In the article the author presents the main problems in the implementation 

of the evaluation of the employees’ competencies in the companies. The 

disadvantages of the “traditional” approach to the job evaluation have been 

presented. The topics of the evaluation of employees’ competencies and the 

differences in comparison to the “traditional” approach to the job evaluation 

have been described. This article is an introduction to the further researches 

planned by the author

Ziębicki, Bernard

WSB-NLU Institutional Repository

304IV. Współczesne narzędzIa zarządzanIa OrganIzacjamI  kOmercyjnymI I nIekOmercyjnymIBernard Ziębicki *wyzwania i ProbLemy  wartościowania komPetencjichaLLenges anD ProbLems oF the eVaLuation oF emPLoyees’ comPetenciessummaryIn the article the author presents the main problems in the implementation of the evaluation of the employees’ competencies in the companies. The disadvantages of the “traditional” approach to the job evaluation have been presented. The topics of the evaluation of employees’ competencies and the differences in comparison to the “traditional” approach to the job evaluation have been described. This article is an introduction to the further researches planned by the author. 1. uwagi wstępneW ostatnim czasie w literaturze przedmiotu można spotkać coraz więcej opinii na temat potrzeby odejścia od dotychczasowego, posiadającego prawie stuletnią tradycję, schematu wartościowania pracy, polegającego na ocenie trudności pracy i zastąpienia go wartościowaniem kompetencji pracowniczych [Cira, Benjamin 1998; Jahja, Kleiner 1997; Juchnowicz 2000; Mazer, Nichol-son 2004]. W praktyce gospodarczej miały miejsce już pierwsze zastosowa-nia wartościowania kompetencji pracowniczych w tworzeniu systemów tary-fowych. Jako przykład można tutaj nadmienić opisywane w kilku publikacjach wdrożenie przez zespół pod kierownictwem prof. prof. J. Teczke i J. Czekaja wartościowania kompetencji w Miejskim Przedsiębiorstwie Energetyki Ciepl-nej w Krakowie [Buła, Czekaj, Serda, Teczke 2002; cyt. za: Czekaj, Ziębicki 2004]. Wspomniany projekt miał charakter prekursorski. Brak szerszych do-świadczeń i opracowań literaturowych w omawianym obszarze spowodował, iż * mgr, Studium Doktoranckie Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie.305wiele elementów zastosowanej metodyki zostało wprost przeniesionych z tra-dycyjnego modelu analitycznego wartościowania pracy [Czekaj 2005, s. 5-18]. Nowością niewątpliwie była już sama kwestia zastąpienia kryteriów trudności pracy oceną kompetencji pracowniczych. Upowszechnienie wartościowania kompetencji wymaga rozwiązania jesz-cze szeregu problemów, jakie ujawniają się w trakcie stosowania omawianego podejścia.Celem niniejszego artykułu jest próba wskazania problemów metodologicz-nych i wdrożeniowych, jakie w dalszym ciągu nie zostały rozwiązane, a które stanowią istotne bariery szerokiego stosowania wartościowania kompetencji. Artykuł ten stanowi przyczynek do szerszych badań, które autor zamierza prze-prowadzić.2. niedoskonałość „tradycyjnego” modelu analitycznego wartościowania stanowisk pracyTradycyjny model wartościowania pracy, powszechnie stosowany w pol-skich przedsiębiorstwach i instytucjach, polega na ocenie stopnia trudności pra-cy na poszczególnych stanowiskach. Trudność pracy traktowana jest jako ogół oporów, które musi pokonać pracownik pracujący na danym stanowisku [Mar-tyniak 1998, s. 17]. Podstawowym sposobem oceny jest podejście analitycz-ne, polegające na punktowej ocenie stanowiska w układzie zbioru kryteriów o różnej wadze. Znaczenie kryterium określa maksymalna liczba punktów, jaką można w jego ramach uzyskać. Zgodnie ze wskazaniami schematu genew-skiego wartościowania pracy, kryteria te powinny uwzględniać takie aspekty trudności pracy, jak wymagania umysłowe oraz fizyczne, odpowiedzialność i warunki pracy [Kabaj 1979, s. 304]. Omawiane tradycyjne podejście do warto-ściowania pracy niesie ze sobą szereg ograniczeń, które coraz szerzej ujawniają się wraz ze wzrostem złożoności funkcjonowania organizacji, form i aspektów konkurowania oraz coraz szerszymi oczekiwaniami od pracowników. Podstawowe ograniczenie związane jest ze znaczną dezaktualizacją sche-matu genewskiego. Stale poprawiający się poziom warunków pracy, eliminacja szkodliwych czynników materialnego środowiska pracy, a także podporządko-wanie zasobów pracowniczych rynkowemu prawu podaży i popytu powodu-je, iż kryteria związane z warunkami pracy i wymaganiami fizycznymi sta-ją się zbędne. W szczególności uwaga ta dotyczy tzw. przedsiębiorstw nowych technologii oraz nowoczesnych form usług. Przedstawione opinie potwierdza ewolucja metod analitycznego wartościowania pracy. Jako przykład można tu-taj podać choćby metodę UMEWAP. Jej pierwszy schemat (UMEWAP-85) za-kładał udział warunków pracy na poziomie 20%. Podobnie sytuacja wyglądała w metodzie UMEWAP – 87. Kolejne jej wersje (UMEWAP - 95 i UMEWAP 306– 2000) to już tylko odpowiednio 9,5% i 5,4% [Ziębicki 2005, s. 12]. A zatem podstawą oceny trudności pracy stają się współcześnie przede wszystkim wy-magania umysłowe i odpowiedzialność. Czynniki te tworzą bezpośrednio lub odzwierciedlają kompetencje oczekiwane od pracowników. Drugim istotnym ograniczeniem związanym z „tradycyjnym” wartościowa-niem pracy jest powszechnie stosowana ocena stanowisk pracy, a nie pracow-ników. W trakcie ewolucji wartościowania pracy pojawiły się koncepcje dyna-micznego wartościowania pracy. Pierwsze zastosowania omawianego podejścia miały miejsce już w latach 40-tych XX-go wieku w Szwajcarii [Kardaszewski 1960, s. 126]. W Polsce koncepcja dynamicznego wartościowania pracy pojawi-ła się dopiero w latach 70-tych, głównie za sprawą badań prowadzonych przez M. Kabaja [Martyniak 1998, s. 311]. Podejście to nie upowszechniło się jednak w krajowej praktyce wartościowania pracy. Główną przyczyną tego była oba-wa przed zbyt uznaniowym charakterem wyceny dokonywanej przez bezpo-średniego przełożonego oraz brak jednoznacznych rozstrzygnięć, czy punktem odniesienia powinien być pracownik skrajny czy przeciętny [Martyniak 1998, s. 310]. Stąd też w dalszym ciągu w praktyce dominuje podejście statyczne. Ocena stanowisk pracy, a nie pracowników powoduje jednak sytuację, że różne osoby, których poziom kompetencji indywidualnych znacząco odbiega od sie-bie, otrzymują takie same lub zbliżone wynagrodzenie. W sytuacji wymagania od pracowników wysokiej poliwalentności oraz posiadania szerokich umiejęt-ności, przedstawione rozwiązanie nie zachęca do indywidualnych działań na-kierowanych na rozwijanie kompetencji.Istotną wadą analitycznego wartościowania pracy jest również „uniwer-salność” zakładowych metod. Z reguły wdrażanie wartościowania pracy od-bywa się w oparciu o jedną, wspólną dla wszystkich stanowisk pracy metodę. Kryteria znajdujące