An attempt to determine the dimensions and criteria of efficiency 

evaluation in non-governmental organizations is made in the article. The 

specific character and key success factors in non-governmental organizations 

are discussed there as well. In the further the dimensions of effectiveness from 

the perspective of non-governmental organizations are characterized. An 

attempt to define the criteria of non-governmental organizations effectiveness 

evaluation is made in the end of the paper

Kafel, Tomasz

Ziębicki, Bernard

WSB-NLU Institutional Repository

237IV. Współczesne narzędzIa zarządzanIa OrganIzacjamI  kOmercyjnymI I nIekOmercyjnymITomasz Kafel*Bernard Ziębicki**wymiary i kryTeria  oceny eFektywności organizacji pOzarzÇdOwycHTHe dimenSiOnS and criTeria OF eFFiciency eVaLuation in non-goVernmentaL OrganizaTiOnSsummaryAn attempt to determine the dimensions and criteria of efficiency evaluation in non-governmental organizations is made in the article. The specific character and key success factors in non-governmental organizations are discussed there as well. In the further the dimensions of effectiveness from the perspective of non-governmental organizations are characterized. An attempt to define the criteria of non-governmental organizations effectiveness evaluation is made in the end of the paper.1. uwagi wstępne Sektor organizacji pozarządowych stanowi dziś niezwykle istotną i bardzo zróżnicowaną sferę gospodarki. W związku z przemianami gospodarczymi ja-kie miały (i mają) miejsce w Polsce (reformy samorządu terytorialnego oraz sys-temów: emerytalnego, opieki zdrowotnej, szkolnictwa) organizacje pozarządowe zaczęły odgrywać coraz bardziej istotną rolę. Bez wątpienia organizacje pozarządowe stanęły obecnie wobec konieczności realizacji wielu nowych zadań, a zatem zdobywania większych zasobów (nie tyl-ko finansowych), których wykorzystanie wymaga wysokich kompetencji - mię-dzy innymi w dziedzinie zarządzania - pozwalających efektywnie gospodarować *   dr, Katedra Metod Organizacji i Zarządzania, Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie.** dr, Katedra Metod Organizacji i Zarządzania, Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie.238otrzymanymi środkami. Wobec spadku tempa rozwoju gospodarczego, nasilają-cych się potrzeb społecznych (np. związanych z ubóstwem, zagrożeniem chorobami cywilizacyjnymi czy ochroną środowiska), braku „wolnych” środków finansowych - a tym samym rosnącej konkurencji w procesie ich pozyskiwania - konieczność bardziej efektywnego zarządzania organizacjami pozarządowymi wydaje się być ewidentna. Śledzenie efektów działań organizacji pozarządowych staje się coraz bardziej rygorystycznym wymogiem - szczególnie ze strony donatorów czy ogólnie rozumianej społeczności (podatników). Literatura przedmiotu nie dostarcza im zbyt wielu narzędzi w tym obszarze. Artykuł ma na celu wypełnienie tej luki i zapropo-nowanie wymiarów i kryteriów oceny efektywności organizacji pozarządowych.2. ocena sukcesu organizacji pozarzâdowychJednym z wyzwań, przed którym stają menedżerowie organizacji pozarządo-wych jest poprawne zdefiniowanie celów ich organizacji. Głównym problemem jest w tym wypadku porównanie korzyści, kosztów i ryzyka związanego z wdra-żaniem poszczególnych celów. Trudności sprawia także sposób mierzenia pozio-mu wykonania zadań oraz brak jasności co do odpowiedzialności za decyzje. P. Drucker zwraca uwagę, że brak narzędzi pomiaru osiągania celów przez organi-zacje pozarządowe stwarza jeszcze większą potrzebę efektywnego nimi zarzą-dzania [Drucker 1988, cyt. za: Lynas, Ritchie 1995, s. 266]. Pewne rozwiązania w tym względzie podpowiada M. Hudson. W jego opinii system pomiaru realiza-cji celów organizacji pozarządowych powinien spełniać następujące wymogi:1)  Obejmować wskaźniki, które mogą polegać na pomiarze „obrotów” (np. liczba udzielonych zasiłków, udzielonych porad), ale istotniejsze wydaje się odniesienie do pożądanych wyników (np. liczba