Traducción al euskera del capítulo IX de "Don Quijote" de CervantesTranslation to basque of the chapter IX of "Don Quixote" by Cervante

Cervantes Saavedra, Miguel de

Hedatuz

Traducción al Euskerade un capítulo de “ El Quijote,,´BEDERATZIGAREN ATALKIA´´´Euskaldun zutiñak eta mantxar (Mancha’tar) bulardetsuak alkarekinegindako buruka arigaria amaitu ta azkentzea.´~~~´ ´Ezpatak biluzi ta gorutz zituela utziak ditugu, gertari onen lenengoaldean, euskaldun kementsua ta Don Quijote aipatua, betean jo-ezkero gutxienez goitik beera uratu, erdibitu ta alegoria (alesagara= granada) bezelaxe iriki bear zituen zartateko izugari bana alkariemateko tankeraz; ta ora bertan eten eta ebaki, larienean, edeski(kondaira) mamitsu au, azkena nora bila diteken egileak adiraztenez digularik.´´´´´´~´Naigabe aundia eman zidan orek; ipui mardul onen osaria arki-tzeko alako bide gaitza egokitzen zala gogoratuak, atsekabe biura-razten baitzidan ain gutxi irakuriaren atsegiña. Ez ote-zuan, ba,ura añako zaldun iaioak, egundo ikusi ez bezelako egiñandien idazteaberegain artutako jakintsurik?... Eziñekoa nerizkion, ta oitura oneieztagokiona; ainbeste-gabekorik ezpaitzan iñor, zorigerta-bila omen-dabiltzan zaldun ibilkari guzien artean. Auek izaten baitzituenjakintsu bana, ta bina, artarakoxeak; eta ez, gero, solik aien egiñakidatzi, baita ere, ordea, umekeri ta gogapenik apureneen beri emanbear izaten zizuenak, naiz ezkutuzkoenak izan. Beraz, Platir’ek-etagañezka, ta gurea añako zalduna, gabe?... Baldinbaitez: orein zori-motzekoa ez al-zan izango!... Ala ba, edeski (kondaira) bikain aueren-elbari gelditua ezin nuan etsi; ta edozeren jale ta apurgin danaldi biuriari ezartzen nion erua, berak estalia ala agortua bear zuala-ta.´´´´´´Bestalde, beriz, Don Quijote’renen artean «Maiterezko galena»ta «Hehares’ko emeder ta artzaiak» izeneko idazti (liburu) orain-tsukoak arkitu izan baitziran, bazirudidan aren gertaritza ere beriabear zuala, ta, idatzia ez egonenean, baziraukela, alegia, eritar ta´´´´´~208 Lizardi’tar X.— TRADUCCIÓN DEL CAP. IX DEL QUIJOTE~~´~~´´´´~´~bilaldekoen gogoetan. Ustekari orek urduri nindarabilan, ta gureespañiar ospetsuaren gorabera oro argi ta garbi ikasteko zaletua.Berori baita, izan-ere, Mancha’ko zalduntzaren argi bai eredua(isilua); ta gure aro ta garai negargari ontan iskilu (arma) bida-kariekiko lanbide ta aritzeari lenbiziko emana, irañak aspertu, andrealargunei sorosi, baita beren zigor ta zaldi otzanekin, neskustasunasoin-soin zuelarik, mendirik-mendi ta ibarez-ibar ibili oi-ziralakoneskaak babespetuaz ere; onakorik izaten baitzenduan iñoizko egu-netan, enetxoa gaurik aterpean-gabeko larogei urteren buruan, erdi-razi zuan ama bezin oxo lurperatze’aal-zuena, non-ta gizazital,ala aizkora ta txanodun arlote, edo-ta eraldoi aunditzaren batekindarez galdu etzuen. Oiek eta beste itzalbide askoengatik, ba, gorapenoroigari-etengabeak dagozkiola-ta