się w metodzie często muszą być na tyle rozbudowane, aby pozwoliły na ocenę trudności pracy zarówno na stanowiskach fizycznych, jak i umysłowych. Przy znacznym zróżnicowaniu charakteru i specyfiki pracy, opracowanie jednej, uniwersalnej metody wartościowania pracy staje się wręcz niemożliwe. Jedną z właściwości wartościowania kompetencji jest dobór kry-teriów oceny (kompetencji) z perspektywy określonych grup, a nawet pojedyn-czych stanowisk.Wreszcie należy dodać, iż tradycyjny model wartościowania pracy wyka-zuje niski poziom spójności z innymi elementami polityki personalnej firmy, a w szczególności z funkcją rozwoju zasobów ludzkich. Z tym aspektem wią-że się również zachowywanie w dłuższej perspektywie czasowej relacji płaco-wych, wyznaczonych w rezultacie wdrożenia analitycznego wartościowania pracy.  3073. założenia wartościowania kompetencji pracowniczychChcąc przedstawić istotę i odmienność wartościowania kompetencji od tradycyjnego modelu oceny trudności pracy należy w pierwszej kolejności zdefiniować pojęcie kompetencji pracowniczych. W literaturze przedmio-tu w ostatnim czasie pojawiło się sporo różnych propozycji definiowania po-jęcia kompetencji pracowniczych. Większość z nich akcentuje składowe kom-petencji. Według A. Sajkiewicza kompetencje indywidualne to: „zbiór wiedzy, uzdolnień, stylów działania, osobowości, wyznawanych zasad, zainteresowań i innych cech, które używane i rozwijane w procesie pracy prowadzą do osią-gania rezultatów zgodnych ze strategicznymi zamierzeniami przedsiębiorstwa” [Sajkiewicz 2002, s. 90]. Można również spotkać bardziej ogólne ujęcia kom-petencji indywidualnych: „wszelkie cechy pracowników, używane i rozwija-ne w procesie pracy, prowadzące do osiągania rezultatów zgodnych ze strate-gicznymi zamierzeniami przedsiębiorstwa” [Rostkowski 2004]. Niezależnie od sposobu definiowania, jako cecha wiodąca kompetencji pracowniczych ujawnia się ogromne spektrum możliwych ich kategorii oraz „indywidualny” charakter. Z tego względu często określenie „pracownicze” zastępowane jest terminem „indywidualne”. Indywidualność kompetencji wymusza konieczność oceny po-szczególnych pracowników lub co najwyżej niewielkich grup z perspektywy różnych kompetencji. A zatem można uznać, iż indywidualny charakter kompe-tencji jako kategorii pojęciowej wymusza dynamiczną ocenę w układzie zróż-nicowanych kryteriów (stanowiących poszczególne kompetencje, dostosowane do specyfiki pracy). Kompetencje ulegają zmianie znacznie szybciej niż elementy trudności pra-cy. Z tego względu system wynagradzania oparty na wartościowaniu kompe-tencji powinien podlegać aktualizacji zdecydowanie częstszej. Powoduje to do-datkowo zwiększenie „dynamiki” całego systemu. Wymaga ono jednak zmiany podejścia do oceny. W „tradycyjnym” wartościowaniu analitycznym wycenę stanowisk oraz wdrożenie przeprowadza specjalnie powołany zespół, składa-jący się przede wszystkim z pracowników przedsiębiorstwa, reprezentujących różne jego obszary funkcjonalne. Tworzą oni tzw. komisję ds. wartościowania pracy. W przypadku oceny kompetencji, a w szczególności zmian w ich pozio-mie szczególną rolę odgrywa bezpośredni przełożony. O ile oceny tzw. kom-petencji wejściowych może dokonać specjalna komisja lub komórka związa-na z zarządzaniem personelem, to spostrzeżenia w zakresie poziomu przyrostu kompetencji pozostają praktycznie wyłącznie w gestii bezpośredniego przeło-żonego. Podstawowym