osób, które podjęły pracę, znalazły dach nad głową). Ważne jest jednak, by wskaźniki wiąza-ły się z tzw. wartością dodaną, wnoszoną przez organizację, którą okre-śla się porównując sytuację „odbiorców” przed i po skorzystaniu z usługi (np. szkoły gromadzą wyniki uczniów na różnych etapach edukacji, by mierzyć ich postępy, a nie absolutne osiągnięcia, które w dużym stopniu zależą od wiedzy posiadanej przy podjęciu nauki);2)  Wiązać informacje kosztowe z osiąganymi wynikami, by poprzez porów-nanie wartości i kosztów umożliwiać realokację środków;3)  Umożliwiać kierownikom podejmowanie kroków służących doskonale-niu świadczonych usług (np. poprzez pomiar jakości usług za pomocą an-kiet czy niezależnej oceny) [Hudson 1997, s. 137].Przyjmując, że celem organizacji pozarządowych – niezależnie od dziedzi-ny ich aktywności – jest wprowadzanie zmian w otoczeniu, system monitoringu i oceny ich działalności powinien uwzględniać trzy zasadnicze wymiary: 239• zakres odniesienia (relevance) – mierzony stopniem spełnienia celów or-ganizacji pozarządowej w odniesieniu do jej beneficjentów, grup docelo-wych i zadań określonych w strategii,• realizacja (performance) – czyli postęp osiągnięty w trakcie realizacji działań organizacji pozarządowej w stosunku do wyznaczonych celów, mierzony trzema kryteriami: efektywności (stopniem osiągnięcia celów w relacji do poniesionych nakładów)[1], sprawności (optymalnym prze-kształceniem zasobów na wyniki) i czasem wykonania,• sukces (success) – mierzony trzema kryteriami: wpływu (czyli oce-ny zmian, jakie przyniosła realizacja działań organizacji pozarządowej w stosunku do założonych celów rozwojowych); trwałości pozytywnych zmian uzyskanych w wyniku realizacji działań organizacji pozarządowej oraz rozwoju potencjału organizacji pozarządowej.Pierwsze dwa z wymienionych wymiarów wydają się determinować trzeci, czy-li sukces organizacji pozarządowej (stanowi on swego rodzaju zmienną zagregowa-ną). Pojęcie sukcesu, choć trudne do jednoznacznego zdefiniowania, bez wątpienia może oznaczać osiągnięcie celu, zarówno w organizacjach komercyjnych, jak i po-zarządowych. Jest sprawą oczywistą, że cele tych dwóch typów organizacji różnią się zasadniczo. W praktyce działalności komercyjnej sukces jest często mierzony za pomocą stosunkowo łatwo mierzalnych parametrów ekonomicznych, takich jak: zysk, sprzedaż, udział w rynku, oraz trudniejszych w ocenie, takich jak: silna mar-ka, długotrwała obecność na rynku, pozycja lidera w branży, rozwój biznesu. Nie wszystkie z wymienionych parametrów mogą służyć ocenie działań organizacji po-zarządowych. Na gruncie krajowym jedną z nielicznych prób ustalenia czynników i wskaźników sukcesu organizacji pozarządowych podjęła M. I. Krzelowska. Na podstawie internetowego badania ankietowego, przeprowadzonego w 2006 r., skie-rowanego do 210 organizacji pozarządowych posiadających status organizacji po-żytku publicznego, ustaliła następujące miary sukcesu tego typu organizacji:• umiejętność gromadzenia funduszy (dla niemal 72% badanych organi-zacji),• rozpoznawalna nazwa organizacji (52%),• duża liczba wolontariuszy chętnych do pracy (40%),• kontakty z mediami (38%),• duża liczba klientów (31%),• pozyskiwanie środków unijnych (18%),• inne (23%)[2] [Krzelowska 2008, s. 68-75].1 W tym obszarze warto wykorzystać propozycję modelu oceny efektywności organizacji usług użyteczności publicznej autorstwa B. Ziębickiego, która uwzględnia 5 wymiarów efektywności: techniczno-ekonomiczny, prakseologiczny, behawioralny, instytucjonalny i systemowy [Ziębicki 2007 s. 27-38].2 W ramach tej kategorii najczęściej wymieniane były: skuteczne realizowanie misji i celów organizacji, wiarygodność i przejrzystość działania, rzetelność i uczciwość, zaufanie społeczeństwa, zadowolenie klientów, odpowiadanie na potrzeby społeczeństwa, zaangażowanie członków i współpracowników organizacji, wzrost liczby placówek organizacji [Krzelowska 2008, s. 71].240Przedstawione wyniki badań