Taha Toros Arşivi, Dosya No: 8-Hilmi Ziya Ülken.





Not: Gazetenin "Sosyolog Gözüyle" köşesinde yayımlanmıştır

Ülken, Hilmi Ziya

Istanbul Sehir University Repository

Bir Misyonerin Hayâli
nnH E Muslim World dergisini
■M. urun zamandanberi neşre­
dilen oldukça ciddî bir dergi diye 
tanıyoruz. İçerisinde bâzı sathî yazı 
larm yanında İslâm dünyasına a- 
it faydalı araştırmalar da yer bul­
maktadır. Hattâ bu son sayıların­
da bir kaç yazıdan bahsetmek ar­
zusunu bile duymaktaydık.. Fakat 
bu Vesileyle dergiyi karıştırdığı­
mız sırada, bir misyonerin öteki 
misyonerlere Türkleri Hıristiyan­
lığa ,davet için vaaz ve nasihatte 
bulunduğunu gördük, hayrette kal 
dik. Bu zat James E. Dittes’dir. 
(Bu yazı derginin 1955 yılı, XIV 
cildinde - S. 134-144 çıkmıştır.)
Misyonerlik esasında manevî 
Haçlı seferidir. 13 üncü yüzyılda 
R. Julle tarafından Hıristiyanlığı 
yeryüzüne silâhsız olarak, fikir 
ve telkin kuvvetiyle yaymak gaye 
siyle kurulmuştu. O zamandanbe­
ri bu gayesine hizmet etmektedir. 
Fakat bunu Hıristiyanlığa mahsus 
bir imtiyaz zannetmemelidir. Vâ- 
kıa, Haçlı seferlerinin başarısızlı­
ğından sonra, hakikî yayılışın an­
cak silâhsız ve manevî yayılışla 
mümkün olacağı kanaati çok ko­
lay yerleşmişti. Fakat aynı tarzda 
manevî yayılma hareketleri baş­
ka beşerî dinlerde de vardır. Bu­
dizm Hindistan dışında silâhla de­
ğil, Maha - Yana (Büyük Yol) 
denen hareketle yayılmıştı. İslâ­
miyet bâzılarmın iddia ettiği gibi 
harple değil, tarikatlerin silâhsız 
kuvveti ile yayılmıştı. Harp yal­
nız imparatorluklar kurmuştu. 
Halbuki İslâmiyetin Hintte, Hindi 
Şarki adalarında, Afrikada yayılı­
şı silâhsız kuvvetin eseridir. Son 
zamanlarda İslâmiyetin yayılma­
sına dair Garplıların neşrettiği 
bâzı eserlerde bu hâdise üzerin - 
de ısrarla durduklarını görüyo - 
ruz. Bu müelliflerden biri Misyo­
nerlerin para ve teşkilâtına rağ­
men fakir dervişlerin az zamanda 
bu memleketleri İslâmiyet* çevir­
diklerini teessüfle anlatırken, bu­
nu «İslâm dininin iptidaîler ara-
Yazan:
Hilmi Ziya Ülken
smda yayılmaya elverişli olması» 
ile izah ederek kendini teselli e- 
diyor. Halbuki aynı müellif Hıris­
tiyanlaşmış Afrika kabilelerini 
büyük bir memnuniyetle zikret­
mektedir.
Hâsılı, ük çağ dinlerinin kapa­
lı site ve kavim dini olmalarına 
mukabil, ortaçağdanberi doğan 
büyük dinler beşerî, üniversel, se­
mavî vasıflara sahiptirler, Hıristi­
yanlığı bizim aramızda yaymak is­
teyen Misyonerin bu hararetli ni­
yetine ne denir? Her samimî ve 
vecdli dindar kendi itikadının bi­
ricik doğru itikad olduğuna kani­
dir. Onu yeryüzüne yaymak en 
büyük emelidir. Bütün beşerî din­
ler için bu iman hakkını tanımak 
lâzımdır. Nitekim bu dinler yayı­
lış kuvvetlerini taşıdıkları bâzı 
üstün değerlere borçlu oldukları 
da muhakkaktır. Bay Misyonerin 
dinler arasında mukayese yapma­
mayı ısrarla tavsiye etmesine rağ­
men, biz yine mukayeseden vaz- 
geçemiyeceğiz (çünki Dinler Tari­
hi ve Dinler Sosyolojisi başka tür­
lü hareket edemez, fakat «yegâne 
hakikat» iddiasında olanın muka­
yeseden korkmada hakkı vardır.) 
Yalnız üniversel dinlerin sâlikîe- 
ri değil, her fikrin sâliki için, ken 
di fikrini silâhsız yaymak kadar 
samimî ve esaslı bir istek olamaz. 
Yeter ki bu yayma imkânları bu­
lunsun. Aristo mantıki yeryüzüne 
harple, hattâ telkinle yayılmadı, 
kendiliğinden yayıldı. İtikadlar in 
sanın yalnız zekâsına değil, gayrı 
meş’uruna teessüri ve iradî hayatı­
na, bütün ruhuna hitap ettikleri 
