Kwaśniewski, Andrzej

Repozytorium Instytucjonalne KUL (Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II)

Badania nad skalą pomocy udzielonej Żydom na terenie diecezji kieleckiej związane są między innymi z realizowa-nym przez Instytut Pamięci Narodowej projektem Indeks Polaków zamordowanych i re-presjonowanych za pomoc Żydom w okresie II wojny światowej. Ksiądz profesor doktor habilitowany Jan Szczepaniak w roku 2010 skierował do Archiwum Die-cezjalnego w Kielcach propo-zycję współpracy. Zlecone przez niego prace polegały na poszukiwaniu świadectw pomagania Żydom w czasie drugiej wojny światowej. Kwerendą objęte zostały akta Archiwum Diecezjalnego w Kielcach. Ponadto zbierano zeznania świadków poprzez wypełnianie ankiet. W prace zaangażowali się księża, alum-ni seminarium i osoby świec-kie, do których udało się do-trzeć drogą parafialną.  Wytworzone w ten sposób ma-teriały złożone są z 74 ankiet. Świętej pamięci ksiądz profesor doktor habilitowany Daniel Ol-szewski po zapoznaniu się z materiałem sformułował na-ukowe postulaty zmierzające do wykorzystania danych do publikacji, aby w ten sposób upublicznić choćby cząstkową wiedzę na temat heroicznych postaw ludności Kielecczyzny.  W roku 2016 zorganizowana została konferencja naukowa w Ośrodku Edukacyjno-Muze-alnym „Świętokrzyski Sztetl” w Chmielniku pod tytułem: Kto ratuje jedno życie - ratuje cały świat. Na konferencji wśród referatów znalazło się miejsce dla prezentacji wyni-ków ankiety. Co następnie za-owocowało publikacją tekstu pod tytułem: Polacy ratujący Żydów na terenie diecezji kie-leckiej w latach 1939-1945. Nie-znane przykłady heroizmu chrześcijańskiego. W publikacji tej uporządkowane zostały dane uzyskane z ankiet i stwo-rzono spis osób zaangażowa-nych w pomoc. Zgodnie z ter-minologią Instytutu Pamięci Narodowej nazwano to indek-sem. W ten sposób powstał zbiór danych o nazwie „Indeks Polaków ratujących Żydów. Z badań przeprowadzonych na terenie diecezji kieleckiej”. W trakcie badań uzyskano dane pozwalające na zarysowanie działań i postawy duchowień-stwa oraz wiernych świeckich. Postępowanie duchowień-stwa diecezji kieleckiej świad-czy o chrześcijańskich przeko-naniach realizowanych wobec wyznawców religii żydowskiej.  Biskup Czesław Kaczmarek zatrudnił w warunkach okupa-cyjnych rzeźbiarza żydow-skiego pochodzenia Mieczy-sława Lubelskiego, który wyko-nał epitafium zmarłego bi-skupa Augustyna Łosińskiego umieszczone w katedrze kie-leckiej. Ponadto dzięki protekcji biskupa rzeźbiarz otrzymał pracę w przedsiębiorstwie Mar-mury Kieleckie.  Biskup Franciszek Sonik    wsparł żydowskiego han-dlowca, którym był Jankiel Celt. Wniósł on do kurii kieleckiej skargę na proboszcza parafii w Pińczowie księdza doktora Stanisława Wiśniewskiego. Skarga dotyczyła niezapłacenia za drewno. Proboszcz tłuma-czył się, że nie można w warun-kach okupacyjnych ogłosić składki w kościele na cel rozpo-częty w warunkach przedwo-jennych. Pomimo tego biskup  Sonik nakazał księdzu wypłace-nie pieniędzy i argumentował to moralnością chrześcijańską.  Ksiądz Jan Jaroszewicz, póź-niejszy biskup kielecki, opieku-jąc się sierocińcem Świętego Tomasza w Kielcach przyczy-nił się do ocalenia wielu dzieci żydowskich. Dzięki swoim kontaktom z księżmi w terenie zorganizował tajną sieć ratow-niczą, pozyskując między in-nymi żywność dla chronionych dzieci. Ksiądz Szczepan Sobal-kowski, późniejszy biskup su-fragan kielecki, opiekował się małżeństwem żydowskim w Kielcach, przygotował tych lu-dzi do chrztu i pomógł im prze-trwać ostatni okres wojny w Miechowie. Pomoc Żydom świadczyły również klasztory żeńskie w Busku, Chmielniku, Kielcach i Miechowie. Tema-tyka ta została rozpoznana w li-teraturze przedmiotu. Parafie odgrywały ważną rolę jako instytucje wydające fałszywe metryki. Poprzez za-świadczenie o chrzcie chroniły Żydów od niechybnej śmierci z rąk