Trachet, J.

Open Marine Archive


--
Chronique - Kroniek - Chronik 
ARCHAEOLOGIA MEDIAEV ALIS 
37 
Archeologie du Moyen Age et des Temps Modernes dans les trois regions belges 
et les pays limitrophes 
Archeologie van de Middeleeuwen en de Moderne Tijden in de drie Belgische gewesten 
en aangrenzende gebieden 
Mittelalterliche und Neuzeitliche Archaologie in den drei Belgischen Regionen 
Redaction / Redactie / Redaktion 
Fr. Chantinne - A. Degraeve - A. De Poorter - Ph. Mignot 
Comite editorial - Redactiecomite - LeitartikelausschuB 
Ann Degraeve (DML Brussel-Hoofdstad), Stephane Demeter (OMS Bruxelles-Capitale), 
Alexandra De Poorter (KMKG Brussel), Frederic Chantinne (SPW), Philippe Mignot (SPW), 
Marie Christine Laleman (DA Stad Gent), Geert Vermeiren (DA Stad Gent), 
2014 
'Het Zwinproject': Middeleeuws Brugge en zlln voorhavens. 
Een landschapsarcheologische bljdrage tot het Zwindebat (WVL) 
JANTRACHET 
Dit FWO-onderzoeksproject is gestart op 1 januari 2013 onder het promotorschap van prof. dr. 
Wim De Clercq. In deze bijdrage willen we de doelstellingen, methodologie en testsites van 
het Zwinproject een eerste keer voorstellen. 
Het ZwlnproJect: een Inleldlng 
Het middeleeuws havengebied van het Zwin is een dynamisch landschap dat eeuwenlang 
bei'nvloed is door de interactie tussen natuur en mens. De zeeann van het Zwin maakte niet 
enkel van Brugge een economische en culture Ie metropool, maar zorgde op zijn oevers ook 
voor een ketting van bloeiende voorhavens. Na 1500 waren de economische hoogdagen van 
Brugge en zijn voorhavens voorbij, verlandde het middeleeuwse havencomplex en bleven 
historici en archeologen achter mets een rits 'verdwenen dorpen'. Al meer dan een eeuw wordt 
het debat over Brugges verbinding met de zee en de verdwenen dorpen gedomineerd door 
historici en bodemkundigen, terwijl de input van archeologische data achter-blijft. Het laatste 
decennium kennen we echter een snelle en spectaculaire evolutie in de landschapsarcheologie 
door de ontwikkeling van nieuwe non-invasieve prospectietechnieken. Een combinatie van 
oude en nieuwe prospectietechnieken zullen een waardevolle archeologische dataset opleveren 
die het Zwindebat in een nieuwe stroomversnelling kan brengen. 
Concreet zijn de doelstellingen van dit project: (i) een cross-disciplinaire studie naar de 
historische en landschappelijke ontwikkeling en regressie van het havengebied tussen Brugge 
en de Zwinmonding, (ii) de exacte Iocatie, morfologie en kwaliteit van be waring van de 
verdwenen Zwinhavens detecteren en (iii) ontwikkelen en evalueren van een ge¥ntegreerde 
methodologie om dergelijke bedekte landschappen te onderzoeken. 
Om te kunnen beantwoorden aan deze doelstellingen werd een navenante drieledige 
onderzoeksmethodologie ontworpen. Een eerste (a) desktop pijler heeft als doel de bestaande 
datalagen voor het hele Zwingebied te verzamelen, te verwerken en te integreren in een GIS-
omgeving. Vanuit dit kader worden een vijftal testsites geselecteerd voor verder onderzoek. 
113 
• ~ ••••••••••• •• • •••• • •••••• • ~ .. . ... .. ... . .................................. . ... . ....... . ... .. .............. .. ... . ........... . .... , . _ • • • _ • • ••••• _ ...... , ••• • ••••• , ••••••• • • • ••• I ••• • •• • •• •••••• • ••••• ' " 
114 
Fig. I . Situeringskaart 
Zwinproject. 
