Taha Toros Arşivi, Dosya No: 8-Hilmi Ziya Ülke

Ülken, Hilmi Ziya

Istanbul Sehir University Repository

İki tehlike önünde
Türk düşüncesi
Türk düşünce­
si, Tanzimattarı- 
bcri, gittikçe ol­
gunlaşan görüşiy- 
Ic, Şark millet­
lerine örnek o- 
lacak istikameti 
mıştır. OsmanlI
c
almıya başla- 
devrinde Türk 
düşüncesi, İslâm medeniyetine ta­
mamen intibak etmiş bulunuyor­
du. Şark - Garp mücadelesi bi­
rincisinin aleyhine geliştikçe, ye­
nileşmek zarureti günden güne 
kendini hissettiriyor; bundan do­
layı Üçüncü Ahmetten Abdülme 
cide kadar ağır ağır teceddüt 
(yenileşme) îstiyen bir cereyan 
beliriyordu. Eskiler «usul-i-cedi- 
de» ye dirsek çeviriyorlar; bun­
lar ise açıkça hiçbir mücadeleye 
girmiyor ve fazla birşey istemi­
yorlardı.
Ancak Tanzimat mütefekkirleri 
(Şinasi, Namık Kemal) ile garp­
çılık açıkça sesini yükseltebildi. 
Artık selâmet yolunun Garp me­
deniyetini esaslı surette benimse­
mekte olduğunu söyliyenler be­
lirdi. Hattâ bir aralık, Garpçılık 
la Şarkçılık birbirine açıktan a- 
Çiğa meydan okudu. Şarkçılar 
Garpçıları geleneği yıkmakla, 
kendini inkâr etmekle, dinsizlikle 
itham ettiler. Garpçılar Şarkçılarda 
terakki düşmanı olmak, milletin 
ilerlemesine mâni olmak, inkira- 
za sürüklemek suçlarını gördü­
ler. Bu karşılıklı ithamlara rağ­
men, iki cereyan uzun müddet 
yerlerini muhafaza ettiler. Za­
man zaman fikirlerin kuvveti ve­
ya siyasî hâdiselerin gelişmesine 
bağlı olarak, birinin veya öteki­
nin lehine ilerlemeler kaydedildi. 
Fakat bu muvazeneli çarpışma, 
sonunda birbirine hûlul ve tesir 
ederek, realiteye daha yakın, da­
ha canlı bugünkü Türk düşünce­
sinin doğmasına zemin hazırladı.
Ali Suavi, Hüseyin zade A- 
li, Yusuf Akçora ve Prens Sa­
bahattin, birbirinden farklı za­
viyelerden bu kaynaşmanın mah­
sulleridir. Hemen hepsi, bir ta­
raftan Türk cemiyetinin Garp me 
deniyetine derin bir anlayışla gir 
mesi zarurî olduğunu görüyorlar, 
bir taraftan da tarihimizin, iti­
kadımızın şahsiyetimize vurduğu 
damgayı muhafaza etmek lüzu­
muna inanıyorlardı. İslâmlık, 
lürklük ve Avrupacılığı birleş­
tirmek lüzumunu ilk- defa açıkça 
Ali Suavi ileri sürmüştü. Hüseyin 
zade Fuyuzat ve Hayat mecmua­
larında (1905) milletimizin kaderi­
nin Şark ve Garp hümanizmala- 
rı arasında köprü kurmak oldu­
ğunu ilân ediyordu. Yusuf Ak­
çora «Üç tarzı siyaset» te Osman- 
cılık, İslamcılık ve Türkçülüğün 
münakaşasını yapıyor; fakat bun-
.■■■... . Y a  z a n : — ^
Prof. Hilmi Ziva Ülken I
ların arasında en çok taraftar ol- J
duğu. Türkçülük olmasına rağmen,
Tuıtl bir karar veremiyor. So­
nunda «Müslümanlık, Türklük 
siyasetlerinden hangisi devlet 
için daha nafi ve kabili tatbik­
tir?» sualini cevapsız bırakarak, 
sözü bitiriyor. Fakat o devir­
de bu meseleleri yanyana getir­
me, Türk mütefekkirleri için, on­
lar arasında bir bağ kurmak güç 
birşey değildi.
Ziya Gökalp «Türkleşmek, İs­
lâmlaşmak, Muasırlaşmak» ta üç 
cereyanın modern millet olmak 
zarureti içinde nasıl kaynaştığım 
göstermeye çalışıyor: Muasır me­
deniyetin hakikî bir uzvu olmak 
için, o medeniyete şahsî kültürü 
ve itikadı ile girmek lâzımdır.
Bu da üç cereyanın esasında bir 
birini tamamladığım gösterir. A- 
ğaoğlu Ahmet «Üç Medeniyet» 
adlı kitabında, Türk milletinin 
tarihî seyir içinde nasıl bu üç 
medeniyetin çıraklığından geçti­
