Dalen, H.P. van

Dutch

Research Papers in Economics

Een uitgave van de Stichting
December 
1998 
 
 
 
BULLETIN 
over 
Bevolking 
en 
Samenleving 
 
 
 
terug naar 
INHOUD 
 
      
 
REACTIES 
demos@nidi.nl
Nobelprijs Economie 1998 voor 
AMARTYA SEN 
 
Econoom met gevoel voor menselijke 
verhoudingen 
HARRY VAN DALEN 
De Indiase econoom Amartya Sen kreeg kreeg de Nobelprijs voor zijn 
werk op het terrein van de welvaarteconomie. Hij bedacht onder andere 
een manier om meerderheidsbesluiten te nemen zonder dat 
democratische spelregels geweld wordt aangedaan. Ook voor 
demografen zijn de ideeën van Sen van belang. Zijn gedachtegoed heeft 
hij bijvoorbeeld toegepast op bevolkingsbeleid in de Derde Wereld. 
Voorts kan zijn armoede-analyse als baanbrekend worden bestempeld.  
In 1998 is de Nobelprijs voor de Economische Wetenschappen uitgereikt aan 
een opmerkelijke econoom: Amartya Sen (India, 1933) (zie ook The Nobel 
Prize Internet Archive). Opmerkelijk omdat hij zich niet alleen met 
economische theorievorming heeft beziggehouden maar ook omdat hij oog 
had voor de grote problemen van onze tijd en werk verrichtte dat niet alleen 
voor economen relevant is maar ook voor filosofen en demografen. Het is dan 
ook niet zo vreemd dat hij van 1989 tot juni 1998 een leerstoel in de 
economie én de filosofie aan Harvard University bezette. In 1998 keerde hij 
terug naar Cambridge in Engeland, alwaar hij als Master van Trinity College 
door het leven gaat.  
De rode draad door het werk van Sen is hoe een samenleving met de 
zwakkeren omgaat of om zou moeten gaan. Hongersnood, bevolkingspolitiek, 
ontwikkelingshulp, inkomensongelijkheid en de positie van de vrouw in 
ontwikkelingslanden, het zijn allemaal onderwerpen die een afgeleide vormen 
van zijn hoofdwerk - de welvaartseconomie - waarvoor hij de Nobelprijs 
heeft gekregen.  
Het maken van collectieve keuzes  
Sen kreeg de Nobelprijs voor zijn werk op het terrein van de 
Amartya Sen
Page 1 of 6 DEMOS December 1998 - Nobelprijs Economie 1998 voor Amartya Sen
08-09-09 mhtml:file://Q:\IR\Retro%20+%20NEEO\NEEO\Dalen,%20van\Fulltekst\DEMOS%20December%20...welvaartseconomie. Een betere term voor deze specialisatie binnen de 
economie zou 'maatschappelijke keuzetheorie' kunnen zijn omdat het hier 
gaat om het bestuderen van maatschappelijke keuzeprocessen. 
Om als samenleving keuzen te kunnen maken, moeten voorkeuren van 
individuen bij elkaar worden opgeteld op een manier die recht doet aan een 
aantal democratische randvoorwaarden. Wanneer iedereen het over een 
voorstel eens is dan is de besluitvorming natuurlijk niet moeilijk. Maar wat 
als er voor- en tegenstanders zijn. Het is heel gebruikelijk dat men dan bij 
meerderheid van stemmen tot een besluit komt, maar is dat wel zo 
rechtvaardig? Al geruime tijd weten we dat het meerderheidsbesluit zijn 
tekortkomingen kent. Daar komt bij dat een meerderheid een minderheid kan 
onderdrukken. 
Stemparadox van Arrow  
Het was vooral de econoom en Nobelprijswinnaar Arrow die in 1951 de 
tekortkomingen van het meerderheidsbesluit onder woorden bracht. Volgens 
Arrow zou een collectief besluit gebaseerd moeten worden op een individuele 
voorkeursordening waarbij een aantal democratische eisen ten aanzien van 
het stemproces niet met voeten mag worden getreden. Hij kwam echter tot de 
conclusie dat er met meerderheid van stemmen geen collectieve 
rangschikking van alternatieven valt te maken die aan alle democratische 
redelijkheidseisen tegemoetkomt. De volgorde waarmee voorstellen in een 
vergadering ter stemming komen of opportunistisch stemgedrag van de 
individuele leden kunnen daarbij een rol spelen. De stelling dat er geen 
manier was om op liberale wijze tot een collectieve keuze te komen stond al 