Niemców. W katedrze kie-leckiej ksiądz Witold Dzięcioł podpisał fałszywą metrykę dla chorego Żyda. Za ten czyn w maju 1942 roku został aresz-towany przez gestapo. Był bity, następnie przewieziony do KL Auschwitz. Stamtąd trafił do KL Mauthausen-Gusen i ostatecznie do KL Dachau. Wiadomo o masowym fałszo-waniu metryk w parafiach: Miechów, Kazimierza Wielka, Pilica, Białogon i Kielce (kate-dra). W parafii Miechów wy-dano około 400 fałszywych do-kumentów (proboszczem był ksiądz Jan Widłak). Ponadto proboszczowie ukrywali Ży-dów na plebaniach (na przy-kład Skała). W krypcie kościel-nej w Szczaworyżu ksiądz Jó-zef Jachniewicz przechowywał dzieci żydowskie. Ksiądz Jan Olesiński, proboszcz w parafii Świniary, przechowywał Ży-dów, zapewne w zabudowa-niach kościelnych. Działaniom duchowieństwa i zakonów żeńskich towarzyszyła ofiarna postawa ziemian. Zaangażowa-nie ziemiaństwa znane jest ze źródeł narracyjnych i czę-ściowo zostało rozpoznane w literaturze naukowej. W niniejszym artykule po-pularyzacyjnym obok ducho-wieństwa na szczególną uwagę zasługują heroiczne czyny osób świeckich zebrane w przepro-wadzonej ankiecie. Wiktoria Kusztal dostarczała żywność do kieleckiego getta. Kielecka rodzina Sulimierskich przerzu-cała przez mur getta paczki żywnościowe. Na swojej pose-sji - ulica Wesoła w Kielcach Su-limierscy przechowywali Ży-dówkę z dzieckiem. Franciszek i Katarzyna Węgrzyn przecho-wali w Kielcach w piwnicy trzy osoby pochodzenia żydow-skiego (ulica Wojska Polskiego). Kielecki szewc Teodor Sztork na swojej posesji (ulica Space-rowa) ukrywał mężczyznę ży-dowskiego pochodzenia o na-zwisku Weiss. Leon Malinow-ski, pracownik kieleckich zakła-dów „Społem”, uratował dwie osoby pochodzenia żydow-skiego. Działania polegały na okłamaniu Niemców odnośnie do pochodzenia narodowo-ściowego tych ludzi. W Woli Szczygiełkowej koło Bodzen-tyna Barbara Miśkiewicz ukry-wała żydowską rodzinę o na-zwisku Kopka. Mieszkańcy miejscowości Psary koło Bo-dzentyna udzielali pomocy wielu Żydom. W Chęcinach Eugeniusz Ja-gielski ukrywał Żydów na tere-nie własnej posesji. Ponadto or-ganizował dla nich wyjazdy i fałszywe dokumenty. Za swoją działalność był wraz z żoną represjonowany przez Niemców. Józef Grudzień w miejscowości Wolica koło  Chę-cin dostarczył Żydowi wyzna-nia rzymskokatolickiego fał-szywe dokumenty. Regina Za-pała  w miejscowości Wolica koło Chęcin pomagała swoim sąsiadom Żydom. W pobliskiej miejscowości Korytnica miesz-kańcy wspomagali Żydów pro-wadzonych przez Niemców na stację kolejową. Pomoc po-legała głównie na ofiarowaniu żywności. W miejscowości Mi-cigózd k. Piekoszowa Franci-szek Sendybył ukrywał Żyda Henryka Fainera. W miejsco-wości Żydówek k. Kij gospodarz Stanisław Kaszuba przechowy-wał w stodole kilku Żydów, któ-rym udało się przeżyć czas oku-pacji. Franciszek Lech w Gołu-chowie k. Kij przechowywał dużą grupę Żydów. W czerwcu 1943 r. Niemcy zamordowali ukrywanych Żydów oraz Woj-ciecha Lecha, brata Franciszka. Z kolei Jan Zawada w Umiano-wicach k. Kij został oskarżony o pomaganie 40 Żydom. Za tę działalność został zamordo-wany w KL Auschwitz.  W rejonie Włoszczowy mał-żeństwo Marianna i Antoni Ja-nikowscy świadczyli pomoc ludności żydowskiej. Antoni był leśniczym w miejscowości Nieznanowice k. Włoszczowy. Córka Janikowskich Jadwiga codziennie pod pozorem za-bawy przynosiła do getta włoszczowskiego żywność w koszu. Adela i Stanisław Kaczmarscy ukrywali Żyda (krawca) na terenie Chlewskiej Woli. Ponadto wspomagali ukrywających się Żydów po-przez ofiarowanie im żywności i dostarczanie fałszywych do-kumentów. Leśniczy w Sece-minie Marcin Kita ukrywał w lesie czterech Żydów (ucieki-nierów z getta włoszczow-skiego), w tym Jakuba Kron-felda właściciela tartaku w Pod-lipiu. Żydzi zostali rozstrzelani przez Niemców we wsi Żelisła-wice. Jan i Małgorzata Rusino-wie w miejscowości Rokitno k. Szczekocin