mogą jednak budzić pewne wątpliwości. Wydaje się bowiem, że większość z wymienionych powyżej miar sukcesu na-leży traktować raczej jako czynniki lub determinanty sukcesu. Jeżeli osią-gnięcie celu organizacji jest miarą jej sukcesu, to przyjmując, że celem orga-nizacji pozarządowej jest wprowadzanie zmian w otoczeniu, do miar sukcesu organizacji pozarządowej (jako zagregowanej zmiennej) spośród wymienio-nych powyżej zaliczyć można wyłącznie: dużą liczbę klientów oraz wzrost liczby placówek.Lista opracowanych czynników sukcesu jest jednak nie do przecenienia. Wskazuje ona bowiem jakie zasoby i kompetencje powinny rozwijać organi-zacje pozarządowe, by osiągnąć sukces.3. wymiary efektywności z perspektywy organizacji pozarzâdowychEfektywność stanowi stały problem badań, występujący praktycznie od początków rozwoju wiedzy z zakresu organizacji i zarządzania. W kra-jowej literaturze, jak również w powszechnym użyciu, efektywność najczę-ściej rozpatrywana jest w ujęciu ekonomicznym, jako porównanie finansowo wyrażonych rezultatów do kosztów ich uzyskania. Wzrost złożoności funk-cjonowania organizacji oraz coraz ich nowsze formy i kategorie wymuszają konieczność ewolucji efektywności i rozpatrywania jej w szerszym aspekcie, również pozafinansowym. W publikacjach zachodnich badaczy od dawna już obok efektywności ekonomicznej występuje efektywność organizacyj-na, wykraczająca poza pryzmat finansowy i obejmująca m.in. takie aspekty organizacji, jak: wymiar społeczny, psychologiczny, moralny, a także relacji z otoczeniem [m.in.: Price 1968; Lawless 1972; Steers 1977]. Efektywność organizacyjna jest kategorią pojęciową trudną do zdefiniowania. Najczęściej wyrażana jest ona w bardzo ogólny sposób, jako „zdolność organizacji do osiągnięcia i realizacji swoich celów operacyjnych” [Steers 1975, s. 546]. Jest to pojęcie szersze niż efektywność ekonomiczna. Na przestrzeni lat pojawiło się wiele koncepcji i kryteriów oceny efektywności organizacyjnej, będących przede wszystkim rezultatem rozwoju kolejnych teorii zarządzania [Ziębicki 2008, s. 751-758]. Najczęściej współcześnie efektywność organizacyjna ujmo-wana jest wielowymiarowo [Price 1968; Holstein-Beck 1987, s. 9 - 44; Bielski 1986] (tabela 1).241Tabela 1. Przykłady ujęć wielowymiarowych efektywności organizacyjnejM. Holstein-Beck M. BielskiJ. L. PriceD. Lawless• wydajność  (wg Kotarbińskiego),• sprawność (wg Emersona),• kompetencyjność  (wg Webera),• funkcjonalność  (wg Beckharda),• moralność  (wg Obuchowskiego i Scan-lana)• komunikatywność  (wg Lawlessa),• równowaga ekologiczna.wymiary: • rzeczowy,• ekonomiczny,• systemowy,• „polityczny” (relacji z oto-czeniem),• polityczny (efektywność po-lityczna),• kulturowy,behawioralny.• Produktywność (producti-vity),• Morale (morale),• Konformizm (conformity),• Elastyczność (adaptiveness),• Instytucjonalizm (institutio-nalization),• Stabilność (stability).Źródło: Opracowanie własne na podstawie [Ziębicki, Wielowymiarowość… 2008, s. 114-124]. Jednym z podstawowych wymiarów efektywności organizacyjnej jest aspekt ekonomiczno-techniczny organizacji. W opracowaniach różnych autorów jest nieco inaczej nazywany, ale w każdym przypadku chodzi o ocenę w ujęciu fi-nansowym rezultatów działalności oraz wykorzystania w tym celu określonych zasobów rzeczowych. Wymiar ten najbardziej zbliżony jest do efektywności ekonomicznej i stanowi jeden z podstawowych podsystemów oceny efektywno-ści w organizacji każdego rodzaju. Oczywiście zakres i poziom szczegółowości oceny w tym przypadku zależy od konkretnych potrzeb, determinowanych m.in. charakterem prowadzonej działalności, jej dynamiką, złożonością uwarunkowań, a także poziomem zarządzania. Kolejny z wymiarów, nawiązujący do celowościowego modelu efektywności organizacyjnej [Nalewajko 1983, s. 222], sprowadza się do oceny realizacji celów organizacyjnych, do prakseologicznej oceny całości działań organizacji. W opi-nii autorów referatu znajduje on szczególne miejsce w ocenie organizacji