in lieu of an abstract here is a brief excerpt:

"Starożytni Majowie zamieszkiwali obszary o trudnych warunkach hydrologicznych, na któ-rych opady były sezonowe i nieprzewidywalne oraz brakowało stałych źródeł wody. Stąd też istotne dla tej kultury było zarządzanie zasobami wodnymi. Przy próbie rekonstrukcji świata Majów nale-ży uwzględnić fakt, że krajobraz, który ich otaczał ulegał licznym zmianom na skutek podejmowa-nych działań w celu pozyskania i kontroli zasobów wodnych[...]"Michał Gilewsk

Gilewski, Michał

Otwarte Repozytorium Nauk Historycznych LECTORIUM

 Od Autora: Załączony artykuł jest drukowaną wersją referatu wygłoszonego w ramach warsztatów “Śladami  Świata  starożytnego,  Spotkanie kwietniowe: Waterworld  –  Woda w życiu codziennym i wierzeniach ludów starożytnych Ameryk I Oceanii” zorganizowanych przez stowarzyszenie Humanica. Artykuł jest krótką syntezą informacji na temat architektury hydraulicznej i zarządzania zasobami wodnymi w kulturze Maya. Ze względu na charakter i ograniczoną długośd artykułu, przedstawiono tylko ogólne informacje na temat tego zagadnienia. Tekst recenzowany.   Informacje na temat publikacji: Michał Gilewski 2010 Zarządzanie zasobami wodnymi w kulturze Majów [in] Materiały z warsztatów archeologicznych "Śladami świata starożytnego", ed. P. Sypczuk, Warsaw   Kontakt: soniczny@wp.pl https://uw.academia.edu/Micha%C5%82Gilewski/ http://wayeb.org/research/whoiswho_profile.php?id=385    149Śladami świata starożytnegoMichał GilewskiZarządzanie zasobami wodnymi w kulturze MajówStarożytni Majowie zamieszkiwali obszary o trudnych warunkach hydrologicznych, na któ-rych opady były sezonowe i nieprzewidywalne oraz brakowało stałych źródeł wody. Stąd też istotne dla tej kultury było zarządzanie zasobami wodnymi. Przy próbie rekonstrukcji świata Majów nale-ży uwzględnić fakt, że krajobraz, który ich otaczał ulegał licznym zmianom na skutek podejmowa-nych działań w celu pozyskania i kontroli zasobów wodnych.O wykorzystaniu wody  przez Majów, możemy przeczytać już w relacjach Hiszpanów z cza-sów podboju Ameryki. Hiszpanie, co prawda, opisują świat Majów z XVI wieku, jednakże relacje te zawierają świadectwa pozostałości po czasach rozkwitu ich cywilizacji: późnego okresu prekla-sycznego (od ok. 600 roku p.n.e. do ok. 250 roku n.e.) i okresu klasycznego (od 250 roku n.e. do ok. 900 roku n.e.). W Prawdziwej historii podboju Nowej Hiszpanii Bernala Diaza del Castillo zawarty jest opis podróży Hernána Cortésa przez tereny obecnej prowincji Campeche. W relacji tej wspomniano o tym, że Majowie podróżowali kanoe (miejscową nazwę regionu: Acallan tłumaczy się jako „miejsce kanoe”) po szlakach rzecznych między osadami, usytuowanymi na brzegach rzek, część z nich znajdowała się na „jakby wyspach” – według Dennisa Pulestona, być może chodziło tu o sztuczne wyspy: […]  porque aquella poblazon de Acala eran sobre veinte poblezuelos, dellos en tierra fi rme y otros en unas como isletas; y todo se andava en canoas por rios y esteros […]1. Dennis Puleston2, wraz z Alfredem Siemensem, przebadał region rzeki Candelaria (we-dług współczesnych interpretacji, jest to obszar, przez który podróżował Cortés), odnalazł tam sieć