У статті проаналізовано фонетичні, морфологічні та лексичні особливості мовлення поляків міста Шепетівки Хмельницької області. Матеріалом дослідження став семигодинний запис мовлення трьох інформантів, народжених у 1931-1944 роках, які проживають у місті Шепетівка. Всі троє є поляками за походженням. Записи зроблено у 2013 році

Кротович, Яна

Мойсієнко, В. М.

Мойсієнко В. М.

Кротович Яна

Zhytomyr State University Library

  5    Секція «Лінгвістичні студії»  Jana Krotowicz dr. hab. Wiktor Mojsijenko  (Żytomierski Uniwersytet Państwowy im. I. Franki)   Ukraińsko-polskie kontakty językowe na terenach obwodu Chmielnickiego: mowa mieszkańców Szepetówki  У статті проаналізовано фонетичні, морфологічні та лексичні особливості мовлення поляків міста Шепетівки Хмельницької області. Матеріалом дослідження став семигодинний запис мовлення трьох інформантів, народжених у 1931-1944 роках, які проживають у місті Шепетівка. Всі троє є поляками за походженням. Записи зроблено у 2013 році. Ukraina jest jednym z sześciu krajów świata, w których Polonia jest wspólnotą liczną. Języki polski i ukraiński jako języki słowiańskie są sobie bardzo bliskie. Są to jednocześnie języki narodów, które od wielu lat sąsiadują, kontaktują i ścierają się ze sobą.  Bez wzgedów na to, że zagadnienie kontaktów językowych polsko-ukraińskich nie zostało wyczerpane, zdecydowałam się na podjęcie badań ukraińsko-polskich kontaktów językowch na terenie obwodu Chmielnickiego (na przykładzie języka mieszkańców Szepetówki). Analiza komparatystyczna języka ukraińskiego oraz polskiego potwierdza ich typologiczną bliskość, uwarónkowaną wspólnym pochodzeniem oraz wielowiekowym współdziałaniem. Jednocześnie języki ukraiński i polski mają specyficzne cechy, które występują na wszystkich poziomach systemu językowego. Różne historyczno-kulturowe warunki rozwoju odznaczyły się na językowo-mentalnych przymiotach Ukraińców i Polaków.  Język polski na Ukrainie jest rezultatem bądź kolonizacji z terenów polskich, bądź polonizacji ludności miejscowej. Był pod silnym wpływem języków miejscowych, z kolei na terenach polszczyzna również wpływała na te języki. Wpływy wzajemne badano od dawna, różnymi metodami. Stare stosowane są nadal, natomiast techniki komputerowe dały nowe narzędzia badawcze. Zanik polszczyzny w wyniku wysiedleń, sytuacji mniejszoci stwarza nowe problemy dla metodologii badań. Oprócz nowych badań, związanych z synchronicznym opisem resztek polszczyzny, pilnymi są tradycyjne zadania rekonstrukcji dawnej mowy i dawnego jej stanu oraz funkcjonowania. Poza tym wciąż na nowo trzeba stawiać pytanie: co jeszcze   6   pozostało do zbadania, co nowego można jeszcze zbadać, jak porównywaź oddziaływanie języków na siebie, jak „mierzyć” siłę wpływów itd. Szepetówka położona jest w Ukrainie środkowej, w obwodzie chmielnickim. W tym miescu dodam parę słów o historii badanej miejscowości. Pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z 1594 roku. Wieś była wówczas częścią województwa Wołyńskiego (własnością Andrzeja Żdziarskiego). Dziś miasto ma ponad 47 tysięcy mieszkańców. Z wypowiedzi informatorek wynika, że Szepetówka była kiedyś podzielona na dwie części: mniejszą ukraińską i większą polską. W spisie ludności z 2001 roku narodowość polską zadeklarowało 946 osób, co wynosi 3,4% wszystkich mieszkańców Szepetówki. W roku Wielkiego Terroru (1937) w Szepetówce zamordowano ponad 160 osób, setki ludzi traktowanych jako „rodziny wrogów“ zostało wywiezionych z Ukrainy. Wśród nich była rodzina informatorki Stanislawy Nietykszy, która została wysiedlona do