Grip, A. de

Dutch

Research Papers in Economics

Levensloop en personeelsbeleid in zorg en onderwijs  
Auteur(s): 
 
Grip, A. de (auteur) 
De auteur is werkzaam bij het Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt (roa) en 
hoogleraar scholing en arbeidsmarkt aan de Universiteit Maastricht. 
A.deGrip@roa.unimaas.nl  
 
V  erschenen in: 
  ESB, 89e jaargang, nr. 4427, pagina D26, 26 februari 2004 (datum)  
 
R ubriek: 
  Dossier: Arbeidsmarkt  
 
T refwoord(en): 
   
De collectieve sector wordt sterk geconfronteerd met de ontwikkelingen in de levensloop van de werkenden. Dit 
geldt met name voor de zorgsector en het onderwijs, waar veel vrouwen werkzaam zijn.  
Met name in het onderwijs is er sprake van een levenslooparrangement avant la lettre. Het onderwijs is immers om 
vier redenen zeer geschikt voor het combineren van arbeid en zorgtaken. Ten eerste stemmen de werktijden en de 
vakantieperioden van onderwijsgevenden goed overeen met de schooltijden van hun kinderen. Ten tweede is het met 
name in het voortgezet en beroepsonderwijs betrekkelijk gemakkelijk om in deeltijd te werken, omdat het lesgeven 
reeds is opgesplitst in taakeenheden (lesuren). Ten derde is er sprake van een professionele arbeidsmarkt waar een 
loopbaanonderbreking geen grote effecten hoeft te hebben op het loopbaanperspectief. Ten vierde worden de 
werkenden in het onderwijs bij een loopbaanonderbreking doorgaans veel minder geconfronteerd met 
kennisveroudering, dan de werkenden in de industrie en commerciële dienstensector, waar de verschuivingen in de 
vereiste competenties vaak veel groter zijn.  
De eerste twee punten maken het relatief gemakkelijk om in de gezinsfase in deeltijd te blijven werken.  
De laatste twee punten betekenen daarentegen dat de negatieve gevolgen van een loopbaanonderbreking beperkt 
zijn, omdat dit vrijwel geen invloed heeft op de verdiensten bij herintreden en er ook weinig bijscholing hoeft plaats 
te vinden als iemand, na er een aantal jaren tussenuit te zijn geweest, weer aan de slag wil. Daarbij zijn er 
waarschijnlijk wel enige verschillen tussen de diverse vakgebieden. Zo veroudert de vakkennis in de natuurkunde en 
scheikunde veel sneller dan in de talen
1.  
In de zorgsector was de relatie met de levensloop tot voor kort veel traditioneler. Vrouwen die werkzaam waren in 
de verpleegkundige of verzorgende beroepen stopten op een gegeven moment met hun werk om de zorg voor hun 
kinderen op zich te nemen. Slechts een deel van hen kwam, na een lange loopbaanonderbreking, weer terug in hun 
vak. Hierbij was er waarschijnlijk ook sprake van een push-effect, vanwege de onregelmatige werktijden en de 
relatief zware fysieke en geestelijke belasting van het werk in de verplegende en verzorgende beroepen (zie tabel 1).  
 
Tabel 1. Enkele relevante sectorkenmerken, in percentages  
 
gezondheids onderwijs totale werkzame 
zorg bevolking  
werkgelegenheidsaandeel vrouwen 79 55 41 
deeltijdwerk 66 45 31 
organisatie met regelingen voor zorgverlof 88 90 67 
scholingsdeelname 43 54 33 
percentage ouderen (50-64 jaar) 19 31 20 
ervaringsconcentratie 32 47 30 
lichamelijk zwaar werk 48 5 27 
geestelijk zwaar werk 49 55 26 
wao-instroom 0/00 6,0 3,4 4,2 
 