kanałów połączonych z rzekami. Opisywane przez Bernala Diaza bariery wodne w postaci rzek i potoków, które skutecznie zatrzymywały pochód hiszpańskich konkwistadorów - zdaniem Pule-stona, to właśnie kanały łączące rzeki. Opis Indian szybko przemieszczających się za pomocą kanoe oraz wzmianki o żyznej i zaludnionej ziemi miałyby świadczyć o tym, że na obszarze tym jeszcze w czasach podboju istniało rozwinięte rolnictwo wykorzystujące systemy kanałów komunikacyjno--irygacyjnych. Puleston przytacza również opisy z Historia de la conquista de la provincia de el Itza i ksiąg Chilam Balam, mówiące o rowach wodnych wokół pól uprawnych3.Trudno jednak na tej tylko podstawie rozstrzygnąć jak naprawdę wyglądał poziom archi-tektury hydraulicznej Majów w czasach podboju, czyli, gdy już nie zamieszkiwali oni w wielkich ośrodkach, dla utrzymania których potrzebne były duże zasoby wodne. Nie mniej jednak  relacje 1   Diaz del Castillo 2005, p. 644, ”[...] ponieważ osiedle Acala to było przeszło dwadzieścia wiosek, zbudowane częściowo na lądzie a częściowo na jakby wysepkach; i przemieszczano się pomiędzy tymi wioskami kanoe rzekoma i potokami” (tłumaczenie Autora).2   Puleston 1977, p. 449.3   Ibidem.150 Studia i materiały archeologicznete są świadectwem pewnego świadomego gospodarowania wodą przez Majów w poprzednich okre-sach. Rozwój technik melioracji i zarządzania zasobami wodnymi, towarzyszył Majom od samego początku ich cywilizacji.Okres preklasycznyNa początku okresu preklasycznego średniego, tzn. po 1000 roku p.n.e., społeczności osia-dłe żyjące na wybrzeżach Jukatanu zaczęły się przenosić w głąb lądu, co miało związek ze wzro-stem znaczenia rolnictwa. Początkowo ekspansja skierowana była w miejsca, gdzie znajdowały się naturalne źródła wody: rzeki, jeziora czy tereny podmokłe (bajos)4.  Do 400 roku p.n.e. następuje jednak wzrost socjoekonomicznej złożoności kultury Majów.Wraz z wykształceniem się pierwszych dużych ośrodków miejskich związanych z nowym systemem gospodarczo-politycznym pojawiły się pierwsze techniki melioracji wodnej - kanały na-wadniające. Pierwszym z nich było Kaminal Juyu leżące na obszarze Wyżyn Majów, założone około 1200 roku p.n.e, w ok. 600 roku p.n.e. przekształciło się w duży ośrodek miejski5. Pojawiają się wtedy specjalne kanały doprowadzające wodę z jeziora Mirafl ores na pola znajdujące się na połu-dnie od miasta6. Gdy jezioro wyschło nastąpił upadek ośrodka, wedle badań izotopowych szcząt-ków zmieniła się też wówczas dieta mieszkańców, zmalał w niej udział roślin zbożowych (kukury-dzy), a w czasach rozkwitu ośrodka udział w diecie zboża był bardzo wysoki - równy współczesnym danym (60-75 % pożywienia stanowi kukurydza)7.W czasach późnego (od ok. 400 p.n.e. do 100 n.e.) i schyłkowego (od 100 n.e. do 250 roku n.e.) okresu preklasycznego najważniejszym ośrodkiem była dolina El Mirador w Petén z wielkimi miastami El Mirador i Nakbe. Składa się ona z dwóch dolin rzecznych, za sprawą których w kra-jobrazie dominują tereny podmokłe. Richard Hansen uważa, że rozwój ośrodków miejskich wiąże się z używaniem żyznych ziem pochodzących z tamtejszych mokradeł do użyźniania pól8. Dzięki tego typu nawożeniu pola mogły przynosić więcej