Kwaśniewski, Andrzej

Repozytorium Instytucjonalne KUL (Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II)

231ŹRÓDŁA I MATERIAŁYtusa, 1.6. Zstąpienie do otchłani, 1.7. Zmartwychwstanie i wstąpienie do nieba;2. Milczenie o duszy; 3. Ciało Logosu czy człowiek Logosu?Ks. Przemysław M. SzewczykKs. Andrzej K w a ś n i e w s k i, Księgozbiory parafialne w prepozyturzekieleckiej w XVIII wieku. Promotor: ks. dr hab. Anzelm Weiss, prof. KUL,recenzenci: ks. prof. dr hab. Daniel Olszewski, ks. prof. dr hab. Jan Walkusz.Praca została oparta na źródłach archiwalnych i bibliotecznych. Najważniejszymiźródłami dla podjętych badań są inwentarze biblioteczne zachowane głównie w proto-kołach wizytacyjnych oraz spis księgozbioru kapituły kieleckiej znajdujący sięw inwentarzu ruchomych dóbr kapituły. Dla XVIII wieku zachowały się protokoływizytacyjne z czterech wizytacji, przeprowadzonych w latach: 1711, 1738-1739,1748-1749, 1781. Zachowały się także dwa protokoły wizytacji dziekańskiej z 1791roku. W protokołach wizytacyjnych dawnej diecezji krakowskiej podawano wykazksiążek znajdujących się w parafii. Spisy te pozwalają odtworzyć zawartość dawnychksięgozbiorów.Drugą, wyjątkową grupę źródeł stanowią zachowane do czasów obecnych histo-ryczne księgozbiory parafialne. Dzięki grantowi promotorskiemu możliwe było od-bycie i sfinansowanie trwającej jeden rok kwerendy, w trakcie której przebadanezostało 38 archiwów i bibliotek parafialnych. Badania polegały na szukaniu starodru-ków w parafiach i stwierdzeniu, że w niektórych ośrodkach zachowały się. Starodrukizachowane w liczbie (około 500 druków) zostały następnie poddane badaniom,w wyniku których każdy starodruk uzyskał opis bibliograficzny. Starodruki uszkodzo-ne wymagały badań porównawczych; z tego względu konieczne było korzystaniez zasobów Biblioteki Jagiellońskiej.Jeśli chodzi o bibliotekę kapituły kieleckiej, to księgozbiór istniejący w XVIIIwieku zachował się niemal w całości. W ciągu trzystu lat zginęło około 3 procentksiążek, choć i to nie jest pewne, bo zaginione mogą się w przyszłości odnaleźćw księgozbiorze seminaryjnym. Z innych istniejących w XVIII wieku księgozbiorówzachowały się starodruki w Iłży, Waśniowie, Rakowie, Bodzentynie, Baćkowicach,Daleszycach, Szewnej, Potoku. Zachowane starodruki pozwoliły na znaczne rozsze-rzenie kwestionariusza badawczego.Praca składa się z części analitycznej i części źródłowej. Jeśli chodzi o chrono-logię powstawania, to najpierw została opracowana część druga – katalogi księgo-zbiorów parafialnych. Po zamknięciu badań nad bazą źródłową, opracowana zostałaczęść analityczna. Część druga składa się z opublikowanych osiemnastowiecznychinwentarzy. Inwentarze zostały opatrzone przypisami, w których przedstawiono wynikROCZNIKI HISTORII KOŚCIOŁA 3(58) 2011232 ŹRÓDŁA I MATERIAŁYpracy nad identyfikacją poszczególnych dzieł. Identyfikacji dokonywano za pomocąkatalogów drukowanych oraz katalogów bibliotek dostępnych w internecie. Ustaleniatego rodzaju zwykle nie są jednak pełne. Proces identyfikacji nie zawsze kończył siępozytywnie z powodu zbyt ogólnych zapisów archiwalnych. Jeżeli książki notowanew osiemnastym wieku istnieją dziś fizycznie w historycznych księgozbiorach