ukrywali uciekinie-rów z getta włoszczowskiego. Rusinowie zostali rozstrzelani. Rodzina rolników o nazwisku Kłusek z miejscowości Ko-niawy k. Koniecpola ukrywała w pomieszczeniach gospodar-czych dwóch Żydów – Dawid i Abraham Gruszka (uciekinie-rów z getta w Koniecpolu). Rodzina Kuglerów w Msty-czowie k. Sędziszowa wspoma-gała Żydów. Z obawy przed re-presjami rodzina ta zmuszona była do ukrywania się. Ma-rianna Świstak w miejscowości Klimontów wspomagała Ży-dów, zaopatrując ich w żyw-ność. Uniknęła śmierci, gdyż Niemcy pomimo prowadzo-nych poszukiwań nie znaleźli żadnego z ukrywanych. Stani-sław i Marianna Targosz prze-chowywali rodzinę Żydów o nazwisku Mordka w miejsco-wości Brzeście k. Wodzisławia (kryjówka w stodole). Za swoją działalność Stanisław został do-tkliwie pobity. Niemcy nakazali mu wykopać sobie grób. Jednak odstąpili od rozstrzelania. W niedalekiej miejscowości Wierz-bica na terenie parafii Kozłów Miechowski zostały zamordo-wane trzy rodziny za pomoc Ży-dom. Były to rodziny Książków, Kucharskich i Nowaków. Zgi-nęło wówczas ponad 20 osób. W tej miejscowości pomoc Ży-dom świadczyła Aniela Sito. W Chlinie k. Wolbromia Jan Bia-łas przechowywał grupę Żydów na strychu nad oborą. Broni-sław Janus w Biskupicach w pa-rafii Pilica jako gajowy przecho-wywał 10 Żydów w rodzinnym domu. Po wykryciu gestapo rozstrzelało dziecko i żonę ga-jowego oraz ukrywających się Żydów. Bronisław Janus unik-nął śmierci, gdyż w czasie akcji gestapo był poza domem. W miejscowości Błoniec (gmina Busko) kilka rodzin przechowywało Żydów. Po-dobną działalność prowadzili mieszkańcy miejscowości Ka-węczyn k. Nowego Korczyna. Wincenty Tomal w domu ro-dzinnym w Broninie (gmina Busko) przechował przez 24 go-dziny Żydów, którzy uciekli z Buska. Znane są przypadki pomocy na terenie parafii Książ Mały. Rodzina Koniecznych (Natalia i Józef) w miejscowości Giebuł-tów przechowywała grupę 17 Żydów. W maju 1943 roku ko-bieta została zastrzelona wraz z ukrywanymi Żydami, a jej mąż zdołał zbiec. Również mężczy-zna z Małego Książa o nazwisku Boligłowa ukrywał Żydów. W miejscowości Zaryszyn znaj-dowały się w czasie okupacji zie-mianki, w których ukrywali się Żydzi. Mieszkaniec miejscowo-ści Zaryszyn o nazwisku Wie-sławski przechował dwie dziew-czynki żydowskie. W gospodar-stwie Michała i Józefy Molenda w Książu Małym ukrywany był chłopiec pochodzenia żydow-skiego. Dziecko zostało przez Niemców rozstrzelane. W wyniku ankiety objęte zo-stały badaniami dwie grupy - duchowni i świeccy diecezji kieleckiej. W literaturze przed-miotu w pewnym stopniu roz-poznane są działania zakonów żeńskich oraz ziemiaństwa. Uwagę zwraca brak barier spo-łecznych i majątkowych w nie-sieniu pomocy Żydom. Prak-tycznie w każdej grupie wystę-pują liczni bohaterzy. Wspoma-ganie żywnością i lokalem do-stosowanym do warunków mieszkaniowych przez dłuższy czas praktycznie dla każdego było dużym obciążeniem, szczególnie dla ludności ubo-giej. Motywy tych heroicznych postaw chrześcijańskich pozo-stają więc ponadmaterialne. Autor, Ksiądz doktor  An-drzej Kwaśniewski jest pracow-nikiem Uniwersytetu Kardy- nała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie.07K S IĄDZ  D O K T O R  A N D R Z E J  KWAŚN I E W S K IRatowanie Żydów   w czasie II wojny światowej, ankieta diecezji kieleckiejEcho Dnia Czwartek 24.02.2022Pismo biskupa Franciszka Sonika polecające proboszczowi w Pińczowie wypłatę należnych pieniądzy kupcowi żydowskiego pochodzenia FOT. ARCHIWUM DIECEZJALNE W KIELCACH

Ratowanie Żydów w czasie II wojny światowej, ankieta diecezji kieleckiej

https://repozytorium.kul.pl/bitstreams/0e499c1b-6906-4c8b-a4e2-77dcecc34bfd/download

Ratowanie Żydów w czasie II wojny światowej, ankieta diecezji kieleckiej

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Instytucjonalne KUL (Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II)