Mossakowski, Stanisław

ART-Dok

W S P O M N I E N I A POŚMIERTNE
ZOFIA AMEISENOWA 
(1897-1967)
Dotkliwą stratę poniosła ostatnio polska historia 
sztuki: 25 grudnia 1967 r. zmarła w Krakowie po 
przewlekłej chorobie Zofia Ameisenowa, profesor 
zwyczajny Uniwersytetu Jagiellońskiego i kierownik 
Oddziału Zbiorów Graficznych Biblioteki Jagielloń­
skiej.
Urodzona w r. 1897 w Nowym Sączu i wycho­
wana w kulturalnej atmosferze domu rodzicielskie­
go — jej ojciec znany lekarz dr Maurycy Ameisen 
był równocześnie bibliofilem i zgromadził pokaźny 
księgozbiór, w którym obok literatury polskiej, fran­
cuskiej i niemieckiej reprezentowane były również
sztuki piękne — już we wczesnej młodości zdecydo­
wała poświęcić się badaniom historii sztuki, do czego 
przyczyniły się częste wyjazdy z rodzicami za granicę 
do znanych centrów artystycznych Austrii i Niemiec. 
Wyraźnie skrystalizowane zainteresowania spowodo­
wały, że stosunkowo szybko ukończyła studia uni­
wersyteckie w zakresie historii sztuki i archeologii 
na Uniwersytecie Jagiellońskim pod kierunkiem pro­
fesorów: Pagaczewskiego, Mycielskiego i Bieńkow­
skiego, promując się w r. 1920 na doktora filozofii 
na podstawie rozprawy o średniowiecznym malar­
stwie ściennym w Krakowie („Rocznik Krakowski” 
XIX, 1923), w której m. in. zwróciła uwagę na nie­
dostrzegane przedtem włoskie źródła tego malarstwa. 
W niedługim też czasie wyszła za mąż za swego da­
lekiego kuzyna dra medycyny Aleksandra Ameisena.
Bezpośrednio po ukończeniu studiów, jeszcze 
w r. 1920, rozpoczęła dr Ameisenówna pracę w Ga­
binecie rycin Biblioteki Jagiellońskiej zrazu jako asy­
stent docenta Jerzego Kieszkowskiego, a potem, po 
jego śmierci w r. 1923, jako kierownik zbioru. Na 
tym stanowisku pracowała do ostatnich miesięcy 
przed śmiercią, z kilkuletnią jedynie przerwą w cza­
sie ostatniej wojiny, którą wraz z mężem przetrwała 
w Rumunii. Była właściwym organizatorem zbioru, 
powiększyła go prawie trzykrotnie i w całości skata­
logowała.
Praca zawodowa w zbiorach graficznych Biblio­
teki szybko skierowała Jej zainteresowania z malar­
stwa ściennego i tablicowego (poświęciła im jeszcze 
tylko dwie rozprawki: o piętnastowiecznym fresku 
w kościele św. Krzyża w Krakowie i o epitafium 
Jana Borka z XVI w. („Prace Kom. Hist. Sztuki 
PAU” IV, 1930 i VII, 1936) na grafikę, ilustrację 
książkową, rysunek i iluminatorstwo.
W r. 1924 ukazuje się pierwsza praca Ameiseno- 
wej o inkunabułach graficznych, dotycząca bogatej 
kolekcji luźnych, w większości unikatowych, rycin 
z wieku XV odnalezionych przez Nią lub Jej kolegę, 
znakomitego bibliotekarza Kazimierza Piekarskiego 
w zbiorach Biblioteki („Ex Libris”, IV), do której do­
chodzą później nowe znaleziska z tego zakresu ko­
lejno opracowywane i ogłaszane drukiemł.
1 PeJna bibliografia prac Zofii Ameisenowej zebrana 
przez Stanisławę Korajską, ukazała się w XVIII roczniku 
„Biuletynu Biblioteki Jagiellońskiej”,
236
Originalveröffentlichung in: Biuletyn Historii Sztuki, 30 (1968), Nr. 2. S. 236-238 
WSPOMNIENIA POŚMIERTNE
Swymi studiami obejmuje Ona następnie najstar­
sze ryciny zachowane w innych zbiorach polskich 
(rezultatem tych badań jest książka Einblattdrucke 
des XV. Jahrhunderts in Polen, Strassburg 1929), 
oraz grafikę późniejszą, zwłaszcza wieku XVI, pu­
blikując szereg nieznanych dotąd rycin polskich 
(m. in. exlibrisy) odnalezionych w Bibliotece Ja­
giellońskiej, Muzeum Czapskich w Krakowie i Bi­
bliotece Kórnickiej.