snel bekend als de stemparadox van Arrow. Lange tijd domineerde deze 
stemparadox de ontwikkelingen binnen de economische wetenschap en het 
denken over democratie en niemand bleek deze stelling te kunnen 
ontkrachten.  
De oplossing van Sen: waardenbeperking  
De kracht van Sen was dat hij de stemparadox van Arrow wél kon oplossen. 
Hij deed dat door een eis van 'waardenbeperking' aan de individuele 
voorkeursordeningen op te leggen. Als er bijvoorbeeld drie voorstellen ter 
tafel liggen dan definieert Sen 'waarde' als de hoogte van de prioriteit 
(bijvoorbeeld 1, 2 en 3) die een voorstel in de ogen van de stemmers geniet. 
Een verzameling voorkeursordeningen is dan waardenbeperkt als er één 
voorstel is dat in geen van de individuele voorkeursordeningen de waarde 1, 2 
of 3 heeft.  
Om dit idee enigszins concreet te maken kan wellicht het volgende voorbeeld 
dienen. Stel dat de regering van een ontwikkelingsland het geboortecijfer wil 
verlagen. Om die doelstelling te bereiken overweegt men drie alternatieven: 
(a) gedwongen sterilisatie van vrouwen met twee of meer kinderen; (b) meer 
investeren in de opleiding van vrouwen; (c) niets doen. De eis van 
waardebeperking houdt hier in dat men het er bijvoorbeeld over eens moet 
worden dat één van de genoemde drie alternatieven het beste of het slechtste 
is. Gedwongen sterilisatie wordt over het algemeen als een 'kwaad' gezien dat 
zoveel mogelijk vermeden dient te worden. Wanneer men het daarover eens 
is kan er wel degelijk een 'democratisch' meerderheidsbesluit over deze 
Page 2 of 6 DEMOS December 1998 - Nobelprijs Economie 1998 voor Amartya Sen
08-09-09 mhtml:file://Q:\IR\Retro%20+%20NEEO\NEEO\Dalen,%20van\Fulltekst\DEMOS%20December%20...problematiek worden genomen omdat het nu een keuze is tussen voorkeuren 
die werkelijk tellen. Het klinkt triviaal maar het is knap om een dergelijke 
oplossing te bedenken terwijl de democratische spelregels zo min mogelijk 
geweld mag worden aangedaan.  
Op een wat hoger plan verschaft het werk van Sen inzicht in het belang van 
een politieke cultuur voor een democratie. Waardenbeperking zou men 
kunnen opvatten als een consensus over normen, waarden en doeleinden in 
een samenleving, een consensus zonder welke de democratie niet kan 
functioneren. De maatschappelijke keuzetheorie is een normatieve, welhaast 
filosofische specialisatie binnen de economie die door Sen aanzienlijk is 
verbeterd. Niet iedereen had dat door op het moment dat Sen er mee bezig 
was, een lot dat hij deelt met andere Nobelprijswinnaars. Zijn promotor, de 
extreem-linkse econome Joan Robinson, noemde zijn werk "ethical rubbish" 
en beschouwde Sen's interesse in de maatschappelijke keuzetheorie als een 
duidelijke indicatie dat hij niet doorhad wat werkelijk belangrijk was. Zij 
doelde daarmee op haar eigen werk. Robinson hoopte daarom vurig dat hij tot 
inkeer zou komen en ook eens, wat zij noemde, "serieuze economie" zou 
gaan bedrijven. 
Bevolkingspolitiek  
De nauwgezetheid waarmee Sen collectieve keuzes bekijkt is vooral van 
belang met betrekking tot bevolkingspolitiek. Neem pro- of antinatalistisch 
beleid, zoals dat in bepaalde landen wordt gevoerd. Het krijgen van kinderen 
is een private keuze, maar het is tegelijkertijd ook een keuze die soms 
negatieve maatschappelijke gevolgen heeft. Vooral in de uitgebreide 
wetenschappelijke literatuur over de optimale bevolkingsomvang krijgt dit 
negatieve effect volop aandacht. De meeste auteurs op dit terrein gaan echter 
uit van nogal simpele veronderstellingen die weinig ruimte bieden aan 
begrippen als vrijheid en autonomie. Gechargeerd gesteld is de keuze voor 
een optimale bevolkingsomvang eigenlijk niet meer dan een simpele kosten-
baten afweging.  
De coöperatieve weg  
Amartya Sen neemt duidelijk stelling tegen een bevolkingspolitiek waarbij 
dwangmatig van buitenaf wordt opgelegd hoeveel kinderen mensen mogen 
krijgen en wanneer. Het krijgen van kinderen is volgens hem een individuele 
beslissing waarbij de mening van anderen van ondergeschikt belang is. De 
dwang die achter 'gezinsplanning' schuil gaat kan hem dan ook niet bekoren 
omdat deze de vrijheid van gezinnen, en met name van jonge vrouwen, 
beknot.  
Sen houdt een pleidooi voor een coöperatieve benadering van het 
bevolkingsvraagstuk in ontwikkelingslanden. Vanuit de gedachte dat mensen 
zelf moeten kunnen beslissen of ze kinderen willen, is Sen voorstander van 
een sociaal beleid. Mensen moeten daardoor onder meer door te investeren in 
opleiding en arbeidsparticipatie van vooral jonge vrouwen zelf beter in staat 
worden gesteld de voor hen juiste beslissing te nemen. Hij wijst erop dat ieder 
jaar minstens een half miljoen vrouwen sterven aan oorzaken verbonden aan 
zwangerschap en dat honderden miljoenen vrouwen onvrijwillig een 
geestdodend leven leiden met weinig vrijheid doordat zij steeds maar weer 
Page 3 of 6 DEMOS December 1998 - Nobelprijs Economie 1998 voor Amartya Sen
08-09-09 mhtml:file://Q:\IR\Retro%20+%20NEEO\NEEO\Dalen,%20van\Fulltekst\DEMOS%20December%20...kinderen baren en opvoeden. Deze verschijnselen hangen volgens Sen voor 
een groot deel samen met de verwaarlozing van het belang van de vrouw in 
de samenleving en in het gezin.  
De coöperatieve weg lijkt volgens Sen in ontwikkelingslanden een betere, en 
wellicht ook snellere, manier om de gezinsgrootte en de vruchtbaarheid terug 
te dringen dan dwangbeleid zoals dat onder andere in China wordt gevoerd. 
Zijn stelling is dan ook "Dwang bereikt weinig en vernietigt veel". 
Armoede  
Het gedachtegoed van Sen wordt behalve op het terrein van bevolking en 
gezin ook toegepast op dat van de armoede. Zo hield hij zich intensief bezig 
met de wijze waarop inkomensongelijkheid in een maatschappij moet worden 
gemeten. Het lijkt zo op het eerste gezicht heel gemakkelijk 
inkomensongelijkheid te meten gegeven de enorme hoeveelheid beschikbare 
verdelingsmaatstaven. In de praktijk blijkt het echter moeilijker omdat 
bijvoorbeeld de ene verdelingsmaatstaf een toename van 
inkomensongelijkheid impliceert terwijl men door een andere maatstaf te 
gebruiken het tegendeel kan beweren. Het is dus zaak om een criterium te 
vinden dat onder alle omstandigheden het correcte signaal afgeeft over het 
niveau van de armoede in een land.  
Een veel gebruikt criterium is het percentage mensen dat beneden een 
bepaalde armoedegrens leeft. Voor het maken van krantenkoppen doet deze 
maatstaf het natuurlijk goed, maar voor beleidsdoeleinden is het een te simpel 
criterium en daardoor ontoereikend. Een dergelijke maatstaf geeft 
bijvoorbeeld geen inzicht in de wijze waarop de armoede onder de armen 
verdeeld is. Sen heeft dit probleem aangepakt en zijn armoede-analyse is 
inmiddels gemeengoed geworden. 
Welvaart  
Sen heeft zich ook nog door andere belangrijke vragen op het terrein van de 
armoede laten inspireren. Zo bestudeerde hij of het mogelijk is om de 
verdeling van welvaart tussen verschillende maatschappijen te vergelijken en 
hij ging na welke mechanismen ervoor zorgen dat armoede wordt 
uitgebannen.  
Sen heeft er altijd de nadruk op gelegd dat het bij welvaart niet gaat om 
goederen maar om de activiteiten ten behoeve waarvan deze werden 
aangeschaft. Inkomen schept mogelijkheden voor individuen om bepaalde 
activiteiten te ontplooien. Deze mogelijkheden - door Sen capaciteiten 
genoemd - zijn ook afhankelijk van factoren als gezondheid en levensduur. 
Vooral in ontwikkelingslanden is informatie over het sterfteniveau in dit 