narzędziem wykorzystywanym w tym celu jest metoda zdarzeń krytycznych. Kolejnym istotnym założeniem wartościowania kompetencji, odróżniają-cym go od analitycznego wartościowania jest konieczność wyznaczenia ocze-308kiwanych kompetencji pracowniczych z perspektywy danego przedsiębiorstwa, jako perspektywy odniesienia dla procesu oceny. O ile w przypadku wartościo-wania analitycznego większość kryteriów przyjmuje uniwersalny kształt, wła-ściwy dla danej metody, to w wycenie kompetencji w zasadzie każde kryterium musi zostać zdefiniowane z perspektywy danego przedsiębiorstwa lub insty-tucji. Dodatkowo realizację tego założenia utrudnia brak opisanych rozwiązań praktycznych, pozwalających wykorzystywać wcześniejsze doświadczenia. 4. wyzwania metodyczne i bariery wdrożeniowe zwiâzane z wartościowaniem kompetencji pracowniczychSpecyfika wartościowania kompetencji i jego odmienność od „tradycyjne-go” modelu oceny trudności pracy powoduje szereg problemów i barier wdro-żeniowych, które dotychczas nie zostały rozwiązane. Pierwszym wyzwaniem, jakie pojawia się w tym zakresie jest konieczność opracowania techniki identy-fikacji kompetencji oczekiwanych dla poszczególnych stanowisk pracy. Jak po-kazują badania liczba możliwych kompetencji indywidualnych sięga poziomu kilkuset [Armstrong 2000, s. 241]. Jak w tak dużej liczbie potencjalnych możli-wości wybrać te właściwe i ile ich powinno być dla jednego stanowiska pracy? Kolejnym istotnym wyzwaniem staje się kwestia samej oceny kompetencji. W literaturze przedmiotu można znaleźć różnorodne propozycje narzędzi oce-ny kompetencji [Sidor - Rządkowska 2006]. W większości metody te jednak są dość złożone i wymagają dość dobrego przygotowania w zakresie wiedzy psychologicznej. Przykładem może tutaj być często stosowana w tym celu me-toda assessment center. Stosowanie wymienionych metod wiąże się ze znacz-nym nakładem pracy, co może w tym przypadku spowodować znaczne koszty całego procesu. Pojawia się zatem konieczność opracowania metodyki szczegó-łowej, która dawałaby szansę możliwie obiektywnej oceny i jednocześnie nie wymagałaby specjalistycznego przygotowania osób oceniających, a także nie wiązałaby się ze zbyt dużą pracochłonnością. Rozwiązania wymaga również kwestia uwzględniania w taryfikacji pracy, opartej na ocenie kompetencji elementów trudności pracy, wpływających na obciążenie pracownika, a niezwiązanych z poziomem kompetencji. Czynników tych nie można pominąć. Jak zatem uwzględnić je w systemie wartościowania kompetencji? W jakich relacjach powinny one pozostawać do kompetencji? Czy może powinny one tworzyć osobną płaszczyznę oceny?Kolejnym problemem wymagającym rozwiązania jest rola bezpośredniego przełożonego w ocenie zmian poziomu kompetencji pracownika. Pojawia się wątpliwość co do obiektywności tego typu rozwiązania. Z drugiej strony należy udzielić odpowiedzi na pytanie: czy możliwe jest nadal realizowanie tego zada-nia przez komisję? 