nago gure Quijote iaukal oni; taneroni ere ezin lezazkidake uka, gertari atseginkor onen azkenabila-bearaz ibili ditudan neke ta ernaitasunaren sari. Alabaña, etsiriknago gizadiak ez lukela ura adi-irakurtzeak eman ditzaken ia biordu beteko jolasarte ez gozoaldirik, Goikoa, zoria ta abagunealagun izan ezpa’nitu. Ona nola izan zan nere arkikundea:Beñola, Toledo’ko dendari-kalean nenbilela, badator mutil-koskor´~´´´~´´´´´´bat, sedari bati idazpilo ta ori zaar batzuek saltzeko ustean. Irakuri-zalea nazute ni, naiz kaleko paper uratuak izan; eta ala, nere eraspenoreri burua uzten niola, mutilak salgai zituan idatsorta aietarikbat artu det, eta bai bereala antz-eman ere arabierazko idazkerazbeltzitua zegoala. Orenbestean ezagutu-aren, ezpainekian ordea ira-kurtzeko ainbat, asi naiz arutz-onuntz begira, artarako gai zitekenmairuzko (morisco) gazteldunen bat iñondik agertzen ote-zan. Etzanlan gaitza izan alako adiratzalerik arkitzea, elerik obe bai zaara-goarenik bear izanda ere idoroko al-nuan-ta. Zoriak, ba, egokituzidan bat. Adirazi diot nere naia, ta orisorta eskuetan ipiñi ere bai.Zabaldu zuan erditik, eta, apur bat irakuri-ondorean, pareak irtendio. Nik, ea zeri egiten zion: berak beriz, idaztiak oarbidez ertzeanzekaren zerbaitek zeragiola. Zer zan esateko diotsat, eta berak, parearieusteka:´´ ´´´´´—Ementxe ertzean, esan bezela—erantzun zidan-auxe dezuidatzia: «Edeski ontan ainbeste bider aitatutako Toboso’ko Dulcineadalakoak, Mancha osoan beste emakumerik ez-bezelako eskua ornenzuan, noski, txeria gatzatzen».Aritu ta miretsi nintzan ni «Toboso’ko Dulcinea» entzunda, somatubainuan bereala ori-mordo aiek Don Quijote’ren goraberak, noski,zekarzkitela. Uste orek eraginda, iradu-arazi det mairuzkoa lenbait-´´ ´´´´´´´Lizardi’tar X.— TRADUCCIÓN DEL CAP. IX DEL QUIJOTE 209len asiera irakuri zezadan. Ta ala egin ere: arabiera bat-batean gazte-lerazten zuala, auxe ornen-ziola adirazi zidan: «Mancha’ko DonQuijote’ren gertariak, Cide Hamete Benengeli edeslari arabiarakidatzita». Zogia bear-izan nuan oratik, idazti-izenburuaren entzunakeman zidan poza estaltzeko; ta sedariari bideak ebakiaz, erosi eginniozkan agiri ta orisorta guztiak mutil-koskorari, ereal-erdi batean.Seitik gora opa-zezazkion bere buruari, ta jaso ere egite’aal-zituan,nere zalearen aundia igertze-alako zolia ba’litz... Aldendu giñangero, mairuzkoa ta biok, Eliza Nagusiko atarpetik barena, ta eskanion, alegia, idatsorta aietarik Don Quijote’rekiko oro, ezer kenduez erantsi-gabe, gazteleraztu zezazkidala, nai-besteko saria izangozuala-ta. Aroa bi maats-legor ta zara bete (bi anega) garien ordain,ongi, zintzoro ta aguro-askorik itzultzeko itza eman zidan. Nik ordea,arloa erosotzearen, ta eskutik igesi etzezakidan alako arkikari ederak,nerera ekari-arazi nuan, eta bertan, ilabete-t’erdi luzetxoan, itzuliazuan oro, emen ipiñiko dedan bezelaxe.Berbereki antzeztua zegoan, lenengo ori-sortan, Don