Systematycznie urządzane wystawy zbiorów Bi­
blioteki, z dawnych i świeżo, planowo gromadzonych 
zasobów dostarczają z kolei sposobności do podejmo­
wania tematów ogólniejszych, jak np. zarys dziejów 
piętnastowiecznego drzeworytnictwa ilustracyjnego 
(Katalog wystawy, Kraków 1935) oraz syntetycznego 
omówienia współczesnej grafiki polskiej okresu mię­
dzywojennego (Katalog wystawy, Kraków 19139/46), 
a zorganizowana W r. 1931 wystawa dawnych rycin 
w posiadaniu PAU w Krakowie daje asumpt do 
przedstawienia historii i charakterystyki tego zbioru.
Również ciekawsze rysunki w Bibliotece Jagiel­
lońskiej stają się przedmiotem osobnych opracowań, 
jak np. serie dzieł Józefa PesZki, Franciszka Ksa­
werego Preka i Wincentego Kielisińskiego (Kalen­
darz IKC na rok 1936 i 1938), czy przedstawienie 
tzw. Tabula Cebetis („Biuletyn Historii Sztuki” 
XVIII, 1956).
Głównym jednak polem badań Ameisenowej stało 
się malarstwo książkowe. Zadecydował o tym wielo­
wiekowy zbiór iluminowanych rękopisów i staro­
druków Biblioteki Jagiellońskiej, który w ciągu sze­
regu lat wyczerpująco opracowała w dwóch obszer­
nych książkach (Bulletin de la Societe Franęaise de 
Reproduction de Manuscrits a Peintures, Paris 1933 
i Wrocław—Kraków 1958), poświęcając najcenniej­
szym w kolekcji miniaturom włoskim i kodeksowi 
Baltazara Behema osobne studia.
Opracowanie tego bogatego zasobu obejmującego 
iluminowane dzieła z czasu od XII do XVI wieku 
z terenu Polski, Włoch, Francji, Czech, Niemiec, Ni­
derlandów i Węgier wymagało doskonałej znajo­
mości malarstwa książkowego całej niemal Europy, 
szczegółowych studiów porównawczych i licznych po­
dróży zagranicznych (dłużej przebywała we Wło­
szech, Francji, Niemczech i Anglii, m. in. w latach 
1924, 1929, 1937/38 i 1947/48), których wynikiem było 
z kolei rozszerzenie badań na inne zbiory krajowe 
i obce, cenne znaleziska naukowe i publikacje nie­
znanych lub niedostatecznie opracowanych dzieł.
W r. 1930 ogłasza Zofia Ameisenowa studium 
o miniaturach pochodzących z dwóch czternasto­
wiecznych rękopisów francuskich d jednego z w. XV, 
powycinanych i użytych do ozdoby księgi zwiedza­
jących Świątynię Sybilli w Puławach („Przegląd Bi­
blioteczny”, IV). Dwa inne wspaniale iluminowane 
rękopisy francuskie z XIII i początku XV wieku, 
zakupione niegdyś przez Stanisława Kostkę Potoc­
kiego do zbiorów wilanowskich, to temat rozprawy 
z r. 1933 („Przegląd Biblioteczny”, VII). Wreszcie 
francusko-flamandzki rękopis ozdobiony miniatura­
mi przez słynnego Mistrza księcia Bedford (1. poł. 
w. XV), należący w stuleciu XVII do rodziny So­
bieskich a obecnie przechowywany w angielskich 
zbiorach królewskich w Windsorze, stał się przedmio­
tem obszernego studium z r. 1959 („Biuletyn Historii 
Sztuki” XXI).
Z zakresu włoskiego malarstwa książkowego ogła­
sza Ameisenowa kolejno: opracowanie antyfonarza 
wawelskiego z 1. poł. w. XIV iluminowanego przez
Toskańczyka Jacopo di Casentino („Przegląd Historii 
Sztuki” II, 1931), pracę o rękopisie Złotej Legendy, 
będącym w wieku XVI własnością kanclerza Krzysz­
tofa Szydłowieckiego a ozdobionym miniaturami 
w Padwie w latach 1470—80 przez Bernardina Pa- 
rentina, ze zbiorów Biblioteki Zamoyskich w War­
szawie („Przegląd Biblioteczny” X, 1936) oraz roz­
prawę o twórczości wybitnego malarza i dluminatora 
sieneńskiego z wieku XIV zwanego Mistrzem Ko­
deksu św. Jerzego, z którym łączy szereg nowych 
dzieł m. in. pontyfikale z Biblioteki w Boulogne- 
-sur-Mer („Rivista d’Arte” XXI, 1939).
Niemieckiego malarstwa miniaturowego dotyczy 
praca o wczesnogotyckiej biblii z początku w. XIV 
w zbiorach Tarnowskich w Suchej („Miinchner Jahr- 
ibuch fur bildende Kunst” XI, 1935), a cztery w Pol­
sce iluminowane modlitewniki Zygmunta I, królowej 
Bony, Krzysztofa Szydłowieckiego i Albrechta Gasz- 
tołda, rozproszone po zbiorach Mediolanu, Londynu 
i Monachium, dzieła Stanisława Samostrzelnika z lat 
1524—28, to przedmiot niedawno wydanej monografii 
(Kraków 1967).