309Istotny problem badawczy stanowi również kwestia zarządzania systema-mi taryfowymi, tworzonymi na podstawie wartościowania kompetencji. Nale-ży przede wszystkim rozstrzygnąć: jak często powinny być prowadzone oceny i jakie powinny mieć powiązanie z innymi elementami zarządzania kompeten-cjami, stosowanymi w przedsiębiorstwie? Pojawia się także pytanie o relacje pomiędzy płacą stałą i zmienną w systemie taryfowym tworzonym na bazie oceny kompetencji, szczególnie jeśli chodzi o stanowiska nietworzące mierzal-nych rezultatów pracy.5. uwagi końcoweWdrażanie wartościowania kompetencji wiąże się z licznymi problemami, które w większości dotychczas nie zostały rozwiązane w ramach badań nauko-wych. Może również okazać się, stosując wartościowanie kompetencji na szer-szą skalę, iż podejście to jest mniej efektywne niż tradycyjny model wartościo-wania pracy. Niemniej jednak należy mieć na uwadze, iż podejście to cechuje się szeregiem zalet w porównaniu do tradycyjnego modelu. Przede wszystkim zapewnia ocenę indywidualną pracowników. Opiera się na kryteriach lepiej do-stosowanych do specyfiki pracy na poszczególnych stanowiskach. Wiąże się z częstszą weryfikacją wyników oceny. Może być zintegrowane z innymi ob-szarami zarządzania zasobami ludzkimi. Biorąc pod uwagę powyższe zalety można się spodziewać, iż stosowanie wartościowania kompetencji w praktyce będzie się zwiększało, w szczególno-ści w nowoczesnych przedsiębiorstwach, stawiających na rozwój kapitału ludz-kiego. Literatura1.  Armstrong M., Zarządzanie zasobami ludzkimi, Oficyna Ekonomiczna, Dom Wydawniczy ABC, Kraków 2001.2.  Buła P., Czekaj J., Serda M., Teczke J., Wdrażanie projektu systemu ta-ryfowego MPEC Kraków S.A., Kraków 2002 (maszynopis niepubliko-wany).3.  Cira D. J., Benjamin E. R., Competency-based pay: A concept in evolu-tion, „Compensation & Benefis Review” 1998, nr 9/10.4.  Czekaj J., Metodyka wartoœciowania kompetencji pracowniczych, „Ze-szyty Naukowe Akademii Ekonomicznej w Krakowie. Prace z zakresu metod organizacji i zarządzania”, Kraków 2005, nr 670.5.  Czekaj J., Ziębicki B., Wykorzystanie wartoœciowania kompetencji pra-cowniczych do okreœlania relacji płacowych na przykładzie krajowego przedsiêbiorstwa energetyki cieplnej [w:] Zmiana warunkiem sukcesu. 310Organizacja a kryzys, red. J. Skalik, Wydawnictwo Akademii Ekono-micznej im. O. Langego we Wrocławiu, Wrocław 2004. 6.  Jahja H., Kleiner B. H., Competency-based pay in the Manufacturing and Service Sectors, “Industrial Management” 1997, nr 8/9.7.  Juchnowicz M., Tendencje w dziedzinie wartociowania pracy, “Huma-nizacja Pracy. Zarządzanie Zasobami Ludzkimi” 2000, nr 1-2.8.  Kordaszewski J., Kwalifikowanie pracy robotników przemysłowych, PWG, Warszawa 1960.9.  Martyniak Z., Metodologia wartoœciowania pracy, Wydawnictwo An-tykwa, Kraków 1998.10. Mazer M. A, Nicholson W. W., Variable Competency Banding: Com-bining Variable Pay, Competencies and Broadbanding, “Workspan” May 2004, nr 47 (5).11. Metody wartoœciowania pracy, red. M. Kabaj, PWE, Warszawa 1979.12. Rostkowski T., Zarządzanie kompetencjami w UE [w:] Standardy euro-pejskie w zarządzaniu zasobami ludzkimi, red. M. Juchnowicz, Poltext, Warszawa 2004.13. Sajkiewicz A., Jakoœć zasobów pracy, Poltext, Warszawa 2002.14. Sidor-Rządkowska M., Kompetencyjne systemy ocen pracowników, Wolters Kluwer, Oficyna Ekonomiczna, Kraków 2006.15. Ziębicki B., UMEWAP – cena pracy (1). Przegląd kryteriów stosowa-nych w uniwersalnej metodzie wartoœciowania pracy, „Personel i Za-rządzanie” 2005, nr 4.

Wyzwania i problemy wartościowania kompetencji

http://repozytorium.wsb-nlu.edu.pl/xmlui/bitstream/handle/11199/7493/Zi%c4%99bicki%20Bernard%2c%20Wyzwania%20i%20problemy%20warto%c5%9bciowania%20kompetencji.pdf?sequence=1

Wyzwania i problemy wartościowania kompetencji

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

WSB-NLU Institutional Repository