parafial-nych, wówczas w przypisach możliwe jest ustalenie pełnych danych bibliograficz-nych: autor, tytuł, miejsce wydania, drukarz. W inwentarzach bibliotecznych podawa-no książki liturgiczne i nieliturgiczne, czyli biblioteczne. Podziały te i zamysł inwen-taryzujący został w opracowywaniu katalogów zachowany.W przyszłości planowane jest sporządzenie opisów starodruków nie notowanychw osiemnastowiecznych inwentarzach i opublikowanie całościowych inwentarzy dru-ków pozostałych po dawnych historycznych księgozbiorach. Inwentarze te staną sięzapewne wstępem i pomocą w konserwacji tych cennych dóbr intelektualnych minio-nej epoki. Ponadto badania ujawniły kilkanaście druków nie notowanych w bibliogra-fiach i katalogach. Są to patronały mszalne (9 druków) nie notowane w BibliografiiPolskiej, ponadto inkunabuły (4 druki, w tym jeden Sermones de tempore et deSanctis Peregryna z Opola w wydaniu występującym jako jedyne w Polsce) i innestarodruki (np. synod poznański z 1738 roku).Materiał źródłowy zgromadzony w aneksie posłużył do zredagowania analitycznejczęści pracy. Część pierwsza − analityczna składa się z czterech rozdziałów, w któ-rych scharakteryzowano księgozbiory.Kwerenda przyniosła wiele cennych materiałów, dzięki ktrórym omówione zostałysprawy związane z organizacją księgozbiorów na badanym terenie. Zagadnienia tezawiera pierwszy rozdział. Organizacja księgozbiorów została przedstawiona odstrony sposobów gromadzenia księgozbiorów, inwentaryzacji, przechowywania, oprawi liczebności. W rozdziale tym udało się uchwycić m. in. duże zróżnicowanie liczeb-ności księgozbiorów w poszczególnych parafiach (od kilku do kilkuset książek),proces narastania księgozbiorów i podziału na część liturgiczną i biblioteczną orazodtworzyć prywatne księgozbiory duchownych. Na podstawie informacji zebranychw trakcie kwerendy w zachowanych księgozbiorach oraz informacji znajdujących sięw źródłach archiwalnych (inwentarze biblioteczne) powstała lista osób sporządzają-cych i posiadających książki, które następnie trafiły do bibliotek parafialnych. Listaobejmuje kilkudzięsięciu duchownych od XIV do XVIII wieku, w tym biskupaSzyszkowskiego, biskupa Zadzika oraz Marcina Kromera. Oprawy zachowanychstarodruków wskazują na pochodzenie z warsztatów mistrzów krakowskich. W opra-wach zachowały się m.in. radełka introligatorskie podobne i identyczne z występują-cymi w oprawach książek króla Zygmunta Augusta. Występują również radełkaz serią portretową władców z dynastii jagiellońskiej. Na związki z akademickimKrakowem wskazują stopnie uniwersyteckie posiadane przez właścicieli prywatnychksięgozbiorów. W tym miejscu należy podkreślić, że duchowni kieleccy wspieralirozwój sławnej Akademii Krakowskiej. Oficjał kielecki Maciej Obłamkowicz byłfundatorem katedry teologii moralnej. Ponadto doposażył inne dwie katedry.233ŹRÓDŁA I MATERIAŁYIdentyfikacja książek znajdujących się w księgozbiorach poszczególnych parafiipozwoliła na przeanalizowanie zawartości bibliotek, które zostało przedstawionew rozdziale drugim. Dzieła pochodzące z różnych epok zostały zestawione wedługposzczególnych dziedzin wiedzy. Przyporządkowanie konkretnego dzieła do danejdziedziny wiedzy stanowiło