poza-rządowych. Tworzenie tego typu organizacji determinowane jest realizacją okre-ślonych, istotnych społecznie celów. A zatem ocena poziomu wywiązywania się z przyjętych założeń staje się nie tylko podstawą do wnioskowania o doskonale-niu działalności, ale wręcz decyduje o zasadności istnienia danej organizacji. Wymiarem efektywności organizacyjnej, dostosowanym do specyfiki orga-nizacji pozarządowych, rozwijanym przez J. M. Price’a i D. J. Lawlessa, jest rów-nież instytucjonalizacja organizacji [Lawless 1972, s. 389]. W koncepcji M. Biel-skiego wymiar ten został określony mianem „politycznego” [Bielski 1997, s. 114]. Jego istota sprowadza się do oceny wsparcia, jakie otrzymuje organizacja od oto-242czenia, będącego przede wszystkim pochodną jej społecznego odbioru. W przy-padku organizacji pozarządowych poziom ten może być mierzony poprzez pro-ste kryteria, jak np. wielkość środków pozyskiwanych poprzez sponsoring firm i osób prywatnych, odpowiedź na apele i prośby organizacji itp. Wymiarem efektywności, który również powinien zostać uwzględniony w ocenie organizacji pozarządowych, jest również perspektywa behawioralna, związana z kształtowaniem odpowiednich relacji interpersonalnych w ramach organizacji. W szczególności znaczenia nabiera omawiany aspekt, gdy uświado-mimy sobie, że duża część osób pracujących w organizacjach pozarządowych to wolontariusze. Rozpatrując efektywność na gruncie organizacji pozarządowych należy rów-nież uwzględnić jej aspekt systemowy, związany z tworzeniem określonego ukła-du zależności i powiązań wewnętrznych, często niewiele odbiegający od organi-zacji typowo biznesowych.Każdy z wymienionych wymiarów efektywności organizacyjnej wiąże się kryteriami oceny.4. Próba określenia kryteriów oceny efektywności organizacji pozarzâdowychOcena efektywności wymaga opracowania modelu, wskazującego kryteria oceny, dostosowane do specyfiki analizowanej działalności. W poniższej tabe-li (tabela 2) przedstawione zostały główne kryteria oceny, w ramach przedsta-wionych wcześniej wymiarów, odzwierciedlające charakter działalności pożyt-ku publicznego. Stosowanie prezentowanego modelu w praktyce wymagałoby wzbogacenia zaproponowanych kryteriów o dodatkowe, nawiązujące do rodzaju konkretnej działalności, realizowanej przez daną organizację pozarządową. 243Tabela 2. Główne kryteria oceny efektywności organizacji pozarządowychWymiary  efektywnościKryteria oceny efektywności organizacyjnej,  dostosowane do specyfiki organizacji pozarządowychEkonomiczno -- techniczny• rentowność,• koszty świadczenia usług,• koszty działalności pomocniczej,• poziom finansowania ze środków publicznych,• wielkość zadłużenia,• obciążenie majątku zobowiązaniami,• liczba świadczonych usług,• ilość dostępnych rodzajów usług,• produktywność środków trwałych,• wydajność pracy, • produktywność płac,• produktywność wyposażenia technicznego,• wartość wyposażenia specjalistycznego,• poziom wyposażenia technicznego,• wartość inwestycji z zakresu wyposażenia technicznego,• cykl modernizacji wyposażenia technicznego,Prakseologiczny • dostępność usług i świadczeń,• nierywalizacyjność usług,• komplementarność usług,• jakość świadczenia usług,• stopień profesjonalizmu,• dostosowanie usług do potrzeb klientów,Instytucjonalny • powszechne zaufanie do organizacji,• stabilność organizacji i zdolność do utrwalania przyjętych wartości i norm,• ciągłość działalności,• zależność od organów władzy,• wielkość środków pozyskiwanych poprzez sponsoring firm i osób prywatnych, • odpowiedź na apele i prośby organizacji • wielkość subwencji, • pozycja przetargowa organizacji w stosunku do otoczenia, • pozycja monopolistyczna,• pozycja przetargowa w negocjacjach z uczestnikami organizacjiBehawioralny • fluktuacja pracowników, • absencja pracowników,• warunki pracy i płacy w stosunku do innych organizacji, • zakres samodzielności decyzyjnej pracowników świadczących usłu-gi,• stopień integracji pracowniczej, • stosunki międzyludzkie, • zgodności