych wykonywano z częstotliwością 10Hz. Natomiast wzmacniacz pomiarowy i rejestrator siły termoelektrycznej termopary umożliwiał pomiar temperatury do 2000C z częstotliwością 20Hz. W tabeli 2 przedstawiono przykłady wykresów opraco-wanych na podstawie danych otrzymanych z przedstawionych torów pomiarowych.  Tabela 2. Przykład wyników pomiarów uzyskanych podczas badań obciągania ściernicy Wykres mocy czynnej pobieranej przez silnik napędu ściernicy Wartość średnia maksymalnej mocy czynnej podczas przejść obciągających Temperatura w strefie pomiaru termoparą Temperatura (max, min, średnia) kamerą termowizyjną  109,0229,8188,1 201,9 174,6201,90501001502002501 2 3 4 5 6P[W] 38A46Jkd1_5bd1_4a1_1 0204060801001200 20 40 60 80 100t [oC]τ [ s ]38A46Jkd1_5bd1_4a1_1 0501001502002503003500 10 20 30 40t [ oC ]τ [ s ]  5. OCENA WYNIKÓW POMIARÓW  Na podstawie wykonanych badań i uzyskanych wyników pomiarów przeprowa-dzono analizę obciążenia cieplnego diamentu obciągacza w trzech aspektach:  wpływu zmiany posuwu obciągacza na temperaturę diamentu,  wpływu zmiany charakterystyki ściernicy na temperaturę diamentu,  dynamiki zmian temperatury diamentu w czasie obróbki. Na rysunku 3 przedstawiono wykonane dla dwóch rodzajów obciąganych ściernic wykresy zależności temperatury w miejscu pomiaru od posuwu obciągania, reprezentowanego przez wskaźnik pokrycia przy obciąganiu. Ich interpretacja jest jednoznaczna. Mniejszy posuw obciągania generuje mniejszą ilość ciepła w trakcie kontaktu ziarna diamentu z powierzchnią ściernicy. Szczególnie przebieg wykresów wykonanych na podstawie termogramów wskazuje, że nie jest to zależność proporcjonalna – zwiększanie wskaźnika kd w coraz mniejszym stopniu sprzyja ograniczeniu temperatury diamentu. Nieco mniej jednoznaczne w tym względzie jest zachowanie temperatury mierzonej od strony korpusu obciągacza. Ma to swoje uzasadnienie w akumulacji i rozpraszaniu ciepła: wydłużający się czas przesuwu pozwala na odbiór przez korpus obciągacza większej ilości ciepła, którego, jak wskazują pomiary wykonane najbliżej źródła, jest prawie tyle samo.  190 1001101201301401,5 2,5 3,5t [oC]kd39C60LKVK 1201301401501601,5 2,5 3,5t [oC]kd39C60LKVK  0501001502002503001,5 2,5 3,5t [oC]kd38A46JVBE  Rys. 3. Wpływ posuwu obciągacza na temperaturę kryształu diamentu a) średnia maksymalna określona na podstawie pomiaru termoparą b) średnia minimalna określona na podstawie pomiaru termowizyjnego c) średnia maksymalna określona na podstawie pomiaru termowizyjnego  Wpływ zmiany właściwości ściernicy na ilość generowanego ciepła w czasie obciągania prezentuje wykres na rysunku 4. Stosując jednakowe nastawy zabiegu obciągania ściernic różniących się tylko ziarnistością, największej ilości wytworzonego ciepła należy spodziewać przy usuwaniu warstwy zbudowanej z drobnego ścierniwa. Mechanizm obciągania w dużej mierze polega na wykruszaniu spoiwa lub ziaren ze spoiwa. Zwiększenie gęstości mostków spoiwa w ściernicach drobnoziarnistych utrudnia proces obciągania, podwyższa generowane siły i zapotrzebowanie na energię. Z kolei zmiana rodzaju materiału ściernego z elektrokorundu, którego twardość (2000HK) i odporność na kruche pękanie (KIC=2,7 MPa m0,5) jest niższa od zielonego węglika krzemu (3000HK, KIC=3,1 MPa m0,5), podwyższa ilość generowanego ciepła i temperaturę.  05010015020038A46JVBE 38A80JVBE 39C60LKVKt [oC] kd=1,5  Rys. 4. Średnia minimalna temperatura kryształu diamentu podczas obciągania ściernic o różnej charakterystyce – pomiar termowizyjny  Dynamikę procesów cieplnych zachodzących na ziarnie diamentowym obciągacza charakteryzuje grupa wykresów na rysunku 5. Wykres a) prezentuje typowy przebieg zmiany temperatury diamentu obserwowany w czasie zabiegu obciągania oraz chwilową prędkość wzrostu temperatury. Wykres b) przybliża sposób zachodzących zmian temperatury. Krzywa narastania, a szczególnie linia pochodnej, wskazuje na szybki początkowy i późniejszy powolniejszy wzrost temperatury, tym wolniejszy im dłużej trwa styk ziarna z powierzchnią ściernicy. Po zakończeniu styku ziarna  z czynną powierzchnią ściernicy następuje gwałtowne chłodzenie, z prędkościami większymi w stosunku do nagrzewania. W trakcie narastania widoczne są istotne a) b) c) 191 zmiany chwilowej prędkości przyrostu temperatury, znacznie większe od występujących podczas chłodzenia. Jest to odpowiedzią na zmienne obciążenie wynikające z niejednorodności struktury i chropowatości ściernicy. Należy się spodziewać, że zjawisko nierównych chwilowych prędkości zmian temperatury ma znacznie wyższą częstotliwość, nieuwidocznioną tutaj z uwagi na ograniczenia toru pomiarowego oraz miejsce pomiaru (boczna powierzchnia ziarna). Miejsce to, pomimo bardzo wysokiego współczynnika przewodzenia ciepła jakim cechuje się diament, ma pewną bezwładność w stosunku do dynamiki zjawisk występujących  w punkcie bezpośredniego styku.  