często zadanie trudne. Wybierane były jednak rozwiąza-nia najbardziej klasyczne, wypracowne w literaturze naukowej i dostosowane dozgromadzonego materiału. W wyniku analizy uzyskane zostały dane na temat zawar-tości księgozbiorów. Ze zrozumiałych względów przeważała w badanych księgozbio-rach literatura teologiczna i religijna. Najczęstszymi książkami były zbiory kazańi dzieła teologiczne. Analiza zawartości daje obraz kultury intelektualnej duchowień-stwa działającego w prepozyturze. W wyniku przeprowadzonych badań uzyskanyzostał w miarę pełny (spośród możliwych) wykaz literatury, do której miało dostępmiejscowe duchowieństwo. Materiał ten umożliwia wnioskowanie na temat kulturyteologicznej duchowieństwa. Badania wykazały przewagę liczebną dzieł autorówzagranicznych. Obecność dzieł reprezentujących wszystkie ówczesne dyscyplinyteologiczne wskazuje na zainteresowania duchownych. Dość zaskakującym odkryciemjest występowanie dzieł teologicznych dotyczących Biblii. W 1558 roku wikariuszprzekazał kapitule czterotomową postyllę Mikołaja z Lyry. W Iłży znajduje się wie-lotomowy komentarz do Pisma Świętego Dionizego Kartuza; komentarz wydanyw pierwszej połowie XVI wieku. W bibliotece żyjącego w XVIII wieku proboszczaw Rakowie, Cypriana Langiego, zachował się wielotomowy komentarz do PismaŚwiętego Korneliusza Lapide.W odniesieniu do ksiąg liturgicznych udało się uchwycić liczebność i występowa-nie poszczególnych ksiąg. Przy każdym kościele występował mszał, mszalik rekwial-ny, agenda; wiele parafii posiadało graduał, antyfonarz, psałterz oraz procesjonał.Należy raczej przyjmować, że jeśli chodzi o graduał, antyfonarz, psałterz oraz pro-cesjonał, mamy do czynienia z księgami zawierającymi chorał piotrkowski, czyliłaciński śpiew mszalny i brewiarzowy wykonywany według polskiej tradycji. Wystę-powanie antyfonarza i psałterza wskazuje, że na zwykłych parafiach wykonywanow czasie służby Bożej śpiew godzin kanonicznych w języku łacińskim. Posiadamyinformacje o bardzo wczesnym używaniu w środowisku kieleckim Breviarium Roma-num, z drugiej strony w latach dwudziestych XVIII wieku, gdy do Kielc zostalisprowadzeni Księża Komuniści i zaczęli sprawować godziny kanoniczne w duchutrydenckim, doszło wówczas do ostrego konfliktu z członkami kapituły, którzy chcie-li trzymać się starej tradycji diecezji krakowskiej.W rozdziale trzecim omówione zostało pochodzenie książek z poszczególnychośrodków wydawniczych. Badania potwierdziły przewagę druków zagranicznych.Porównanie poszczególnych bibliotek wskazuje na prawidłowość, im starsza biblio-teka, tym większa przewaga druków zagranicznych. Badania nad ośrodkami i druka-rzami ujawniły przewagę druków zagranicznego pochodzenia. Udało się ustalić adreswydawniczy 400 druków; 134 druki pochodziły z ośrodków polskich, 266 drukówz ośrodków zagranicznych. Jeśli chodzi o druki polskie, to badania ujawniły prze-wagę Krakowa: 92 druki pochodziły z Krakowa, a 42 z innych polskich ośrodkówwydawniczych. Biorąc pod uwagę ośrodki zagraniczne, najwięcej pochodziło z Ko-lonii − 94 druki. Zestawienie ośrodków wydawniczych, z których pochodziły druki234 ŹRÓDŁA I MATERIAŁYtworzące księgozbiory parafialne prepozytury kieleckiej, „zakreśliło” na