In een tweede pijler (b) fieldwork wordt getracht een hoge-resolutiescan van deze testsites te 
bekomen. De voortdurende terugkoppeling van deze gedetaiJIeerde regiospecifieke data (b) 
naar het breder historisch-geografisch kader (8) zal goeddeels beantwoorden asn doelstelHng 
(i) en (ii). Deze worden in een derde pijler (c) uitgeschreven in de vorm van een doctoraat 
en artikels. Ook de evaluatie van de gebruikte data, technieken en methodiek (iii) zal in deze 
laatste pijler behandeld worden. 
(a) Verzamelen en verwerken van de bestaande datalagen voor het hele 
Zwlngebled 
Een eerste brok van bestaande data zijn de historische bronnen, het cartogratisch materiaal 
en de bodem- en geologische gegevens waarop het Zwindebat al meer dan 100 jaar teert. Een 
analyse van zowel de primaire bronnen als de daaruit voortgekomen interpretaties moet Ieiden 
tot een status quaestionis van dit Zwindebat. 
Archaeologia Mediaevalis / 37 
Een tweede onderdeel van bestaande - maar tot nog toe veel minder gebruikte - data vallen 
onder de rlOemer remote sensing. Qua luchtfotografische bronnen kunnen we putten uit de 
Iuchtfotocollectie van de UGent waarin onder andere historische Iuchtfoto's uit WO I en WOIl 
en meer dan 2000 oblieke Iuchtfoto's van het Zwingebied beschikbaar zijn. Uit de periode 
tussen 1948 en 2012 zijn er bovendien 20 digitale en analoge reeksen orthofoto's beschikbaar 
via het AGIV, het NGI, Google Earth en Bing Maps. Een bron die nog niet in het Zwindebat 
is betrokken, maar weI een schat aan informatie in zich heeft zijn LiDAR-data van het DHM-
VIaanderen I. In ons projectgebied specifiek geeft dit DHM een nieuw inzicht in zowel de 
geomorfologie van de he Ie regio, als in microtopografische elementen op kleinere schaal. 
Als derde onderscheiden we nog de archeologische data die reeds 'boven aarde zijn gekomen'. 
Het CAl maakt melding van 1075 sites in het projectgebied. Ongeveer 20% van deze sites 
werden gevonden tijdens de veldprospecties van Bieke Hillewaert begin jaren tachtig, deze 
diepgaande studie vormt dan ook de archeologische basis voor ons onderzoek (HILLEWAERT 
1984). Daamaast zijn er nog enkele 'ongekende' collecties zoals die van amateurarcheologen 
en detectoristen. 
De testsites 
Het desktoponderzoek (a) is al in die mate gevorderd dat we verschiIlende sites naar voor 
hebben kunnen schuiven voor verder onderzoek (b). De eerste site is Michern. Vondsten die 
teruggaan tot de 9de eeuw in combinatie met een clustering van cropmarks en de specifieke 
landschappelijke ligging op een zandige rug nabij het Oud Zwin duiden op het archeologisch 
potentieel van deze site en zijn misschien historisch wei te Iinken aan een vroege voorhaven van 
Brugge. De tweede site, Monnikerede, lag op de linkeroever van de Zwingeul en functioneerde 
als een van Brugges gekende voorhavens vanaf de 13de eeuw. Wanneer zowel Brugge op 
economisch vlak, als de Zwingeul op sedimentologisch vlak, begonnen dicht te slibben, 
verdween Monnikerede van het toneel (HILLEWAERT 1986). Akkers bezaaid met aardewerk 
en de microtopografische variaties zichtbaar op het DHM zijn hier de indicatoren voor een 
beloftevol vervolgonderzoek. De geschiedenis van de derde site Hoeke is vergelijkbaar met die 
van Monnikerede. Het stadje werd waarschijnIijk in de 13de eeuw gesticht op de linkeroever 
van het Zwin en voer mee op de conjunctuur van Brugge (FOSSION 1992). Het post-depositioneel 
proces verschilde echter. De havenstad verdween niet, maar kromp in tot een gehucht waarvan 
enkel het politieke centrum bewaard bleef. De commerciele zone werd ingepolderd en wordt 
vandaag gebruikt als akkerland. Een zeer 'vruchtbaar' land in termen van archeologische 
vondsten, zoals blijkt uit de collectie van Jan Tilleman. Een vierde site ligt nabij Eienbroeke 
en is eerder geselecteerd omwille van zijn landschappelijke en historisch-geografische waarde. 