Quijoteta euskaldunaren arteko erasoa, edestiak dion bezelakoxe egoeranbiok: ezpatak gorutz, eta beren buruak batak besaburniaz besteakburkopean estaltzen zituela. Biziro ongi euskaldunaren mando emeaere, ezagun baitzuan urutira eraenekoa zala. Euskaldunaren oñeanizen auxe zegoan idatzita: «Azpeiti’ko Don Sancho»— ala zeritzalako,noski—; Rocinante’pean, beriz, beste au: «Don Quijote». Bai arigariroegiña Rocinante dalako oren irudia ere: aren luzeak-etenbeara, arenuria ta meetasuna, aren bizkarezur-utsa, aren idorberi etsia!...; agiri-asko ezpa-zerakusan ark, zamaritiko izen ori oartasun aundiz taezin egokiago jaria zuala! ... Sancho Panza zegokion aldamenean,astoa estekatik zuala, ta azpian beste idazkun au: «Sancho Zancas»,au da, «Sancho Zango», zorolo-aundi, soingeri-motz eta anka-luzeabaitzan, marezkiak (irudiak) zerakusanez; ta oretxengatik nonbait«Zilbor» ta «Zangor» eritzi-izana, edestiak ezizen biokaz izendatzenbaitu, aldizka. Oar zitekean uxkeri bat edo beste geiago; oro, baña,ajola txikikoa gertariaren egitasunari buruz. Ta edeski txarik ez,egiazkoa izan-ezkero.Onako oni ortaz akatsik atera aal-ba’lezaio, egile arabiara izateabaizik ez diteke, enda artakoak berez-berezkoa baitue gezurtiakizatea. Ala ba, ta ain etsaiak ditugunezkeroz, obeto sinistu ditekeonako au motz gelditua, egiari buruz, luzeegi aitortua baño. Taesango nuke ala danik; bestela, orein zaldun bikañaren aldeko gora-penetan eskua zabaldu bear ta zabaltze’aal-lukelarik, nola ixilpean´´´´´~´´ ´´´´´´~´´ ´´´~´210 Lizardi’tar X.— TRADUCCIÓN DEL CAP. IX DEL QUIJOTE´´~beraizik laga ote-dituan irudi?... Txarki egiña baña, ta txarkiagoasmatua: edeslariak zeaztasun bai egiaren zale, ta batere aldekeri-gabea bear dualako, ta ez irabazkizunak ala beldurak, gorotoakala lerak egi-bidetik okerarazi-alakoa; ama baitu Egiak, aldiarenleikide, eginkarien ontzi, leenaren ziñaldari (lekuko), egungo ikasgai-zuurbidea ta etorkizunerako oartzale dan Edestia. Onako nere ontan,atsegiñenean gura-izan-beste arkitu ditekela badakit: eta zerbaitenonik-gabea ba’litz ere, ez gaiaren ezerezaz idazle zakuraren eruzbaizik izate’aal-dalakoan nago. Dana dala, bigaren zatia, itzulkiarinaraikiola, onela asten zan:´´´´´´´´´´´´´´Ezpata zorotzak gora jasorik zirala, bazirudian ortze-lurei (zeru-lurei) ta leizondoari (inpernuari) zemaika zegozkiela gudukari bular-detsu-sumindu biok: alakoxeak, izan ere, tankera ta adorea zituenEuskaldun amoratuak egin zuan jotzera, lenbiziko; ta ezpata itzu-likatu ezpa’litzaio bidean, ark emandako kankatekoa bazitekean,utsik, aski, bai guduka laria ta bai gure zaldunaren zoribear guztiakere bertan azkentzeko: ainbestekoxe kemen-asereaz eman ere eginbaitzion... Ora ordea, zori onak, zeregin aundiagoetarako bereziazualako, arerioaren ezpatari biur-eragin... Artara, ezkereko sorbaldaatzitu aren, alderdi ura babesgabetua beste okerik etzuan izan,naiz-ta bidez buruburniki azitxoa ta belari-erdia galdu...; ta agitzelbaria zan, ondakin guztiok ikaragariro lura jo zuenean.