mapie obszarograniczony ośrodkami: Rzym, Wenecja, Lyon, Paryż, Niderlandy i południowe krajejęzyka niemieckiego. Jest to obszar, z którego docierała do prowincjonalnej prepo-zytury kieleckiej zachodnia myśl teologiczna.Przewaga druków z zachodnich oficyn wydawniczych to jednocześnie przewagaliczebna dzieł autorów zagranicznych, ponieważ za granicą dzieła teologiczne autorówpolskich były rzadko wydawane (jeśli chodzi o dzieła objęte niniejszymi badaniami).Starodruki liturgiczne zostały omówione oddzielnie od teologicznych. Udało sięzilustrować przykładami znane w literaturze przedmiotu zjawiska: mszały i brewiarzeużywane w Polsce w okresie potrydenckim były wydawane za granicą. W Polscewydawano graduał, antyfonarz, psałterz i procesjonał oraz agendy i rytuały. Ponadtow księgozbiorach parafialnych przechowywano stare księgi liturgiczne sprzed reformytrydenckiej, np. Kielcach zachowało się Missale Cracoviense w wydaniu z 1516i w wydaniu z 1532 roku.W ostatnim rozdziale czwartym podjęte zostały kwestie użytkowania księgozbio-rów – czytelnictwo, wypożyczanie, osobiste zainteresowania duchownych, użytkowa-nie książek w kulcie i w nauczaniu kościelnym. Zilustrowanie tej kwestii umożliwiłyinformacje ze źródeł archiwalnych i bibliotecznych. Kwerenda ujawniła książki nie-ortodoksyjne oraz związane z regionem poprzez treść i osoby autorów.Przedmiotem badań były zasadniczo księgozbiory i ich losy. Zachowane infor-macje o posiadaczach i użytkownikach ukazują księgozbiory nie tylko od stronyzawartości, ale również od strony użytkowania. Udało się uchwycić prawidłowości,np. wszyscy duchowni posiadali w swoich księgozbiorach zbiory kazań; duchownio wykształceniu prawniczym mieli dzieła z zakresu prawa; szesnastowieczni duchow-ni posiadali, zgodnie z tendencją epoki, dzieła ojców Kościoła oraz dzieła biblijne.Informacje o ludziach związanych z historycznymi księgozbiorami prepozytury kie-leckiej pozwoliły na zdynamizowanie tematu. Do informacji o autorach książek,o treści dzieł dołączają się dane na temat duchownych czytających książki bibliotecz-ne, używających książki liturgiczne w nabożeństwach kościelnych. Pośrednio użyt-kownikami księgozbiorów w każdej parafii byli ludzie świeccy słuchający mszy,uczestniczący w nabożeństwach, słuchający kazań i katechizmu.Opracowanie tematu księgozbiorów w odniesieniu do obszaru prepozytury kieleckiejuzupełnia stan wiedzy i obejmuje kolejną część dawnego polskiego Kościoła. W przy-szłości będzie cennym wkładem do stworzenia syntezy o księgozbiorach w całej roz-ległej i zróżnicowanej diecezji krakowskiej i szerzej w całej Polsce. Wykonana pracajest kontynuacją badań i wpisuje się w krystalizujący się na gruncie krajowym nurtbadań nad księgozbiorami parafialnymi. Jest rzeczą oczywistą, że każda jednostkastaropolskiej administracji kościelnej zasługuje na podobne opracowanie.Treść pracyI. Organizacja księgozbiorów. 1. Sposoby gromadzenia; 2. Inwentaryzacja zbiorów:proces podziału księgozbiorów na część liturgiczną i biblioteczną; 3. Przechowywa-nie; 4. Oprawy; 5. Liczebność. II. Analiza zawartości. 