pomiędzy zachowaniami pracowników a ustalonymi regu-łami, normami, ideologią i kulturą organizacyjną, • ilość konfliktów pracowniczych244Wymiary  efektywnościKryteria oceny efektywności organizacyjnej,  dostosowane do specyfiki organizacji pozarządowychSystemowy • ilość zgłaszanych pomysłów, • wartość wydatków na badania i rozwój,• wartość inwestycji, • oszczędność na kosztach rzeczowych i personalnych,• liczba pracowników podnoszących kwalifikacje, • stosowanie metod zarządzania jakością,• ilość zakłóceń organizacyjnych,• sterowanie procesem obsługi klientów,• ocena indywidualnej wydajności,• stopień automatyzacji procesów.Źródło: Opracowanie własne.5. uwagi końcowe Ocena efektywności organizacji pozarządowych stanowi trudne i złożo-ne zagadnienie. Wykorzystanie w tym przypadku tradycyjnego podejścia, oparte-go na finansowej analizie rezultatów działalności na pewno jest niewystarczające. Koniecznym zatem staje się rozpatrywanie efektywności w tego typu organiza-cjach w ujęciu szerszym, jako tzw. efektywności organizacyjnej, na którą składa się wiele wymiarów. W przypadku organizacji pozarządowych główne wymiary efektywności to: aspekt ekonomiczno-techniczny, prakseologiczny (celowościo-wy), instytucjonalny, behawioralny i systemowy. Dla każdego z wymienionych wymiarów powinny zostać indywidualnie określone kryteria odzwierciedlające specyfikę działalności pożytku publicznego oraz konkretnej działalności, prowa-dzonej przez daną organizację. Literatura1. Bielski M., Efektywnoć organizacji – pojêcie wielowymiarowe, „Prak-seologia” 1986, nr 1-2 (97-98).2. Bielski M., Organizacje. Istota, struktury, procesy, Wydawnictwo Uni-wersytetu Łódzkiego, Łódź 1997.3. Drucker P., Educating the Managers of Nonprofit Organizations, O'Ne-il M., Young D., Praeger Publishers, New York 1988. 4. Holstein-Beck M., Szkice o pracy, Książka i Wiedza, Warszawa 1987.5. Hudson M., Bez zysków i strat. Sztuka kierowania organizacjami sek-tora pozarządowego, Centrum Informacji dla Organizacji Pozarządo-wych BORDO, Warszawa 1997.6. Krzelowska M. I., Sukces organizacji pożytku publicznego w wietle badaº, „Trzeci sektor” 2008, nr 13.2457. Lawless D. J., Effective Management. Social Psychological Approach, Prentice-Hall, Englewood Cliffs, New Jersey 1972.8. Lynas G. M., Ritchie K., Corporate planning: an empirical study of UK Charitable organizations, „International Review of Strategic Manage-ment” 1995, nr 5.9. Nalewajko E., Niektóre teoretyczne ujêcia efektywnoci organizacyjnej (studium literatury), „Organizacja i Kierowanie” 1983, nr 1/31.10. Price J. L., Organizational Effectiveness. An inventory of Propositions, Richard D. Irwin, Inc., Homewood, Illinois 1968.11. Steers R. M., Problems in the Measurement of Organizational Effecti-veness, „Administrative Science Quarterly” 1975, nr 20.12. Steers R. M., Organizational Effectiveness: A Behavioural View, Go-odyear Publishing Co., U.S. 1977.13. Ziębicki B., Benchmarking w doskonaleniu organizacji usług użytecznoci publicznej, „Monografie: Prace Doktorskie”, Wydawnic-two Akademii Ekonomicznej w Krakowie, Kraków 2007.14. Ziębicki B., Ewolucja modeli efektywnoci organizacyjnej [w:] Zarzą-dzanie rozwojem organizacji w społeczestwie informacyjnym, red. A. Stabryła, Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie, Kraków2008, tom 2.15. Ziębicki B., Wielowymiarowoœć efektywnoci organizacyjnej [w:] Nurt metodologiczny w naukach o zarządzaniu. W drodze do doskonałoci, red. W. Błaszczyk, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2008.

Wymiary i kryteria oceny efektywności organizacji pozarządowych

http://repozytorium.wsb-nlu.edu.pl/xmlui/bitstream/handle/11199/7487/Kafel%20Tomasz%2c%20Zi%c4%99bicki%20Bernard%2c%20Wymiary%20i%20kryteria%20oceny%20efektywno%c5%9bci%20organizacji%20pozarz%c4%85dowych.pdf?sequence=1

Wymiary i kryteria oceny efektywności organizacji pozarządowych

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

WSB-NLU Institutional Repository