verband van belang. Sterftecijfers zijn in zijn ogen goede indicatoren van 
zaken als sociale ongelijkheid en de kwaliteit van het leven, vooral omdat 
informatie over dit soort hogere doelen minder gemakkelijk is te verkrijgen. 
Sen gebruikt sterftegegevens om de achterstelling van vrouwen, alsmede 
raciale ongelijkheid en de ongelijkheid in levenskansen tussen personen aan 
te tonen. De ideeën van Sen op dit terrein hebben onder andere navolging 
gehad in de constructie van de Human Development Index van de Verenigde 
Naties. 
Page 4 of 6 DEMOS December 1998 - Nobelprijs Economie 1998 voor Amartya Sen
08-09-09 mhtml:file://Q:\IR\Retro%20+%20NEEO\NEEO\Dalen,%20van\Fulltekst\DEMOS%20December%20...terug naar : INHOUD | mailto:demos@nidi.nl 
Tot slot  
Sen heeft al met al fundamentele bijdragen geleverd aan het denken over 
welvaart. Met het uitreiken van de Nobelprijs wordt wellicht bereikt dat een 
ethisch reveil ontstaat binnen de economische wetenschap, waar over het 
algemeen doelmatigheid de enige meetlat is waarmee succes wordt gemeten. 
Sen heeft laten zien hoe op democratische wijze individuele voorkeuren tot 
collectieve keuze kunnen worden omgesmeed. Op een voorzichtige en 
grondige wijze heeft hij methoden ontwikkeld waarmee armoedeproblemen 
bestudeerd kunnen worden. Volgens Sen is de standaardeconomie zoals die in 
de leerboeken wordt gepresenteerd verre van perfect. "Zodra we de motivatie 
van mensen proberen te begrijpen", zo vertelde hij eens, "betreden wij één 
van de meest verwaarloosde delen van de economie."  
Voor demografen is het werk van Sen relevant omdat het laat zien hoe je op 
een menswaardige wijze over bevolkingsbeleid kunt nadenken en waarden 
meetbaar kunt maken. Gezinsplanning heeft bij veel demografen een vieze 
smaak. Het wordt al snel geassocieerd met een ingrijpen in de persoonlijke 
levenssfeer met als gevolg dat demografen vaak terugschrikken voor het doen 
van beleidsaanbevelingen. Dat is jammer. In de eerste plaats omdat, zoals Sen 
laat zien, het analyseren van beleidsproblemen, vooral op het terrein van de 
bevolkingspolitiek, interessant én hoognodig is. In de tweede plaats omdat 
een fors deel van het werkterrein van de demograaf wordt weggegeven aan 
bureaucraten en politici die minder goed op de hoogte zijn van de 
achtergronden van bevolkingsvraagstukken.  
De Nobelprijs voor economie 1998 zal veel mensen wakker kunnen 
schudden, en dat niet alleen binnen de economie. 
BRONNEN  
A. Klamer, 1989, A Conversation with Amartya Sen, Journal of Economic Perspectives, 3, 
blz. 135-150.  
A. Sen, 1990, More Than 100 Million Women Are Missing, The New York Review of 
Books, 37, blz. 61-66.  
A. Sen, 1997, Population Policy: Authoritarianism versus cooperation, Journal of Population 
Economics, 10, blz. 3-22.  
A. Sen, 1998, Mortality as an Indicator of Economic Success and Failure, Economic Journal, 
108, blz. 1-25. 
Dr H.P. van Dalen, NIDI en Erasmus Universiteit Rotterdam 
Netherlands Interdisciplinary Demographic Institute 
 
Page 5 of 6 DEMOS December 1998 - Nobelprijs Economie 1998 voor Amartya Sen
08-09-09 mhtml:file://Q:\IR\Retro%20+%20NEEO\NEEO\Dalen,%20van\Fulltekst\DEMOS%20December%20... 
Comments to: webmaster@nidi.nl 
 
Copyright © 1998-1999, NIDI, Netherlands Interdisciplinary Demographic Institute. 
Last revision: 4 January 1999. 
P.O. Box 11650 
2502 AR The Hague 
The Netherlands 
 
E-mail: info@nidi.nl
Page 6 of 6 DEMOS December 1998 - Nobelprijs Economie 1998 voor Amartya Sen
08-09-09 mhtml:file://Q:\IR\Retro%20+%20NEEO\NEEO\Dalen,%20van\Fulltekst\DEMOS%20December%20...

Amartya Sen: Econoom met gevoel voor menselijke verhoudingen.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Research Papers in Economics