(Studiując malarstwo miniaturowe z terenu całej 
niemal Europy zainteresowała się również profesor 
Ameisenowa najmniej do niedawna zbadanym dzie­
łem tego malarstwa — iluminacjami rękopisów he­
brajskich. Najciekawsze z nich, nierzadko przez sie­
bie poodkrywane rękopisy, uczyniła przedmiotem 
osobnych opracowań: np. czternastowieczną, w Ra- 
tyzbonie iluminowaną, biblię ze zbioru krakowskiej 
gminy żydowskiej (Kraków 1929), północnofrancuską, 
z XIII w. pochodzącą, biblię z księgozbioru Gwal- 
berta Pawlikowskiego w Ossolineum („Miesięcznik 
Żydowski” III, 1933), zaginioną już przed wojną bi­
blię hiszpańską z czasu ok. r. 1400 z prywatnego 
zbioru w Kairze („Monatschrift fur Geschichte und 
Wissenschaft des Judentums” LXXXI, 1937), czy 
wspaniały rękopis francuski z XIII w., którego 
ukończona kilka lat temu monografia oczekuje na 
druk.
Większość tych opracowań rękopisów iluminowa­
nych to nie tylko monografie poszczególnych dzieł, 
ustalające miejsce i czas powstania ich dekoracji. 
Wyjaśniając znaczenie każdego z badanych obiektów 
w rozwoju sztuki europejskiej daje Ameisenowa 
w swych pracach obszerne omówienie całokształtu 
twórczości odnośnych malarzy, szkół i kierunków 
artystycznych, by wymienić np. charakterystykę dzia­
łalności Mistrza Kodeksu św. Jerzego, Mistrza Go­
dzinek marszałka de Boucicaut, Mistrza księcia Bed­
ford i Stanisława Samostrzelnika, czy francuskiego 
iluminatorstwa wieku XIII i żydowskiego malarstwa 
miniaturowego w ogólności.
Równocześnie dzieła malarstwa książkowego roz­
patruje Ona w ścisłym związku z potrzebami, któ­
rych zaspokajaniu książki te służyły, na' szerokim 
tle prądów społecznych i intelektualnych, religij­
nych i filozoficznych, zwracając uwagę — niejedno­
krotnie po raz pierwszy — na rolę jaką w przemia­
nach stylistycznych i ikonograficznych sztuki euro­
pejskiej odegrały takie prądy jak np. „devotio mo­
derna” w 1. ćwierci w. XV.
Studia nad iluminacjami rękopisów pochodzą­
cych z tak rozległego obszaru i co najmniej dwóch 
kręgów kulturowych, chrześcijańskiego i żydowskie­
go, doprowadziły wreszcie profesor Ameisenową do 
poświęcenia specjalnej uwagi zagadnieniom ikono­
grafii. Badając przedstawienia w czternastowiecznej 
biblii krakowskiej postawiła Ona w r. 1929 nie­
zmiernie śmiałą w owym czasie hipotezę o możli-
237
WSPOMNIENIA POŚMIERTNE
wości istnienia przedchrześcijańskiej, żydowskiej 
ikonografii biblijnej i jej przypuszczalnym oddzia­
łaniu na najstarsze wyobrażenia chrześcijańskie, co 
w kilka lat później w r. 1933 zostało potwierdzone 
przez słynne wykopalisko w Dura Europos. Problem 
tzw. bestiariuszy w średniowiecznej ikonografii, rzad­
ki temat „Cnót krzyżujących Chrystusa” czy wy­
obrażenie psychologicznej teorii trynitarnej św. Au­
gustyna znalazły osobne omówienia przy okazji 
opracowań poszczególnych rękopisów, a niezmiernie 
ciekawa mesjanistyczno-eschatologiczna ikonografia 
żydowska to temat poruszany w szeregu rozmaitych 
studiów.
Zagadnieniom wyłącznie ikonograficznym poświę­
ciła profesor Ameisenowa trzy oddzielne rozprawy. 