´´ ´´ ´~Ene Jaungoiko maitea!... Nork orain bear bezela adirazi, bereburua tankera artan jaria ikusirik gure mantxararen biotzean sortuzan amorua?... Au baño esan-bearik eztago: zutitu beriro oinburniengañean, esku biekaz ezpatari biziagoki oratu, ta, sumiñik miñenaz,buru bai burko betean jotzen du euskalduna: ta orako babeskalubikain ori alperikako izanik, mendia gañera ba’letorkio-ainbatetsu,ora gizajoa sudur-ao-belarietatik odola zeriola ta mandotik beeraerori-bearka... Ta egingo zan, erori, noski, lepoari besoak lotu ezpa’lizkio. Alabaña, oñak burnietatik atera, gerora besoak lasatu ereegin zaizka; mandoak beriz, zartateko lariak izututa, ekin dio aitzin-tziketan zelaian barena, ta jauzka gutxien buruan nagusia lurerabotea zuan.´´´´´´~´´Begira zegokion arte-artetsu Don Quijote, ta lura jotzen ikusizuanean zaldi-gañetik jetxi, arin-arin bertaratu, ta, ezpata-muturabegietan ipintzen ziola, ematen egiteko (1) esan zion: lepoa moztuko´´(I) «Ematen egin»: esakera au Gipuzkoa’ko zenbait erietan erabiliada (mutil-koskoren burukaldietan beintzat) erderazko «rendirse» «darsepor vencido» adirazirik. Bizkaierazko «txil» «txilak egin»-en antzekoa.Lizardi’tar X.— TRADUCCIÓN DEL CAP. IX DEL QUIJOTE 211´´ziola, bestela. Euskalduna etzan gauza txitik egiteko, ainbesterañobaitzegoan nastua; ta beltzak ikusi-beara zan, noski, Don Quijote’renitsutuari ba-gagozkio, zalgurdiko andreak eldu ezpa’litzaizka, naigabebiziz auzi goria ikusten egon-ondorean, eskar aunditzat moroiaribizia uzteko aren-otoika. Don Quijote’k, aobeteka ta ben-benik,onela egin zien:´´´´—Egiazki, andre ederok, egingo det nik poz-pozik zuek eskatua.Baldintza ta egiune baten ordain, ordea... Agintzea dit zaldun onekToboso-urixkara joan ta Andre Dulcinea berdingabeari niketz aur-keztuko zaiola, aren mende ta zernaipean bere burua jartzen dualarik.Andre ikara-negartsuok, Quijote jaunak eskatzen zienaz oartzekata arako Dulcinea ura nor ziteken galdetu-gaberik, baietz esan zioten:moroiak egingo zuala ark agindu oro.—Itz oren siñespean, bada, nik eztiot gaitzik geiago egingo,ongi irabazia ba-dit ere.LIZARDI’tar Xabier´´´´Itzulpen ontan alegiña egin da itzulgaiari aalik eta bertenetik jaraitzen;baña, noizik-bein, zeatzegi itzuliak esaldia gogortu zezakenean, zertxobait,beraizik, aldatu izan da. Bestalde, gaztelerak ain berezko dituan esaldiluze alkar-lotu-erantsiak, nolabait moztu ta banatzera ekin diogu, eus-kerari obeto dagokion laburtasuna aal-neurian jaretsi-eske. Azkenik, itzgaitz ala beri batzuen ondoan zaar-erezagoak ere adirazi dira, batera naizbesterako aukera egon dedin.L ’TAR X .

Traducción al euskera de un capítulo de "El Quijote"

http://dialnet.unirioja.es/info/derechosOAI

Traducción al euskera de un capítulo de "El Quijote"

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Hedatuz