zbiorów i nie musiały być długo odłogowane. To właśnie El Mirador i inne ośrodki późnego okresu preklasycznego przyczyniły się do ukształtowa-nia państwowości i gospodarki Majów. Proste, egalitarne społeczności przekształcały się w bardziej zhierarchizowane społeczeństwa. Wykształcały się w tym okresie elity i instytucja władcy ajau – to właśnie oni zajmowali się zarządzaniem zasobami wodnymi.Istotną kwestią zarządzania zasobami wodnymi był sam proces pozyskiwania wody. Dla Vernona Scarborough istotne jest to, że preklasyczne stanowiska Majów były umiejscowione w 4   Sharer, Traxler 2006, p. 201.5   Ibidem, p. 195-197.6   Wright, Schwarcz 1999, p. 1165-1168.7   Ibidem.8   Beach 2002, p. 389.151Śladami świata starożytnegotaki sposób, aby można było korzystać z naturalnych zlewni9, to znaczy z naturalnych źródeł wody: jezior (Kaminal Juyu) i rzek (El Mirador). Majowie budowali zbiorniki retencyjne wykorzystując naturalne zagłębienia terenu (aguadas). Według tego badacza jest to forma „pasywnego zarządzania zasobami wodnymi”10, kontynuacja tendencji z okresu początkowego osadnictwa do wykorzysty-wania przede wszystkim naturalnych uwarunkowań krajobrazu.Okres klasycznyW okresie klasycznym cywilizacja Majów osiągnęła najwyższy poziom rozwoju. W tym czasie na obszarze nizin Majów pojawiło się kilkaset miast–państw. Najpotężniejsze z nich liczyły dziesiątki tysięcy mieszkańców, posiadały też monumentalną architekturę, piramidy dochodzące w niektórych przypadkach do 50-60 metrów wysokości. Było to świadectwo sprawnie działających elit, które także zajmowały się zarządzaniem rolnictwem i zasobami wodnymi. W ramach ich dzia-łań prowadzono różnorodne strategie melioracji wodnej i gromadzenia wody.Głównym źródłem pożywienia wciąż była kukurydza, której uprawa wymaga stabilnych warunków hydrologicznych. Jest to roślina wyżynna, potrzebująca zwierciadła wód gruntowych na głębokości co najmniej jednego metra11. Dużą część (ok. 30%) obszaru Półwyspu Jukatańskiego stanowią tereny podmokłe (bajos), na terenach nizin odsetek ten wzrasta do 50%12. Aby wykorzy-stać te tereny, zdaniem Mary Pohl i Paula Blooma, budowano tzw. raised fi elds, podwyższone pola z siatką kanałów drenażowo-irygacyjnych służących do osuszania lub nawadniania (dla pory suchej). Inni badacze, np. Peter Harrison, uważają, że pola te to platformy wzniesione poprzez naniesienie ziemi13. Początkowo porównywano je do chinampas, znanych z terytorium centralnego Meksyku pól uprawnych na sztucznych wyspach14. Osady rzeczne oraz muły, które wydobywano przy kopaniu i konserwacji kanałów, przerzu-cano na pola15, nie musiało to jednak świadczyć o tym, że działania te wykonywane były dokładnie w celu stworzenia specjalnych platform, sztucznych wysp na bajos. Przerzucanie mułów i osa-dów rzecznych mogło być jedynie zabiegiem wykonanym w celu wzbogacenia gleby na potrzeby upraw16. Warto zwrócić uwagę, że siatka prostopadle przecinających się kanałów poprawiała dzia-łanie całego systemu, osuszając, nawadniając i „podnosząc” pola. Co więcej, przeciwdziałała ona 9   Scarborough 1998, p. 139.10   Ibidem.11   Pohl, Bloom 1996, p. 146.12   Harrison 2000, p. 72.13   Eadem 1996, p. 186.14   Puleston 