Bron: cbs/osa/roa 
 
Knelpunten in de personeelsvoorziening  
In de loop van de jaren negentig werden zowel de zorgsector als het onderwijs in toenemende mate geconfronteerd 
met grote problemen om in hun personeelsbehoefte te voorzien. Het ziet er naar uit dat deze problemen de komende 
jaren zullen voortduren. Dit geldt zowel voor mensen met een verpleegkundige opleiding als bij de meeste 
lerarenopleidingen. Bij de lerarenopleidingen economie en medisch/verzorging zijn de toekomstige 
personeelstekorten naar verwachting het grootst
2.  
In het onderwijs zijn de problemen om de komende jaren in de personeelsbehoefte te voorzien erg groot, omdat een 
groot deel van het vergrijzende personeelsbestand de arbeidsmarkt zal verlaten. Maar liefst  
31 procent van de werkenden in het onderwijs is vijftig jaar of ouder. De toekomstige uitstroom van ervaren 
leerkrachten zou wel eens de achilleshiel van het arbeidsmarktbeleid voor de onderwijssector kunnen zijn. Het is dan 
ook van groot belang om de vroegtijdige arbeidsmarktuitstroom te verminderen. Daarbij is het belangrijk om te 
beseffen dat de arbeidsmarktuitstroom in het onderwijs niet louter een demografisch probleem is. Veel leerkrachten 
verlaten het onderwijs vroegtijdig vanwege de hoge werkdruk en omdat ze in hun werk onvoldoende ondersteuning 
en begeleiding krijgen van het schoolmanagement. De onvrede spitst zich met name toe op het ontbreken van 
ervaringsgebonden loopbaantrajecten, functioneringsgesprekken en functiedifferentiatie
3. Dit laatste illustreert ook 
dat het creëren van een levensloopregeling alleen niet  
toereikend is om de arbeidsvreugde, productiviteit en arbeidsparticipatie op peil te houden. Wil een 
levensloopregeling op deze punten zoden aan de dijk zetten, dan moeten de levensloopfaciliteiten die er open staan 
voor werkenden worden ingebed in een personeelsbeleid dat goede ontplooiingsmogelijkheden biedt.  
Levensloop en personeelsbeleid  
Zowel in de zorg als in het onderwijs hebben de knelpunten in de personeelsvoorziening er overigens toe geleid dat 
er langzamerhand meer aandacht is gekomen voor het hrm-beleid. Met name in de zorgsector zijn er de laatste jaren 
meer mogelijkheden gecreëerd voor het beter afstemmen van werktijden op zorgtaken. De zorgsector is momenteel 
dan ook de sector met het grootste percentage deeltijders (zie tabel 1). Bovendien zijn er in vrijwel alle organisaties 
regelingen voor zorgverlof. Ook zijn verschillende ziekenhuizen er toe overgegaan zogenaamde 'moedercontracten' 
aan te bieden, met werktijden die overeenstemmen met de schooltijden van de kinderen. Verlofsparen is daarentegen 
nog weinig populair. Slechts elf procent van degenen die de mogelijkheid daartoe krijgen aangeboden, maakt 
hiervan gebruik
4.  
Belangrijk is ook dat de mobiliteit van het verpleegkundig en verzorgend personeel binnen de zorgsector in korte 
tijd bijna is verdubbeld. Deze mobiliteit kan voorkomen dat mensen vroegtijdig opbranden in hun functie. De 
toegenomen intrasectorale mobiliteit ging in dezelfde periode dan ook gepaard met een sterke afname van de 
arbeidsmarktuitstroom
5. Desalniettemin zijn er in de zorgsector nog steeds relatief weinig ouderen werkzaam en is 
de wao-instroom vanuit de zorgsector nog steeds erg hoog. Met name in de lagere verzorgende functies wordt het 
arbeidsaanbod van oudere vrouwen bovendien ontmoedigd door de bestaande kostwinnersfaciliteiten.  
In de onderwijssector hebben mensen de grootste ervaringsconcentratie. Maar liefst 47 procent van de werkenden 
werkt al langer dan acht jaar in dezelfde functie bij dezelfde organisatie. Niet alleen is dit voor jongeren een weinig 
aanlokkelijk perspectief, maar wanneer vastroesten uitloopt op opbranden, zal het ook de risico's op vroegtijdige 
uitval vergroten. In het op peil houden van de competenties en de motivatie van het onderwijspersoneel heeft de 
onderwijssector een achterstand ten opzichte van andere sectoren waar veel hoger opgeleiden werkzaam zijn. 
Daarom is het risico op vroegtijdige uitval in deze sector groot. Wel moet gezegd worden dat de scholingsparticipatie van de werkenden in het onderwijs de laatste jaren duidelijk is toegenomen. Het merendeel van 
de gevolgde opleidingen heeft echter betrekking op ict en managementcursussen. Het aantal opleidingen dat gericht 
op het up-to-date houden van de pedagogisch-didactische kennis en vakkennis blijft daar duidelijk bij achter.  
Integraal beleid  
Met het vastleggen van de bijscholing- en werkervaringeisen in de Regeling beroepen in de gezondheidszorg (big-
regeling) heeft de zorgsector op dit punt een duidelijke voorsprong op het onderwijs. In het onderwijs komt men 
echter met een equivalente Regeling beroepen in het onderwijs (bio-regeling). In dat kader zullen ook 
competentieprofielen worden opgesteld voor ervaren beroepsbeoefenaren en leraar-specialisten. De bio-regeling zou 
daarmee een goed kader kunnen bieden voor het up-to-date houden van het competentieniveau van leerkrachten en 
het verminderen van de vroegtijdige arbeidsmarktuitstroom.  
Het adequaat inspelen op de scholingsbehoeften van werkenden gedurende hun levensloop en de mogelijkheden om 
het werk te kunnen combineren met zorgtaken, kan zowel in de zorg als het onderwijs een belangrijke bijdrage 
leveren aan het verminderen van de toekomstige personeelsproblematiek. Aan de ene kant verbetert het de 
aantrekkingskracht van het werken in de zorg en het onderwijs. Aan de andere kant kan het op peil houden van de 
competenties van het personeel door scholing en ervaringsgebonden loopbaantrajecten, dan wel functieroulatie, de 
vroegtijdige arbeidsmarktuitstroom verminderen
6. Overigens blijkt in dit verband ook dat mensen die later in hun 
beroepsloopbaan meer in hun menselijk kapitaal blijven investeren, zich minder snel terug trekken uit de 
arbeidsmarkt
7.  
Conclusie  
De levensloopregeling is slechts een minieme bouwsteen voor een personeelsbeleid dat goed inspeelt op de 
levensloop van de werkenden in de zorg en het onderwijs. Voor wat betreft de mogelijkheden om arbeid en zorg te 
combineren en de mogelijkheid tot deeltijdpensioen, is het sterk de vraag of de regeling de tijdelijke 
arbeidsmarktuittrede zal kunnen verminderen. Wel biedt de regeling betere mogelijkheden voor sabbaticals die men 
kan gebruiken voor bijscholing of omscholing. Dit kan de vroegtijdige arbeidsmarktuitstroom verminderen. De 
echte sprong voorwaarts zal echter moeten komen van een levensloopbestendig personeelsbeleid, waarin faciliteiten 
met betrekking tot verlof, kinderopvang en deeltijdpensioen worden geïntegreerd met een scholingsbeleid en 
loopbaanbeleid. Dit stelt de werkenden in de zorg en het onderwijs in staat hun competenties verder te ontwikkelen 
en vergroot hun loopbaanmogelijkheden.  
Andries de Grip  
 
Dossier: Handel en transactiekosten  
A.J. De Geus en M. Rutte: Europees levensloopbeleid  
K.P. Goedswaard en T.D. Tiemens: Levensloopbeleid: hype of noodzaak?  
H.J. Groenendijk en M.A.D. Fasol: Het wetsvoorstel levensloopregeling  
J.C.M. Sap em J.J. Schippers: Arbeidsmarkt: meer investeren, minder sparen  
A. Blokland: Van droom naar werkelijkheid  
M.T. van der Veen: Levenshoop  
J. Plantenga: Zorgen in en om de levensloop  
M. Janssen: Deense mannen nemen geen ouderschapverlof op  
M. Janssen: Zweedse verlofregeling: royaal maar dwingend  
M. Koning en E. Wierda: Non-participatie verminderen  
N. van Nimwegen: Van spitsuur naar sandwich  
J.J.M. Theeuwes: Tegen de storm in  
R.M.A. Jansweijer: Te mooi om waar te zijn  
A. de Grip: Levensloop en personeelsbeleid in zorg en onderwijs  
G. Dolsma: Zelf je leven lopen  
M.E.J. Schuit: Levensloopbeleid: modegrill of blijvend fenomeen  
A.L. Bovenberg en J.P. van der Toren: Pijlers onder het gezin  
 

Levensloop en personeelsbeleid in zorg en onderwijs.

http://arno.unimaas.nl/show.cgi?fid=11355

Levensloop en personeelsbeleid in zorg en onderwijs.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Research Papers in Economics