a) -500-400-300-200-10001002003004005006000,00 5,00 10,00 15,00 20,00 25,00 30,00 35,00 40,00t [oC]dt/dτ [oC/s]τ [ s ]dt/dτ t max b) -400-300-200-100010020030005010015020025030035025 27 29 31 33t [oC] dt/dτ[oC/s]-400-300-200-100010020030040050060005010015020025030035010 12 14 16 18t [oC] dt/dτ[oC/s]  Rys. 5. Przebieg i dynamika zmian temperatury ziarna diamentowego podczas obciągania  Zróżnicowanie dynamiki zmian temperatury na ziarnie diamentowym w zależności od rodzaju obciąganej ściernicy oraz zastosowanego posuwu przedstawiają wykresy na rys. 6. Poszczególne punkty wykresów reprezentują najwyższe z obliczonych wartości szybkości wzrostu temperatury. Wykresy a) i b) pokazują iż najistotniejszym czynnikiem wysokiej wartości wyznaczonego parametru jest rodzaj kompozytu ściernicy. Obciąganie ściernic o różnej wielkości ziarna generuje w momencie zetknięcia się ściernicy z obciągaczem podobne chwilowe prędkości zmian temperatury. Natomiast w dalszym kontakcie wartości te się różnicują i z uwagi na większą jednorodność materiału ściernicy drobnoziarnistej, a przez to bardziej jednostajny dopływ ciepła, pozostają w tym przypadku na wyższym i bardziej stabilnym poziomie. Następstwem stosowania różnych posuwów podczas obciągania ściernicy o tej samej charakterystyce jest rozgrzewanie się diamentu z innymi prędkościami chwilowymi, tym większymi im przemieszczanie się wierzchołka diamentu względem powierzchni ściernicy jest szybsze.    192 0100200300400500600700800900dt/dτ[oC/s] 38A46Jkd1_538A80Jkd1_539C60Lkd1_5 050100150200250300350dt/dτ[oC/s] 38A46Jkd1_538A46Jkd2_538A46Jkd3_5 Rys. 6. Zależność szybkości i przyspieszenia wzrostu temperatury od warunków obciągania  6. PODSUMOWANIE  Przedstawione wyniki badań reakcji termicznej diamentu na wywiązujące się  w czasie obciągania ciepło wskazały, jakie czynniki i w jakim stopniu wpływają na poziom oraz dynamikę zmian jego nagrzewania. Najistotniejsze znaczenie w tej kwestii ma rodzaj materiału kompozytu ściernicy poddanej obciąganiu. Ważki wpływ wywiera także ziarnistość materiału ściernego zastosowanego w ściernicy: im jest ona mniejsza tym ilość wywiązywanej energii jest większa (zakładając, że pozostałe parametry charakterystyki ściernicy są takie same). Przyjmując założenie, że jest to wynikiem rozwinięcia powierzchni spoiwa należy spodziewać się, że właściwości stosowanego lepiszcza także kreują warunki cieplne procesu obciągania. Należy wziąć tutaj pod uwagę zarówno wytrzymałość mechaniczną, jak i termiczną, której niedostateczna wartość może prowadzić do jego topienia się.  Jak wykazują wyniki wcześniejszych prac [4, 5] metody analityczne nie dają jednoznacznych, potwierdzonych eksperymentalnie wyników obliczeń temperatury generowanej na powierzchni czynnej wierzchołka diamentu obciągacza. Drugim więc ważnym aspektem wyników przeprowadzonych obecnie badań jest pozyskanie wstępnych informacji niezbędnych do walidacji modelu matematycznego warunków przepływu ciepła w obciągaczu, tworzonego z wykorzystaniem metody elementów skończonych. Jego opracowywanie przyczyni się do lepszego poznania zjawisk towarzyszących procesowi obciągania ściernic i umożliwi wiarygodną symulację temperatur, na które narażone jest ziarno diamentu obciągacza, a szczególnie jego wierzchołek.  LITERATURA    [1] SEN P.K., Wheel Dressing and Natural Diamond. Industrial Diamond Review, 51 (1991) s.32–38.   [2] TKHAGAPSOEV K. i inni, On Wear of Diamond in Dressing Abrasive Wheels. Sverkhtverdye Materialy, 2/1987, 30–35.   [3] LINKE B., KLOCKE F., Temperatures and Wear Mechanisms in Dressing of Vitrified Bonded Grinding Wheels. International Journal of Machine Tools &Manufacture, 50 (2010), 552–558.   [4] DĘBKOWSKI R., Ocena temperatury pracy wierzchołków ziaren diamentowych stojącego obciągacza wieloziarnistego. W: Podstawy i technika obróbki ściernej, A.Gołąbczak, B.Kruszyński (red.), Łódź, Politechnika Łódzka, 2010, 43–52.   [5] SHEIKO M., On Calculation of Instantaneous Temperature on a Diamond Grit in Dressing Tool during Its Operation. Journal of Superhard Materials, 2007, Vol. 29, No. 5, 301–306. a) b) 

Ocena obciążenia cieplnego ziarna diamentowego obciągacza jednoziarnistego.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Lodz University of Technology Repository