1977, p. 451.15   Pohl 1985, p. 12.16   Ibidem, p.12.152 Studia i materiały archeologiczneerozji, ale też mogła pełnić inne funkcje. Kanały mogły służyć do hodowania ryb oraz do pływania kanoe17. Zyskuje to znaczenie obecnie, gdy za pomocą zdjęć satelitarnych i lotniczych odkrywa się coraz to nowe kanały. Kanały badane przez Pulestona i Siemensa w regionie Candelaria tworzyły sieć łączącą się ze szlakami rzecznymi, a zatem prawdopodobnie stanowiły ważne drogi wodne18.Majowie oprócz kanałów irygacyjnych budowali też kanały wodociągowe, czego najwy-bitniejszym przykładem jest stanowisko Palenque. Majowie, którzy zbudowali to miasto nazywali je „Lakam Ha”, co znaczy „wielka woda” – jest to adekwatna nazwa, gdyż w jego pobliżu znajdu-ją się liczne źródła i strumienie. Na terenie stanowiska odnaleziono cztery akwedukty: Otulum, Motiepa, Potiepa i Piedras Bolas19, które prowadzą wodę z okolicznych strumieni przez centrum świątynne. Są to, jak na Majów, bardzo zaawansowane technologicznie i głębokie (6 metrów) kon-strukcje, na których w znacznej części zachowało się charakterystyczne sklepienie wspornikowe20. Przez część z nich nadal płynie woda. Niezwykły okazał się akwedukt Piedras Bolas, którym, w od-różnieniu od innych, woda płynęła pod wyjątkowo stromym kątem, akwedukt ponadto na swym końcowym odcinku gwałtownie się zwęża (zmiana z 50 x 70 cm do ok. 25 x 25 cm)21. W 2010 roku dokonano niezwykłego odkrycia. Okazało się, bowiem, że za pomocą tej konstrukcji można było uzyskać ciśnienie wody wystarczające do jej dostarczenia na wysokość około sześciu metrów22. Nie jest niestety znane przeznaczenie owej konstrukcji, być może była ona połączona z fontanną. Jest to także jedyna znana tego typu konstrukcja w Ameryce Prekolumbijskiej.Majowie także w inny sposób wykorzystywali w swojej architekturze hydraulicznej natural-ne siły grawitacyjne. Budowali tarasy rolne na zboczach wzniesień, co pozwalało im zatrzymywać wodę w glebie23. Wykorzystanie wyniosłości terenu mogło być właśnie kluczowe dla powstawa-nia znacznej części miast Majów. Dzięki wybudowanym na wzniesieniach sztucznym zbiornikom wodnym można było zaopatrywać w wodę okoliczne pola uprawne. O ile ośrodki okresu prekla-sycznego były budowane w pobliżu naturalnych źródeł wody, to część miast okresu klasycznego była specjalnie zakładana na wzniesieniach24. Krajobraz miejski był uzależniony od możliwości stworzenia sztucznych zlewni mających przechwycić wodę deszczową. Na obszarze miasta były budowane zbiorniki wodne – baseny, które w porze deszczowej wypełniały się wodą z opadów oraz wodą przechwyconą z użytkowania miejskiego. W czasie pory suchej uwalniano wodę za pomocą 17   Hammond 1978, p. 27.18   Puleston 1977, p. 451.19   French 2001, p. 1-5.20   Ibidem, p. 1-5.21   Ibidem, p. 3-4.22   Messner 2010,23   Levi 1996, p. 99.24   Scarborough 1998, p. 139.153Śladami świata starożytnegospecjalnych śluz, tak aby nawodniła ona pobliskie tereny uprawne25. Taki system, zdaniem Scar-borough, stanowi świadectwo aktywnego sposobu zarządzania zasobami wody. Najwybitniejszym przykładem takiego systemu jest jedno z najsłynniejszych miast starożytnych Majów, Tikal.Na wzgórzu, na którym usytuowane jest Tikal stworzono sześć obszarów odpływowych odprowadzających wodę do odpowiednich zbiorników26. Zbiorniki umiejscowione były na terenie centralnej dzielnicy pałacowo-świątynnej (największy zbiornik „palace” mógł uzbierać ok. 900.000  m³ wody27), na terenie dzielnicy mieszkalnej oraz cztery zbiorniki na obrzeżach miasta28. Woda ze zbiorników z centralnej części była spuszczana systemem śluz do zbiorników na obrzeżach miasta29. Zbiorniki te przechwytywały ponadto wilgoć z obszaru rezydencjalnego. Liczba oraz usytuowanie zbiorników nawadniających prawdopodobnie nawiązuje do bardzo ważnej w Mezoameryce sym-boliki kierunków kardynalnych30. Symbolika ta objawiała się w przestrzennym rozmieszczeniu depozytów ofi arnych, rytuałach wyświęcających pola oraz w ikonografi i. Ma ona związek z symbo-liką axis mundi, czyli osią świata, zwaną przez Majów „drzewem życia”. Warto zauważyć, że według Majów, „drzewo życia” miało wyrastać w miejscu zwanym Xibalba, „miejsca grozy”, wodnej krainy zaświatów, do której przenoszono się przez źródła wodne i święte studnie, cenote. Współcześni Majowie Quiche wyprawiają się z pielgrzymką do czterech świętych jezior położonych w kardynal-nych kierunkach i przynoszą z nich wodę, którą wlewają do bliżej położonych strumyków w celu ich wyświęcenia31. Można zatem dociekać dodatkowego znaczenia kierunków kardynalnych dla rytuałów związanych z rolnictwem, np. znana i często praktykowana ceremonia cha-chaak32 (sprowadzania deszczu) obfi tuje w obrządki związane z kardynalnymi kierunkami. Te rytuały są proweniencji prekolumbijskiej i musiano przywiązywać do nich niezwykłą wagę, skoro przetrwały do naszych czasów.  Powyższe praktyki wpisują się w to, co już wiemy o systemie wierzeń Majów, jego znacz-ną częścią było uświęcanie i wzmacnianie roli władcy i jego dworu, jako tych, którzy zapewniali przetrwanie społeczności.Koniec klasycznej cywilizacji Majów i podsumowanieWłaściwe i stosowne do warunków hydrologicznych gospodarowanie zasobami wodnymi 25   Ibidem, p. 141.26   Ibidem.27   Ibidem.28   Ibidem.29   Ibidem.30   Ibidem, p. 154.31   Ibidem.32   Ibidem, p. 147.154 Studia i materiały archeologiczneoraz wdrażanie odpowiednich rozwiązań odgrywało bardzo ważną rolę dla przetrwania i rozwoju społeczeństwa Majów. Błędne zarządzanie wodą mogło przyczynić się do powstania znacznych trudności w produkcji żywności, a tym samym do upadku ośrodków na Nizinach Majów. Społeczności Nizin Majów, były szczególnie uzależnione od sezonowych opadów. Tymcza-sem badania rdzeni osadów z jezior pokazują, że w schyłkowych okresie klasycznym  trzykrotnie miały miejsce długoletnie, najdotkliwsze od siedmiu tysięcy lat, okresy suszy33.  Do czego być może przyczyniło się  wylesienie tych ziem. Istotnie po 900  roku n.e. w niemal wszystkich ośrodkach zaprzestano konstruować bu-dowle monumentalne, ale i zaniechano, co istotniejsze, budowy systemu zbiorników wodnych i kanałów34. Miasta zostały całkowicie opuszczone, a ośrodki powstałe później na północy półwyspu były  znacznie mniejsze i słabiej rozwinięte.Przykład cywilizacji Majów uczy nas, że nawet zaawansowane społeczności wrażliwe są na zmiany środowiska naturalnego i że zasoby tego środowiska są ograniczone. Choć ludzie rozwijają swoje metody wykorzystania środowiska naturalnego, to nigdy nie przestaną być od niego uzależ-nieni. Bibliografi aBeach 2002T. Beach  et al., Upland Agriculture in the Maya Lowlands: Ancient May a Soil Conservation in Northwestern Belize, [in:] Geographical Review, vol. 92, no. 3, p. 372-397Diaz del Castillo 2005Bernal Diaz del Castillo, Historia verdadera de la conquista de la Nueva España, MexicoFedick 1996Fedick S., Introduction: New Perspectives on Ancient Maya Agriculture and Resource Use, [in:] Th e Managed Mosaic. Ancient Maya Agriculture and Resource Use, Scott L. Fedick ed., Salt Lake City, p. 1-16French 2001Kirk D. French, Palenque’s Water Management, [online, dostęp:20/03/2011] http://www.mesoweb.com/palenque/dig/report/mapping/media/Water_Management.pdfHammond 197733   Sharer,  Traxler 2006, p. 512-513.34   Ibidem, p. 500.155Śladami świata starożytnegoN. Hammond, Myth of Milpa: the agricultural expansion in Th e Maya lowlands, [in:] Prehi-spanic Maya  Agriculture, P.D. Harrison, B.L. Turner eds., Albuquerque, p. 23-34Harrison 1996P. Harrison, Settlement and Land Use in the Pulltrouser Swamp Archaeological Zone, Nor-thern Belize, [in:] Th e Managed Mosaic. Ancient Maya Agriculture and Resource Use, Scott L. Fedick ed., Salt Lake City, p. 177-193Harrison 2000P. Harrison, Maya Agriculture, [in:] Maya. Divine Kings Of Th e Rain Forest, N. Grube ed., Koenemann, p. 70-89Levi 1996L. Levi, Sustainable Production and Residential Variation: A Historical Perspective on Pre-Hi-spanic Domestic Economies in the Maya Lowlands, [in:] Th e Managed Mosaic. Ancient Maya Agriculture and Resource Use, Scott L. Fedick ed., Salt Lake City, p. 92-106Messner 2010A. Messner, Maya plumbing, fi rst pressurized water feature found in New World, serwis in-ternetowy Penn State University [online, dostęp: 23/03/2011] http://live.psu.edu/stro-ny/46532Pohl 1985M. Pohl, Cultivations Techniques and Crops, [in:] Prehistoric Lowland Maya Enviroment andsubsistence economy, M. Pohl ed., Cambridge 1985, p. 7-17Pohl, Bloom 1996M. Pohl, P. Bloom, Prehistoric Maya Farming in the Wetlands of Northern Belize: More Data from Albion Island and Beyond [in:] Th e Managed Mosaic. Ancient Maya Agriculture and Resource Use, Scott L. Fedick ed., Salt Lake City,  p.145-164Scarborough 1998V. Scarborough, Ecology and Ritual: Water Management and Th e Maya, Latin American Antiquity 9, no. 2,  p.135-159Sharer, Traxler 2006R. Sharer, L. Traxler, Th e Ancient Maya, Sixth edition, StanfordWright, Schwarcz 1999L.E. Wright, H.P. Schwarcz, Correspondence between stable carbon, oxygen, and nitrogen isotopes in human tooth enamel and dentine: Infant diets and weaning at Kaminaljuyu, JASc 26, p. 1159-1170156 Studia i materiały archeologiczneIlustracjeMapa ziem Majów ze stanowiskami archeologicznymi (oprac. Michał Gilewski)

Zarządzanie zasobami wodnymi w kulturze Majów

https://repozytorium.lectorium.pl/bitstream/handle/item/1017/Zarzadzanie_zasobami_wodnymi_w_kulturze_Gilewski.pdf?sequence=1&isAllowed=y

Zarządzanie zasobami wodnymi w kulturze Majów

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Otwarte Repozytorium Nauk Historycznych LECTORIUM