Kazachstanu. We wsi funkcjonowała kaplica rzymskokatolicka, jednak po wojnie ona przeszła w ręce prawosławnych. Dlatego mieszkańcy Szepetówki przez długi czas uczęszczali do kościołów w pobliskich wsiach i miastach, m.in. do Połonnego (40 km od Szepetówki), Sławuty (18 km od Szepetówki). Mszę odprawiano w języku polskim, co dało impuls młodszemu pokoleniu do nauki języka. W połowie lat dwudziestych Polacy związani z kościołem prowadzili potajemną katechizację: paḿentam jak tutaj vdomu zb’erali_śi po našej uľicy / jak ńe było ješče našego kośćoła ||.Wszystkie praktyki religijne zawsze odbywały sie po polsku i do dziś wnuki informatorek znają polskie modlitwy. Jest to potwierdzeniem wielokroć obserwowanego na terenach Szepetówki zjawiska, kiedy to polszczyzna staje się językiem „odświętnym”, używanym jedynie w praktykach religijnych, podczas rozmowy w dni świąteczne itp. Do 1937 r., podobnie jak w innych wsiach na Ukrainie radzieckiej, w których mieszkała polska ludność, w Szepetówce funkcjonowała polskojęzyczna szkoła podstawowa. Z opowieści informatorki wynika, że po zamknięciu szkoły, polscy nauczyciele prowadzili lekcje w domach prywatnych. Od czasów odzyskania niepodległości Ukrainy Polonia ma większe szanse na kultywowanie tradycji i języka polskiego. W Szepetówce został stworzony Związek Polaków, który ma za zadanie ożywić tradycje polskiej kultury narodowej. Od 1 września 2008 roku, przy szkole średniej № 4 prowadzone są zajęcia w języku polskim. Od 1 września 2012 roku w szkole jest 5 klas, w których prowadzone są lekcje w języku polskim. Z 65 uczniów około połowy ma polskie   7   pochodzenie  Według relacji niektórych respondentów, ich przodkowie mieli pochodzenie szlacheckie: mama z Pasłavsk’ix rodźiny ||.   Narodowość jest bardzo często utożsamiona z praktykowaną religiją: Polacy to katolicy, Ukraińcy – to prawosławni: my byľi paľaḱi (!) / katoľiḱi ||. Na pytanie, czy rodzice rozmawiali po polsku, informatorka odpowiadała: Jak była maľeńka muv’iľi mama i babća / fšystki muv’iľi d`o ͜ nas po poľsku žeby dźeci znaľi svuj ojčystyj jenzyk ||.  Informatorki dobitnie podkreślają swoje polskie pochodzenie: i ja sob’e dała słovo / že do samej śḿerci nigdy ńe_opušče svuj urodzony jenzyk ||. W większości rodzin rozmawiano po polsku, dzięki czemu informatorki wykazują się dość dobrą znajomością polszczyzny. Jednak poza domem w większości sytuacji (ze względów pragmatycznych oraz z obawy przed prześladowaniami) używano języka ukraińskiego. Dziś język polski znają tylko ludzie starsi. Jest to jednak w dużym stopniu znajomość bierna, gdyż przeważnie nie mają z kim po polsku rozmawiać.  Informatorki starają się dobrze mówić po polsku. Często poprawiają swoje błędy, co świadczy o ich świadomości językowej, o tym, że znają polskie formy poprawne, umieją odróżnić je od ukraińskich i starają się ich używać. Język polski kojarzony jest z domem rodzinnym, w którym za czasów dzieciństwa informatorek używano języka polskiego: mama rozmav’ała / naučyła_śe rozmav’ac z_dźieciństva i tak obcyj jenzyk do tego času v’em ||.  a my ḱedyś / jak ḿeškaľi ješče f_domu / to po poľsku rozmav’aľi ||. Uwagi o języku Mimo nieużywania na co dzień gwara wydaje się dobrze zachowaną. W szybkich, nienacechowanych emocjonalnie wypowiedziach niektóre informatorki automatycznie zaczynają posługiwać się językiem ukraińskim.  