ğini ' ve ister istemez Garp 
medeniyetinin eşiğinde ve ona 
namzet mevkide olduğunu söylü­
yor. Ona göre medeniyet bir 
bütündür. Onu tamamen almalı 
veya tamamen reddetmelidir. E- 
ğer garplılaşmamız zaruret ise, 
bu hareket, Garp medeniyetini 
kısmen benimsiyerek olamaz. Bu 
medeniyetin hakikî uzvu olurken, 
iyiliklerini de, kötülüklerini de 
ister istemez alacağız. Ağaoğlu 
Ahmcd’in tezi, Gökalp’ın tezine 
ztd görünüyor. Çünkü o, hiç bir 
uzlaştırma ve anlaşmaya razı ol­
muyor. Yeni bir medeniyetin kök 
ten ve toptan kabul edileceğini 
iddia ediyor. Ona göre nasıl, uz­
viyetin beyin gibi yüksek uzuv­
ları yanında bağırsaklar gibi â- 
di uzuvları varsa, bir medeniye­
tin de ulvî fikirleri ve meziyet­
leri yanında bayağı cereyanları 
ve hastalıkları vardır. Medeniye­
ti benimseyince, bunlara razı ol­
mak ve o medeniyet içinde başka
milletler gibi bunlara karşı çare­
ler düşünmek lâzımdır.
Zıd fikirleri yarıştırdığı için, 
hücuma uğrayan Gökalp. birçok 
makaleleri ve yazılarında Türk 
düşüncesinin emin yolunu bul­
duğunu gösteriyor: İrticai tehlike 
sayıyor ve ancak garpçılık ruhun 
dan ilham alan modern bir İs­
lâmlığı müdafaa ediyor. Bunun 
için bir kısım dergilere karşı 
cephe yapmış, Garpçı ve Türk­
çü bir İslâmlığı müdafaa için 
«İslâm» mecmuasını çıkarmıştı.
Şahsiyetsiz ve mukallit avru- 
pacılığı tehlike sayıyor, ancak 
millî kültürün yaratılmasına ve 
millî itikadların modernleştiril­
mesine hizmet eden bir garpçılı­
ğın müdafaasını 
yapıyor. Nitekim 
körükörüne garp- 
i çılık istiyen der­
gilerden kendini 
ayırmak için, 
«Yeni Mecmua» yı çıkarmıştı. 
Gökalp’ta çok vâzıh olan bu ik i . 
tehlike şuuru, ayrı ayrı şekiller­
de devrinin diğer mütefekkirle­
rinde de vardı. Prens Sabahat­
tin «Türkiye nasıl kurtarılabilir?» 
adlı kitabında, Garp İçtimaî ti­
pine girebilmek için tavsiye etti­
ği derin terbiye inkılâbında, 
millî ve dinî dergilerimizin rolü­
nü açıkça göstermektedir. Ağa­
oğlu Ahmed’in cezri Avrupacıhk 
dediği şey de, hakikatte, Garplı 
bir millet olmak ve başka Garp 
milletleri gibi fikir, ruh ve iti- 
kad hürlüğünü ve şahsiyetini mu­
hafaza etmektir.
Hasılı Türk düşüncesi (Namık 
Kemal, Fikret gibi şairler de da­
hil olmak üzere) yarım asırdan 
fazla zaman var ki, hakikî yo­
lunu sezmiş bulunuyor: Bu yol, 
ayağına köstek olan irticadan, 
millî ve ferdî istiklâlini yok e- 
den şahsiyetsizlikten aynı dere­
cede uzak, bütün şahsiyeti ve 
yaratıcılığı ile Garp medeniyeti­
nin uzvu olmaktır. Bugün hâlâ 
Türk düşüncesinin ışığı altında 
yürüyen Türk aydınını bu iki 
tehlike, irtica ve komünizm adt 
altında tehdide cesaret ediyor. 
Fakat bütün Şark milletlerine ör­
nek olan bu şuur, artık kâfi de­
recede yenilmez bir vuzuh ve sa­
rahat kazanmıştır.
İtizar: Gecen haftaki yazımda 3 
üncü sütun: «Nitekim Mısırda. Şi­
m alî Afrikada...» diye başlayan 
cümleden evvel su cümle olacak­
tır :  «Halbuki İstik la l Harbinden 
sonraki İçtimaî kalkınm a ve re ­
form  hareketlerim iz Sarkın Garba 
doğru en  m ühim  ham lelerinden 
biridir.»
Taha Toros'Arşivi
* 0 0 1 6 4 0 4 6 7 0 1 0


İki tehlike önünde Tük düşüncesi

http://openaccess.marmara.edu.tr//bitstream/11424/132885/3/001640467010.pdf

İki tehlike önünde Tük düşüncesi

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository