The presented study concerns the issue of retributive rationalization (function, justification) of punishment in Roman law – from its semi-legendary beginnings to the end of the principate. The understanding of the penalty as a fair repayment for the evil caused and constituting a peculiar substitute for revenge (personal or family) was characteristic for many ancient communities. Also at the beginning of Roman statehood, the main purpose of punishment was not to scare the perpetrators, as a form of prevention, but a fair repayment (retaliation) for the harm caused (poena est noxae vindicta).During the royal period, attempts to limit the phenomenon of private bloody revenge took place, as exemplified by the legislation of king Numa Pompilius regarding the effects of unintentional murder of a free man. An important manifestation of the restriction of the phenomenon of private bloody revenge turned out to be adapted by the Romans the law of talion. However, already in the Law of the Twelve Tables, the Quirites provided the possibility of withdrawing from talion to settlement. In the period of the republic, talion came out of use.During the period of classical law, the Roman jurisprudence continued to maintain the current attitude of the Romans to the retributive function of a criminal penalty, and the idea of the talion understood as “just repayment for the committed act”, was still alive in its views, and in some imperial constitutions. The retributive rationalization of the criminal penalty was mainly realized in the order to measure it pro admissi criminis qualitate by the judge in extra ordinem cognitio.Prezentowane opracowanie dotyczy kwestii retrybutywnej racjonalizacji (funkcji, uzasadnienia) kary w prawie rzymskim – począwszy od jej na wpół legendarnych początków aż po koniec pryncypatu. Pojmowanie kary jako sprawiedliwej odpłaty za wyrządzone zło, stanowiącej swoisty substytut zemsty (osobistej lub rodowej), było charakterystyczne dla wielu starożytnych społeczności. Również u początku państwowości rzymskiej głównym celem kary nie było odstraszanie sprawców, realizowane jako pewna forma prewencji, ale sprawiedliwa odpłata (odwet) za wyrządzoną krzywdę (poena est noxae vindicta).W okresie królewskim miały miejsce próby ograniczenia zjawiska prywatnej krwawej zemsty, czego przykładem było ustawodawstwo króla Numy Pompiliusza dotyczące skutków nieumyślnego zabójstwa człowieka wolnego. Istotnym przejawem ograniczenia zjawiska prywatnej krwawej zemsty okazało się być zaadaptowane przez Rzymian prawa talionu. Jednak już w Ustawie XII Tablic Kwiryci przewidzieli możliwość odstąpienia od niego na rzecz zawarcia ugody, a jeszcze w okresie republiki wyszedł on z użycia.W okresie prawa klasycznego rzymska jurysprudencja nadal podtrzymywała dotychczasowy stosunek Rzymian do retrybutywnej funkcji kary kryminalnej, a idea talionu, rozumiana jako „sprawiedliwa odpłata za popełniony czyn”, była ciągle żywa w jej poglądach oraz w niektórych konstytucjach cesarskich. Retrybutywna racjonalizacja kary kryminalnej realizowała się głównie w nakazie wymierzania jej pro admissi criminis qualitate przez sędziego-urzędnika w ramach extra ordinem cognitio