1. Księgi liturgiczne; a. Pon-tyfikał; b. Mszały krakowskie i rzymskie; c. Patronały mszalne – polski i szwedzki;235ŹRÓDŁA I MATERIAŁYd. Kanony; e. Mszały rekwialne; f. Graduały; g. Brewiarze − krakowski i rzymskieoraz patronał brewiarzowy; h. Martyrologia; i. Antyfonarze; j. Psałterze; k. Procesjo-nały; l. Agendy i rytuały; m. Homiliarze; n. Zbiory biblijnych czytań mszalnych;o. Kalendarze diecezji krakowskiej; p. Inne; 2. Pismo Święte oraz literatura naukowao Biblii; 3. Dzieła ojców Kościoła i starożytnych pisarzy kościelnych; 4. Teologia;5. Teoria duszpasterstwa; 6. Teologia moralna; 7. Teologia dogmatyczna; 8. Teologiapozytywno-kontrowersyjna; a. Autorzy zagraniczni; b. Autorzy krajowi; 9. Teologiaascetyczno-mistyczna; 10. Literatura dewocyjna; 11. Kaznodziejstwo; a. Autorzyzagraniczni; b. Autorzy polscy; 12. Katechizmy; 13. Hagiografia; 14. Prawo kościel-ne; 15. Prawo świeckie; 16. Historia; 17. Filozofia; 18. Literatura; 19. Medycyna;20. Nauki przyrodnicze, geografia, matematyka; 21. Architektura; 22. Encyklopedie;III. Ośrodki wydawnicze, z których pochodziły książki oraz drukarze. 1. Księgiliturgiczne; 2. Rękopisy i inkunabuły; 3. Starodruki biblioteczne, a. Ośrodki krajowe,b. Ośrodki zagraniczne. IV. Użytkowanie księgozbiorów. 1. Sprawowanie kultureligijnego; 2. Nauczanie; 3. Czytelnictwo i wypożyczanie; 4. Dzieła nieortodoksyjne;5. Zainteresowania właścicieli i użytkowników; 6. Dzieła i pisarze związani terenamiprepozytury kieleckiej. Aneks.Ks. Andrzej KwaśniewskiKs. Jacek K a p u ś c i ń s k i, Duchowieństwo diecezji częstochowskiejw okresie II Rzeczypospolitej. Promotor: ks. prof. dr hab. Jan Walkusz(KUL). Recenzenci: ks. prof. dr hab. Jan Związek (Akademia Jana Długoszaw Częstochowie), o. dr hab. Roland Prejs OFMCap, prof. KUL.W polskiej historiografii kościelnej dopiero w drugiej połowie XX w. badaczezaczęli nieco baczniej zwracać uwagę na rolę i znaczenie duchowieństwa jako odręb-nej warstwy społecznej. Wypracowana wówczas metodologia zaowocowała kilkomacennymi publikacjami. W przeważającej mierze ukazały one dzieje duchowieństwaw okresie niewoli narodowej. Poza dwoma artykułami, nawiązującymi do okresuII Rzeczypospolitej, znamiona iście pionierskie w tym względzie zdecydowaniezachowała publikacja ks. Jana Walkusza1. Otworzyła ona później cały cykl badaw-czy poświęcony sprawom duchowieństwa poszczególnych diecezji w okresie dwu-dziestolecia. Na tej podstawie można mówić, iż ta tematyka stała się specjalizacjąKatedry Historii Kościoła XIX i XX wieku w KUL. Pod kierunkiem ks. prof. Zyg-1 Duchowieństwo katolickie diecezji chełmińskiej 1918-1939, Pelplin 1992, ss. 471.ROCZNIKI HISTORII KOŚCIOŁA 3(58) 2011

Ks. Andrzej Kwaśniewski, Księgozbiory parafialne w prepozyturze kieleckiej w XVIII wieku. Promotor: ks. dr hab. Anzelm Weiss, prof. KUL, recenzenci: ks. prof. dr hab. Daniel Olszewski, ks. prof. dr hab. Jan Walkusz

https://repozytorium.kul.pl/bitstreams/03c4624c-1c40-4966-9a63-d44e293f6eaa/download

Ks. Andrzej Kwaśniewski, Księgozbiory parafialne w prepozyturze kieleckiej w XVIII wieku. Promotor: ks. dr hab. Anzelm Weiss, prof. KUL, recenzenci: ks. prof. dr hab. Daniel Olszewski, ks. prof. dr hab. Jan Walkusz

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Instytucjonalne KUL (Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II)