W pierwszej z nich z r. 1939 śledzi Ona ciągłość 
wyobrażeń „Drzewa Życia” w sztuce żydowskiej, 
omawia jego symbolikę i oddziaływanie na ikono­
grafię chrześcijańską („Journal of the Warburg In- 
stitute” II, 1939). Praca druga, obejmująca swym za­
sięgiem późno-antyczne prądy religijne pochodzenia 
wschodniego, starożytną i średniowieczną kulturę 
żydowską oraz zachodnie i wschodnie chrześcijań­
skie średniowiecze, dotyczy przedstawień ludzi (bo­
gów, ewangelistów, świętych czy mężów sprawied­
liwych) z głowami zwierząt („Journal of the War­
burg and Courtauld Instiłutes” XII, 1949). Wyobra­
żenia innej, starożytnej w swej genezie, idei o har­
monii wszechświata, w jej antycznej redakcji, 
studiowane na przykładach zaczerpniętych ze sztuki 
żydowskiej i arabskiej, • chrześcijańskiego średnio­
wiecza i humanistycznego renesansu, dające obraz 
ciągłości jednej idei od starożytności aż po wiek XVI, 
to temat ostatniej z omawianych prac ([w:] „Essays 
in Honor of Hans Tietze”, Paris 1958). Nie doczekały 
się niestety opracowania, przez wiele lat gromadzone, 
obszerne materiały dotyczące symboliki przedstawień 
dwugłowego ptaka (najczęściej orła) śledzonej na te­
renie wielu kultur .całej niemal Eurazji w ciągu bli­
sko czterech tysięcy lat. Ich wydanie choćby w nie­
doskonałej formie materiałowej powinno być — jak 
należy sądzić — zadaniem Jej naukowych spadko­
bierców.
Opracowując zasób iluminowanych rękopisów 
naukowych i pseudonaukowych Biblioteki Jagielloń­
skiej zetknęła się również profesor Ameisenowa 
z problemami ikonografii astronomicznej, astrologicz­
nej i alchemicznej i tym zagadnieniom, nie bez za­
chęty swego długoletniego kolegi i przyjaciela profe­
sora Aleksandra Birkenmajera, poświęciła kilka od­
dzielnych studiów (m. in. w Kalendarzu IKC na 
r. 1939 i 1940). Historia zmian jakim ulegała w ciągu 
wieków ikonografia zodiakalnego znaku Bliźniąt by­
ła tematem Jej ostatniej, niedokończonej już pracy. 
Wreszcie przechowywane w Collegium Maius histo­
ryczne instrumentarium naukowe Uniwersytetu Ja­
giellońskiego natchnęło Ją do przygotowania mono­
grafii słynnego globusa nieba Marcina Bylicy z Ol­
kusza, pojętej jako studium ikonografii astronomicz­
nej (Wrocław 1959), a z opracowania znajdujących się 
w Bibliotece Jagiellońskiej szesnastowiecznych mo­
deli anatomicznych tzw. ecorches powstała obszerna 
praca o anatomicznych studiach artystów od średnio­
wiecza po wiek XIX (Wrocław 1962).
Praca zawodowa w zbiorach graficznych i praca 
naukowo-badawcza nie były jedynymi formami dzia­
łalności profesor Ameisenowej. Nienasycona rzec 
można ciekawość poznawcza kazała Jej śledzić pro­
dukcję naukową w wielu dziedzinach, wertować sto­
sy zagranicznych czasopism i bibliografii i podjąć 
trud systematycznego zamawiania do zbiorów Biblio­
teki dzieł naukowych z zakresu szeroko pojętej hu­
manistyki.
W swych zainteresowaniach była Zofia Ameiseno­
wa duchowo spowinowacona ze szkołą Instytutu 
Warburga, z którego wielu pracownikami, jak np. 
Fritzem Saxlem, Gertrudą Bing, Otto Kurzem, Char- 
lesem Talbotem łączyła Ją wieloletnia zażyła znajo­
mość. (Warto może tutaj dodać, że pierwsze tomy 
„Yortrage de Bibliothek Warburg” w zbiorach Bi­
blioteki Jagiellońskiej noszą odręczne dedykacje Aby 
Warburga dla Aleksandra Birkenmajera). Nie wyjeż­
dżając w ostatnich latach za granicę utrzymywała 
Ona ożywione kontakty korespondencyjne z szere­
giem wybitnych uczonych wielu humanistycznych 
specjalności — ta bogata korespondencja dotycząca 
przeważnie spraw czysto naukowych trafi zapewne 
do zbiorów Biblioteki Jagiellońskiej.
Nagromadzoną przez lata wielką erudycją i nie­
spotykaną wprost świadomością bibliograficzną słu­
żyła profesor Ameisenowa z rzadką bezinteresownoś­
cią każdemu kto przekroczył progi Jej ustronnego, 
dziełami sztuki i książkami wypełnionego, gabinetu 
w Bibliotece Jagiellońskiej.. Jej pełna naukowego 
temperamentu, nowych idei i nieoczekiwanych nieraz 
pomysłów osobowość pozostanie na zawsze w pamięci 
tych, którzy z Jej wiedzy, rad i pomocy kiedykolwiek 
korzystali.
Stanisław Mossakowski


Zofia Ameisenowa (1897-1967)

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

ART-Dok