خطاها و لغزش‌های کاتبان در نقل اشعار استنساخ نسخ شمایل الاتقیا و رذایل الاشقیا (متنی از ملفوظات سلسلۀ چشتیه از قرن هشتم ه.ق)

Abstract

در ادوار گوناگون کاتبان به دلایل مختلفی از جمله بی‌دقّتی و عدم پایبندی به رعایت امانتداری، خطاها و لغزش‌هایی را در کتابت دست‌نوشته‌های خویش داشته‌اند و دخل و تصرّفاتی در این متون اعمال کرده‌اند. این لغزش‌ها و تصرّفات که گاه به نظر می‌رسد نتیجۀ اهمال‌کاری و بی‌حوصلگی کاتبان و در مواردی ممکن است به صورت عامدانه باشد، همواره در دست‌نوشته‌های متون مختلف ادبی یافت شده و می‌شود. متن شمایل‌الاتقیا و رذایل‌الاشقیا یکی از متون بر جای مانده از عرفان و طریقت چشتیه است که ملفوظات و آراء بزرگان چشتیه در آن توسط یکی از مریدان -به نام رکن‌الدّین دبیر کاشانی- در این اثر گردآوری و نسخ گوناگونی پس از رکن‌الدّین، توسط کاتبان استنساخ شده و در دسترس مخاطبان قرار گرفته است. در این نسخه‌ها، لغزش‌های فراوانی در عدم ذکر نام شاعران و سرایندگان ابیاتی که از مؤلف نیست، دیده می‌شود و هرچه به دوران متأخر نزدیک می‌شویم، این اشکالات بیشتر به چشم می‌خورد؛ به‌صورتی که کاتب از انتساب اشعار به شاعر اصلی خودداری نموده و ابیات را به گونه‌ای مورد توجّه قرار داده که گویی از رکن‌الدّین کاشانی است. در این مقاله که به شیوۀ توصیفی ـ تحلیلی و بر مبنای نسخه‌شناسی و مطالعات کتابخانه‌ای و سندکاوی انجام پذیرفته، سعی کرده‌ایم با مراجعه به نسخ قدیمی از این رساله و مقایسۀ نسخ متأخر با نسخۀ اساس، به بررسی مسأله انتساب ابیات در این کتاب بپردازیم. نتایج حاصل از پژوهش نشان می‌دهد که خطاهای کاتبان و اهمال‌کاری آنان در ضبط نام گوینده اصلی شعر در نسخ متأخر به فراوانی یافت می‌شود