için büyük komplekslerle kafşılaş 
maktadırlar; onların yayılması da 
fikirlerin yayılmasından <■"' -ha 
güçtür, böyle olmakla beraber, ta­
rihte ve bugün görüyoruz ki on­
lar yine de yayılmaktadırlar.
zı nasihatlerde bulunuyor; 1) Hı- j 
ristiyanlığm Türkler arasında açık ; 
bir doktrin halinde neşri doğru 
değildir, çünki mukavemet ve tep ! 
kiyle karşılaşır diyor. 2) Hıristi­
yan doktrininin esaslarını (mese­
lâ teslis, tecessüt, v.s.) bildirme 
de güçlük olacaktır diyor. 3) Bu- 
nu£ için, ona göre, bu telkini lâik 
meseleler içinde ve Türklerin bu- 
günkü ihtiyaç ve alâka mevzuları 
çevresine sokarak (1> telkin etme­
lidir.
Birinci nokta doğrudur. Bu o 
kadar doğrudur ki, aynı şeyi bü­
tün samimiliği ve hulûsu ile İs­
lâmî yeryüzüne yaymak isteyen 
bir Müslüman dervişinin herhan­
gi bir Garp memleketinde (tabii 
büyük şehirde başka, köylerde 
başka) uğrıyacağı âkıbeti düşü­
nünce anlamamak kabil değildir. 1 
Bir budistin Fransada, bir şiî dâ- 1 
isinin Arabistanda uğrıyacağı â- 
kıbeti neden düşünmüyoruz. Hep­
si aynı şey değil midir? İkinci 
nokta daha mühimdir. Makale sa­
hibi Hıristiyan doktrininin esas 
prensiplerini söylemeden çekini­
yor: «Bunlar yanlış anlaşılır» di­
yor. Acaba bu yanlış anlaşılma 
hususî bir hal midir? Tarihi şart­
lar bir tarafa bırakılacak olursa, 
bu gibi irrationnel itikad konuları­
nın, dışarıdan başka türlü anlaşıl­
maları imkânı var mıdır?
Makale sahibi Hıristiyanlıktaki 
«müşfik baba-, yardım, dostluk, 
şefkat, rahmet görüşlerinin îslâ- 
miyetteki «hikmetine akıl erdiri- 
lemiyen, insanla alâkasız, insan­
dan uzak» Allah telâkkisi ile çatış­
tığından bahsediyor. Bu satırlar 
makale sahibinin îslâmiyetten ha­
bersiz olduğunu gösteriyor. Bun­
lar, olsa olsa, Aristo'nun ve Epi- 
cure’in Allahları için söylenebi­
lir. Belki Farabî gibi bâzı filozof­
lar onlardan mülhem olmuşlar­
dır. Eş’arîlik’deki «hikmetinden 
sual olunmaz» nassı İlâhî fiiller­
deki akıl üstü (irrationnel) ciheti 
ifade eder. Halbuki Kur’an her 
tarafında Allahın Lûtfu, Mağfireti, 
Rahmeti, Merhameti, İhsanı (şef­
kati), ve affını söyliyen âyetlerle 
doludur. Bir âyet «Biz size şah 
damarınızdan daha yakınız» di­
yor. Allahın kalpte duyulduğunu 
söylüyor. İslâmiyeti anlamak için 
Farabî’ye değil Gazabi’ye bakmak 
lâzımdır. Bunları bilmeyen, bun­
lara inanmayan Müslüman yok­
tur. (1)
Türklerin menfaat mevzularma 
bağlılıkları yüzünden, bu yoldan 
dinî telkin tavsiyesine gelince, bu­
rada bahsedilen «çiftçilik, siyaset, 
ilim, fen ve zanaat- işlerine kar­
şı alâkanın gelişmiş olması bir 
memleket için övünülecek bir şey 
dir. Fakat imanın bunlar vasıta- 
siyle değişeceği en hafif tâbiriyle 
«ham bir hayal» dir. Her Misyo­
ner bir imanın nâşiridir. Kendi i- 
manında bitaraf değildir. Fakat 
işinde Don Quichotte olmamak is­
tiyorsa her şeyden önce tetkik 
konusunda objektif olmalı ve hâ­
diseleri olduğu gibi görmelidir. 
Bu her şeyden önce İslâmiyeti, 
İslâmın inkişaf safhalarını ve 
Türklerin Müslümanlığını iyice 
bilmeye bağlıdır. Makale sahibi 
bu şartlardan - maalesef - hayli 
uzak görünüyor.
(1) Ahilik. Fütüvvet. Murabtt - 
lık gibi teşkilâtlı, bütün tarikat- ı 
larm ahlâkî bünyesine bakmak j 
yeter. I
Makale sahibi Misyonerlere bâ­
EMNİYET SANDIĞI
50.000
T E M M U Z  Keşidesi
75.000 Lira
E Y L Ü L  Keşidesi 
Her (150) liraya bir kur’a
EMNİYET SANDIĞI


Bir misyonerin hayali

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository