Nastalska-Wiśnicka, Joanna

Archiwa Biblioteki i Muzea Kościelne

Repozytorium Instytucjonalne KUL (Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II)

A R C H I WA ,  B I B L I O T E K I I MUZEA KOŚCIELNE 123 (2024)https://doi.org/10.31743/abmk.126997303JOANNA NASTALSKA-WIŚNICKA* – LUBLINPROF. DR HAB. ALEKSANDRA WITKOWSKA OSU (1930-2024)Aleksandra Witkowska urodziła się 10 grudnia 1930 roku w poznańskiej rodzinie Stanisława i Zofii z Wawrzyniaków Witkowskich, jako trzecia z czte-rech córek (były to Urszula, Krystyna i najmłodsza Maria). Jej ojciec prowadził w Poznaniu duże przed-siębiorstwo handlu hurtowego produktami rolnymi. Zanim wybuchła wojna, zdążyła ukończyć dwa lata szkoły powszechnej, uczęszczała do prywatnej szkoły żeńskiej im. Najświętszego Serca Jezuso-wego. W styczniu 1940 roku razem z całą rodziną znalazła się w transporcie inteligencji poznańskiej do obozu Poznań-Główna, przeznaczonego dla Po-laków wysiedlanych z Wielkopolski do Generalnego Gubernatorstwa. W obozie spędzili dwa miesiące, po czym zostali przewiezieni do Mielca, a stamtąd do majątku hrabiego Stanisława Reja w Przecławiu. Jesienią 1940 roku przenieśli się do Dębicy, gdzie Stanisław Witkowski otrzymał posadę w spółdzielni zbożowej. Przetrwali w tym mieście okupację hi-tlerowską. Aleksandra w tym czasie uczęszczała do szkoły podstawowej i uczyła się na tajnych kompletach historii Polski, do Poznania wróciła razem z rodziną w kwietniu 1944 roku1.* Joanna Nastalska-Wiśnicka – dr nauk humanistycznych w zakresie historii, starszy kustosz naukowy, Oddział Informacji Naukowej, Biblioteka Uniwersytecka Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła IIe-mail: joanna.nastalska-wisnicka@kul.pl https://orcid.org/0000-0003-3402-30511 A. Kruczek, Aleksandra Witkowska ur. 1930 urszulanka, historyk. Ciekawa przeszłości, w: Po-znaniacy II. Portretów kopa i trochę, red. R. Brzezińska, T. Dostatni, P. Frydryszek, W. Nentwig, Poznań 1997, s. 451.Fot. Ewa Lucjana Kożak OSU632 INFORMACJE I SPRAWOZDANIAW kwietniu 1944 roku Aleksandra zaczęła uczęszczać do Liceum Ogólno-kształcącego Sióstr Urszulanek w Poznaniu. Świadectwo dojrzałości uzyskała 10 czerwca 1950 roku. Następnie wstąpiła do nowicjatu tychże sióstr w Czę-stochowie. W czasie junioratu odbyła dwuletnie studia teologiczne w Wyższym Instytucie Katechetycznym w Krakowie2. W 1956 roku złożyła śluby wieczyste. Otrzymała zakonne imię Maria Helena od Trójcy Świętej, po 1968 roku powróciła jednak do imienia, które otrzymała na chrzcie świętym (imię zakonne zmieniła na Maria Aleksandra od Trójcy Świętej i Matki Łaski Bożej).W 1955 roku rozpoczęła studia historyczne na Wydziale Nauk Humanistycznych Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Po drugim roku studiów została wezwana przez władze zakonne do Poznania, by pracować jako nauczycielka w urszulańskim zakładzie naukowo-wychowawczym. Aby nie stracić roku, uczęszczała wtedy na seminarium prof. Brygidy Kürbis i prof. Gerarda Labudy, dzięki czemu pogłębiła swoje zainteresowania średniowieczem i źródłoznawstwem historycznym. Ma-gisterium uzyskała 15 czerwca 1960 roku na podstawie rozprawy Vita sanctae Kyngae ducissae Cracoviensis, powstałej pod kierunkiem dr Marzeny Pollakówny3. Podjęty temat zapoczątkował jej późniejsze zainteresowanie hagiografią. Po za-kończeniu studiów wróciła na krótko do Poznania, gdzie uczyła historii w Liceum Ogólnokształcącym Sióstr Urszulanek i uczęszczała na seminarium doktoranckie prof. G. Labudy4.Dzięki zabiegom ówczesnego rektora KUL ks. prof. Mariana