Hier zien we het Oud Zwin immers door zandruggen en veenontginning snijden. Vanwege de 
saliniteit in de bodem kan deze site ook op methodologisch vlak een meerwaarde betekenen 
voor het gebruik van EMI-sensoren. Een zone die bij quasi elk bronnencategorie de aandacht 
trok vinden we nabij Bonern. Op verschillende percelen werd een netwerk van grachten gezien 
vanuit de Iucht. Enkele daarvan werden aangesneden in het kader van het vTn-project, waarbij 
de opvulling met 14C gedateerd werd tussen de 7de en 9de eeuw AD (IN 'T VEN & HOLLEvoET 
2005). In het huidig onderzoek konden we de grachten bovendien in een ruimer regionaal 
patroon plaatsen. Andere opmerkelijke elementen zijn een tot nog toe ongekend dijkvormig 
trace en een concentratie van cropmarks die op bewoning wijzen. 
(b) Hoge-resolutlescan en ontwikkelen van nleuwe datalagen op de testsltes 
Op deze testsites zal een combinatie van traditionele en innovatieve non-invasieve 
prospectietechnieken nieuwe gedetailleerde data aanleveren. Een eerste techniek is het gebruik 
115 
.................. .. .. ............... .... ............... .... ... .... .... . ... ... ..... ............. .. . ... ................... .. .. ... .. ....... ............................................. ... ... ... ... 
116 
Fig. 2. Sporen gekarteerd op basis van het luchtfotografisch onderzoek op de site van Michem. (blauw: 
schuine luchtfoto's Jacky Semey, rood: schuine luchtfoto's Wim De Clercq, oranje: Bing Maps 2009) 
van geofysische bodemsensoren zoals Electromagnetische inductie (EMI) en grondradar 
(OPR). Beide technieken zijn complementair qua opzet en kunnen zo optimale resultaten 
halen op varierende bodem- en spoortypes. De twee methode is de traditionele veldprospectie 
waarbij de vondsten individueel worden gelokaliseerd met een DOPS. Na determinatie worden 
de oppervlaktevondsten onderworpen aan ruimtelijke analysetechnieken teneinde potentieel 
historisch relevante patronen in hun ruimtelijke spreiding te kunnen onderscheiden. Een laatste 
techniek bestaat uit het gebruik van een VA V. Dergelijk op afstand bediend vliegtuig neemt een 
groot aantal overlappende luchtfoto's die verwerkt kunnen worden tot een zeer gedetailleerd 
en accuraat DSM. Tot slot moeten deze data ook gevalideerd worden aan de beperkte invasieve 
ingrepen. Afhankelijk van de specifieke vraagstelling zullen dit boringen en/oftestputten zijn. 
Bibliografie 
FOSSION B. 1992. Bruges et les petites villes du Zwin. A propos des reseaux urbains. Het stedelijk 
netwerk in Belgie in historisch perspectief (1350-] 850), een statische en dynamische benadering 8, 86: 
327-339. 
HILLEWAERT B. 1984. Oostkerke-bij-Brugge. Archeologische Inventaris Vlaanderen. s.n., Gent. 
HILLEWAERT B. 1986. La petite ville de Monnikerede: analyse du relief et etude microtopographique. 
Scholae Archaeologicae 4: 5-48. 
IN 'T VEN I. & HOLLEVOETY. 2005. DW7: Damme - Branddijk. In: IN 'T VEN I. & DE CLERCQ W. (Eds.). 
Een lijn door het landschap. Archeologie en het vTn-project 1997-1998. Archeologie in Vlaanderen, 
Monografie 5, Deel I, VIOE, Brussel: 55-56. 


Het Zwinproject: Middeleeuws Brugge en zijn voorhavens. Een landschapsarcheologische bijdrage tot het Zwindebat (WVl)

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Open Marine Archive