Rechowicza i prof. Marzeny Pollakówny w 1962 roku zatrudniona została na KUL jako asy-stentka w Katedrze Historii Średniowiecza, kierowanej przez prof. Jerzego Kło-czowskiego. Była pierwszą polską urszulanką unii rzymskiej, która rozpoczęła karierę naukową5. Stopień doktora uzyskała na Uniwersytecie Warszawskim 14 listopada 1967 ro-ku, przedstawiając rozprawę Miracula małopolskie XIII i XIV w. Studium źró-dłoznawcze6, napisaną pod kierunkiem prof. Aleksandra Gieysztora. Rok później została powołana na stanowisko adiunkta przy Katedrze Kultury Polskiej na Wy-dziale Nauk Humanistycznych KUL7. Stopień doktora habilitowanego otrzymała 3 maja 1978 roku po przedstawieniu rozprawy Kulty pątnicze piętnastowiecznego Krakowa. Z badań nad religijnością ludową (Lublin 1984) w Instytucie Historii PAN w Warszawie. Za rozprawę habilitacyjną otrzymała w 1984 roku Nagrodę Rektora, a później nagrodę „Echa Krakowa” za książkę roku 1984 o Krakowie8.2 Archiwum Uniwersyteckie KUL (dalej: AKUL), sygn. H 15131, Witkowska Aleksandra [ak-ta osobowe].3 Praca magisterska została opublikowana w „Rocznikach Humanistycznych”, 10 (1961) z. 2, s. 41-166. 4 AKUL, sygn. H 15131, Witkowska Aleksandra [akta osobowe].5 U. Borkowska, Aleksandra Witkowska OSU – życie i działalność naukowa, w: Peregrinatio ad veritatem. Studia ofiarowane Profesor Aleksandrze Witkowskiej OSU z okazji 40-lecia pracy naukowej, red. U. Borkowska, C. Deptuła, R. Knapiński, Z. Piłat, E. Wiśniowski, Lublin 2004, s. 8.6 Rozprawa doktorska została opublikowana w „Rocznikach Humanistycznych”, 19 (1971) z. 2, s. 29-161. 7 AKUL, sygn. H 15131, Witkowska Aleksandra [akta osobowe].8 AKUL, sygn. A 776/1-2, Witkowska Aleksandra s., 1962-2008, cz. 1. INFORMACJE I SPRAWOZDANIA 633W 1984 roku została docentem, w 1987 roku profesorem nadzwyczajnym, a w 1992 roku otrzymała tytuł profesora zwyczajnego. W latach 1983-2004 kie-rowała Katedrą Historii Powszechnej Wieków Średnich, a w latach 1985-1988 pełniła funkcję kierownika Sekcji Historii (obecnie Instytutu) KUL. W latach 80. XX wieku była członkiem Senackiej Komisji Bibliotecznej, a w okresie 1979-1982 – Senackiej Komisji ds. Nauki9.Na jej bogaty dorobek naukowy składa się kilka książek i ponad 200 artykułów. Zajmowała się przede wszystkim hagiografią, kultami pątniczymi oraz geografią sakralną średniowiecza i czasów wczesnonowożytnych. Prowadziła badania źró-dłoznawcze nad szeroko rozumianą historią kultury społeczno-religijnej, a więc modelami, wzorcami i zachowaniami ludzkimi, społeczną funkcją kultu świętych, formami religijności masowej, tradycjami pątniczymi w Polsce i Europie, kultem maryjnym. W badaniach wykorzystywała źródła mało dotąd rozpoznane, takie jak żywoty świętych czy zbiory cudów. Jak to napisał w opinii o jej dorobku prof. Eugeniusz Wiśniowski: W swoich licznych pracach, poświęconych zarówno teoretycznym problemom hagiografii, jak i obrazowi społeczeństwa, wyłaniającego się ze źródeł histo-rycznych, ukazała jak duże, niewykorzystane bogactwo informacji tkwi w tym właśnie niedocenianym, czy wręcz pogardzanym do niedawna typie twórczo-ści. Jej dorobek w tym zakresie był na gruncie polskim pionierski i to w po-dwójnym znaczeniu: 1) ukazanie metod analizy źródeł hagiograficznych i moż-liwości interpretacji wydobytych z nich faktów; 2) uzyskanie tą drogą obrazu nieznanych dotąd przejawów życia społeczno-religijnego10.Wśród jej publikacji znalazły się m.in. takie pozycje jak: Przestrzeń i sa-crum. Geografia kultury religijnej w Polsce i jej przemiany w okresie od XVII do XX w. na przykładzie ośrodków kultu i migracji pielgrzymkowych (wspólnie z A. Jackowskim, Z.S. Jabłońskim, I. Sołjan i E. Bilską, Kraków 1996); Święty Wojciech – życie i kult. Bibliografia do roku 1999 (wspólnie z J. Nastalską, Lublin 2002); Titulus ecclesiae. Wezwania współczesnych kościołów katedral-nych w Polsce (Warszawa, 1999), Polskie niebo. Ikonografia hagiograficzna u progu XVII wieku (wspólnie z ks. R. Knapińskim, Pelplin 2007), Staropolskie piśmiennictwo hagiograficzne, t. 1-2 (wspólnie z J. Nastalską, Lublin, 2007). Ku ozdobie i obronie Rzeczypospolitej. Maryjne miejsca święte w drukach sta-ropolskich (wspólnie z J. Nastalską-Wiśnicką, Lublin 2013). Podsumowaniem naukowej drogi jest książka Sancti, miracula, peregrinationes (Lublin 2009), będąca zbiorem dawniej wydanych artykułów. Była współwykonawcą grantu „Przestrzeń i sacrum. Geografia kultury religijnej w Polsce i jej przemiany w okresie od XVII do XX w. na przykładzie ośrodków kultu i migracji pielgrzymkowych”, kierowanego przez prof. Antoniego Jackow-skiego (UJ), następnie sama kierowała kilkoma grantami ministerialnymi. Były to: „Patrocinia polskich diecezji. Tradycje kultu patronów Kościoła polskiego jako element chrześcijańskiego dziedzictwa kulturowego” (1995-1997), „Adalbertiana. Międzynarodowa bibliografia św. Wojciecha” (1999-2001), „Źródłoznawstwo ha-9 Tamże.10 Tamże.634 INFORMACJE I SPRAWOZDANIAgiograficzne. Typy i funkcje źródeł hagiograficznych w polskiej kulturze późnego średniowiecza i baroku” (2002-2005), „Staropolski Atlas Marianus. Antropologia miejsca świętego” (2010-2012).Bliska jej sercu była Biblioteka Uniwersytecka KUL11. Przez jakiś czas pra-cowała w mającej tam siedzibę Pracowni Hagiograficznej. Przyjaźniła się z dy-rektorem Biblioteki o. Romualdem Gustawem OFM (1911-1976), współtworząc z nim monumentalne dzieło Hagiografia polska. Słownik bio-bibliograficzny, t. 1-2 (Lublin 1971-1972), do którego napisała obszerne wprowadzenie oraz biogram św. Kingi12. W późniejszych latach zredagowała kolejne jego wydania, poszerzone o nowe treści pt. Nasi święci. Polski słownik hagiograficzny (Poznań 1995; 1998). Współpracowała z redagowaną w Leuven i Paryżu encyklopedią Dictionnaire d’Histoire et de Geographie Ecclesiastique13. Była członkiem zespołu redakcyj-nego Marienlexicon, wydawanego przez Instytutum Marianum w Regensburgu, napisała też do niego kilka haseł14. W latach 1995-1999 była wiceprezesem Kato-lickiej Fundacji Naukowej. Należała do licznych towarzystw naukowych, w tym m.in. Associazione Italiana per lo Studio della Santitá, Dei Culti e dell’Agiografia, Görres-Gesellschaft – Abteilung für Archeologie und Kunstgeschichte, Deutsche Sankt Jakobus Gesellschaft, Societas Brigitta – Europa, Polskiego Towarzystwa Historycznego, Towarzystwa Naukowego KUL, Lubelskiego Towarzystwa Nauko-wego15. Współpracowała z Międzywydziałowym Instytutem Badań nad Kulturą Średniowieczną, Międzywydziałowym Instytutem Badań nad Antykiem Chrześci-jańskim, Pracownią Instytutu Geografii Historycznej Kościoła w Polsce, Redakcją Encyklopedii katolickiej przy KUL (redagowała dział Hagiografia)16. Była członkiem kolegiów redakcyjnych kilku czasopism: „Przeglądu Historycznego”, „Kwartalni-ka Historycznego”, „Studia Claromontana”. Brała udział w licznych kongresach, kolokwiach i sympozjach mediewistycznych, krajowych i międzynarodowych. Odbyła kilkumiesięczne stypendia naukowe w ośrodkach uniwersyteckich we Francji, Belgii, RFN, Włoszech, a także liczne kwerendy archiwalno-biblioteczne w Austrii, Anglii, Czechosłowacji, ZSRR17. Wiele uwagi poświęciła macierzystemu zgromadzeniu, Urszulankom Unii Rzymskiej, szczególnie placówce lubelskiej, w której spędziła większość swojego 11 Napisała hasło encyklopedyczne: Biblioteka Uniwersytecka Katolickiego Uniwersytetu Lu-belskiego, w: Encyklopedia współczesnego bibliotekarstwa polskiego, red. K. Głombiowski, B. Świ-derski, H. Więckowska, Wrocław 1976, s. 47-48; ofiarowała Bibliotece Uniwersyteckiej zbiór 2331 kart pocztowych.12 M.H. Witkowska, Wstęp, w: Hagiografia polska. Słownik bio-bibliograficzny, red. R. Gustaw, t. 1, s. 11-48; taż, Kinga, Kunegunda, w: tamże, s. 757-772. 13 Napisała do tego słownika hasła: Hyacinthe de Cracovie, Kalwaria Zebrzydowska, Kinga – Kunegunda, Krzeszów, Hedwige d’Andechs.14 M.in. Annaberg, Berdyczów, Czenstochau, Frauenburg, Gross-Neundorf, Grussau, Heilege-linde, Hochkirche, Kalwaria Zebrzydowska, Krossen, Neustadt, Oppeln, Polen, Piekar, Pschow, Ratibor, Rauden, Springborn, Ujest, Wartha, Wilna.15 AKUL, sygn. A 776/1-2, Witkowska Aleksandra s., 1962-2008, cz. 1-2.16 Tamże.17 L. Wojciechowski, Witkowska Aleksandra (do 1968 r imiona zakonne. Maria Helena) OSU, w: Encyklopedia 100-lecia KUL, t. 2, red. E. Gigilewicz, Lublin 2018, s. 545. INFORMACJE I SPRAWOZDANIA 635życia. W 1980 roku brała udział w pracach nad redakcją tekstu nowych konstytucji zakonu18. W początkach XXI wieku zajęła się porządkowaniem lubelskiego Ar-chiwum Urszulanek Unii Rzymskiej, którym opiekowała się do końca życia. Przy opracowaniu materiałów archiwalnych konsultowała się z dr Marią Trojanowską oraz Elżbietą Krasnodębską z Archiwum Państwowego w Lublinie. Uporządko-wała archiwum Gimnazjum i Liceum Urszulanek Unii Rzymskiej, z którego część przejętych po jego likwidacji materiałów zwrócono siostrom w grudniu 2001 roku. Umożliwiło to scalenie akt, uprządkowanie ich i opracowanie inwentarza, który ukazał się w czasopiśmie „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”19. Wypromowała kilku doktorów i nieco większą liczbę magistrów, chociaż nie było ich zbyt wielu. Miała opinię bardzo wymagającej, chociaż wymagała przede wszystkim od siebie. Zawsze interesowała się losami swoich uczniów, tych bliż-szych i dalszych. Cieszyła się z ich sukcesów, wspierała w trudnościach.Warto zwrócić uwagę na mniej znany aspekt jej życia, mianowicie zaangażo-wanie w działalność lubelskiego Domu Samotnej Matki w Lublinie. Pośredniczyła m.in. w przeprowadzeniu pięciu adopcji dzieci uratowanych przed aborcją. Mówiła o nich „moje dzieci” i do końca życia utrzymywała z dorosłymi już kontakt. Pod-kreślała, że było to dla niej ważniejsze niż napisanie kolejnego uczonego dzieła20.W laudacji ku jej czci w czasie powołania do grona członków honorowych Towarzystwa Naukowego KUL prof. Józef Fert nazwał ją „człowiekiem ciekawym wszystkiego”21. I taka właśnie była. W nauce lubiła „zajmować się problema-mi badawczymi, których nikt jeszcze nie dotknął”22. Lubiła podróże, przyrodę, zwiedzanie zabytków, wyjazdy towarzyskie, spotkania na wsi, w restauracji czy kawiarni. Miała niesamowite poczucie humoru, czasem lekko sarkastyczne. Lubiła „przekomarzanki” z tymi najbliższymi. Jednocześnie potrafiła też powiedzieć wprost o tym, co jej się nie podobało, niezależnie od tego, kto był jej rozmówcą. Była w tym szczera do bólu. Na sercu leżało jej dobro Kościoła, macierzystego Zakonu, Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, ojczyzny – wszystkimi tymi sprawami bardzo się interesowała i trzeźwo oceniała sytuację. Prócz literatury naukowej, ceniła sobie rozważania duchowe, ale lubiła także luźniejszą lekturę – np. czytała z upodobaniem powieści historyczne i obyczajowe. Charakteryzował ją poznański porządek. Książki w prywatnej biblioteczce ułożone były tematycznie, kserówki, wydruki i odbitki posegregowane w segre-gatorach, opisane i skatalogowane komputerowo, tak samo skrupulatnie uporząd-kowane były wszelkie pliki w komputerze, zgrane również na płyty (wcześniej dyskietki), później na dysk przenośny. Siostra Aleksandra doskonale pamiętała, w którym folderze powinien być zapisany dany dokument. 18 AKUL, sygn. A 776/1-2, Witkowska Aleksandra s., 1962-2008, cz. 1-2.19 A. Witkowska, Inwentarz Archiwum Sióstr Urszulanek UR w Lublinie, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”, 81 (2004) s. 397-446. 20 Borkowska, Aleksandra Witkowska OSU, s. 457.21 J. Fert, Laudacja ku czci s. prof. Aleksandry Witkowskiej OSU, w: Członkowie honorowi TN KUL – uroczystość wręczenia dyplomów 29 maja 2015 roku, „Summarium”, 44/64 (2015) s. 84.22 Kruczek, Aleksandra Witkowska, s. 449.636 INFORMACJE I SPRAWOZDANIAByła niezwykle pracowita, po zakończeniu ostatniego grantu brakowało jej aktywności naukowej. Dlatego szybko znalazła sobie nowe zajęcie. Najpierw za-jęła się porządkowaniem księgozbioru po zmarłej w 2014 roku siostrze profesor Urszuli Borkowskiej, z którą była związana w sposób szczególny i dzieliła piętro w klasztorze. Później zabrała się za archiwum klasztorne, którym się opiekowa-ła. Wykonała pracę tytaniczną – sporządzając Indeks uczennic lubelskich szkół urszulańskich z odesłaniem do archiwaliów. Wreszcie w ubiegłym roku (2023) przygotowała Urszulańskie gawędy, które w 2024 roku ukazały się w lubelskim wydawnictwie „Gaudium”.Opatrzona sakramentami świętymi, zmarła 20 lutego 2024 roku w Lublinie w Hospicjum Dobrego Samarytanina po uprzednim miesięcznym pobycie w Cen-trum Onkologii Ziemi Lubelskiej im. św. Jana z Dukli. Została pochowana na cmentarzu przy ul. Lipowej w Lublinie w grobowcu sióstr urszulanek.Słowa kluczowe: Aleksandra Witkowska OSU; Sekcja (Instytut) Historii KUL; mediewiści; Urszulanki Unii Rzymskiej; Archiwum Urszulanek Unii RzymskiejREFERENCES / BIBLIOGRAFIAŹródłaArchiwum Uniwersyteckie KULsygn. H 15131, Witkowska Aleksandra [akta osobowe].sygn. A 776/1-2, Witkowska Aleksandra s., 1962-2008, cz. 1-2 [akta osobowe].OpracowaniaBorkowska Urszula, Aleksandra Witkowska OSU – życie i działalność naukowa, w: Pere-grinatio ad veritatem. Studia ofiarowane Profesor Aleksandrze Witkowskiej OSU z okazji 40-lecia pracy naukowej, red. U. Borkowska, C. Deptuła, R. Knapiński, Z. Pi-łat, E. Wiśniowski, Lublin 2004, s. 7-10.Fert Józef, Laudacja ku czci s. prof. Aleksandry Witkowskiej OSU, w: Członkowie honoro-wi TN KUL – uroczystość wręczenia dyplomów 29 maja 2015 roku, „Summarium”, 44/64 (2015) s. 84-88.Kruczek Adam, Aleksandra Witkowska ur. 1930 urszulanka, historyk. Ciekawa przeszło-ści, w: Poznaniacy II. Portretów kopa i trochę, red. R. Brzezińska, T. Dostatni, P. Fry-dryszek, W. Nentwig, Poznań 1997, s. 448-457. Wojciechowski Leszek, Witkowska Aleksandra (do 1968 r. imiona zakonne. Maria Hele-na) OSU, w: Encyklopedia 100-lecia KUL, t. 2, red. E. Gigilewicz, Lublin 2018, s. 544-545. 

Prof. dr hab. Aleksandra Witkowska OSU (1930-2024)

https://repozytorium.kul.pl/bitstreams/307410d0-9c2d-4b18-bbd0-1ec50ddbf485/download

Prof. dr hab. Aleksandra Witkowska OSU (1930-2024)

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Instytucjonalne KUL (Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II)