Samogłóski Najbardzej charakterestycznymi cechami są: a. Odnosowienie w wygłosie, np.: pochodzo, pšed vojno, chodzo ze_mno. Rozłożenie przed szczelinowymi (pod wpływem fonetyki ukraińskiej, nie mieszczącej samoglosek nosowych), czyli rozlożenie nosowości, np.: jenzyk, monž, kśonška. Nosówki w śródgłosie realizowane są jako połączenie e, o + n przed spółgłoskami, np.: miešonc, v’encej, šv’entovali. b. Zwężenie samogłoski e w -i, np.: śpivała, sp’ivaľi, ľičebna, nab’iraľi.   8   c. Nagłosowe i-, a także i w śródgłosie może być poprzedzone jotą: moji, jix, ukra`jincy. d. Samogłoski e, o w pozycji nieakcentowanej mogą ulegać zwężeniu, np. e ˃ ẹ, i: dźadẹk, kupovaľi źeḿi. Zwężeniu mogą ulegać także znajdujące się w pozycji nieakcentowanej nosówki, które utraciły rezonans nosowy i utożsamiły się co do brzmienia z  a,  w partykule zwrotnej się, która brzmi jak s’a w formach - urodźiła_śa, urodź`ił_śa. Spółgłoski a. W odróżnieniu od wymowy ogólnopolskiej powszechnie występuje przedniojęzykowa spółgłoska ł, np.: Stańisł`ava, pravosł`avny, zač`ynało_śe, także przed spółgłoską i na końcu wyrazu, np.: sołd`aty, žołńežy, vyšła, zmarł. b. Spółgłoski tylnojęzykowe. Mogą mieć miękkie warianty przed samogłoską e, np.: drug’e, mog’e, drug’ego. Wynotowano także dźwięczną spółgłoskę h (głównie w zapożyczeniach z języka ukraińskiego), np.: vah`ony. c. Po spółgłoskach bezdźwięcznych v jest dźwięczne, np.: sv’ento, čvoro. Fleksja – uwagi ogólne a. Najczęściej, tak jak w wielu polskich gwarach, brakuje wykładników męskoosobowości. W mianowniku lmn. prztmiotniki i zaimki mają końcówkę ujednoliconą, np.: polaki, škołi, fšystki,. Ponadto jest odrębna końcówka dla form męskoosobowych, np.: fšyscy. Feksja rzeczownika a. Wyrównanie tematów rzeczowników: f_poľsḱej škoły, na poľsḱem jenzyku, na ukra`ḭnsḱim jenzyku. Odmiana z wyrównaniem tematu: v_Poľski. b. Formy z końcówką w mianowniku liczby mnogiej rzeczowników -y/-i, np.: rodźicy, žołńežy, ľudźi, poľaḱi, katoľiḱi. c. D. lmn. ukraińska końcówka -iw: Tšex Króliv. d. B. lp. ukraińska końcówka -u: pjosenku. e. N. lp. zanotowano ukraińską końcówkę -oju: z_mamuśoju. Fleksja przymiotnika a.  W M. lp. r.m. przymiotnika zanotowano koncówkę -yj (pod wpływem ukrainskim i rosyjskim): dobryj, takyj, ṕenknyj, krevnyj, całyj. Jednak pojawia się też polska forma, np.: stary.  b. D. lp. r.m. zanotowano: za pravosłavn`ego. Fleksja zaimka  Obok form zaimków ogólnopolskich:  jo, muj, tej występują też formy ukraińskie, np.: jij, moji, mij, meji. Fleksja czasownika   9   a. W 1 os. lmn. czasowników notowana jest końcówka -y, -em np.: urodzony, xodem. Ponadto pojawiają się formy z końcówką -my, np.: rozmav’amy, šv’entujemy, ḿeškamy, xodźimy. b. W czasie przeszłym powszechne są formy analityczne (złożone z zaimka osobowego i dawnego imiesłowu czasu przeszłego czynnego II), np.: ja skońčyła, ja pośła, ja urodźiła_śa; my okońčyľi, my rozmav’aľi, ale zdażają się też formy syntetyczne tšymałam krove, posypyvałam kv’aty, jezdiłam do_Połon:ego. c. W czasie przyszłym 1. os. lp. raz występowała ukraińska końcówka -u, np.: ja zapomńu. Leksyka a. Wsród zapozyczen adaptowanycz  są: dotšymuje_śi ‘trzymać się’, ulica vśa ‘cała ulica’, poznajoḿ`iłaś ‘zapoznała się’, spokont v’ekuf ‘od zawsze’, dobyvaľi ‘wydobywały’, urodzony jenzyk ‘rodzony język’, zakryl’i ‘zamknęly’, vrogi nar`oda ‘wrogowie narodu’, pod`aľi na Kazakst`an ‘dalej na Kazachstan’, vyšła z`amuš ‘wyszła za mąż’. b. Zapożyczenia nieadaptowane: śičńa ‘stycznia’, rajon ‘powiat’, xutor`a, kto-to ‘ktoś’, pał`atka ‘namiot’, tif ‘dur’, ośeń ‘jesień’, źemľ`anḱi ‘ziemianka’, otak'yx ‘takich’, k`omnata ‘pokój’, katlav`any, portuh ̀aľcy ‘Portugalczycy’, efekcion:e od:eľenije ‘infekcyjny oddział’, v infekcionej ‘w sali zakaznej’, oktiabŕa ‘parzdziernik’, ďed ‘dziadek’, kran, vodoprov`ot, do ist`očnika, d`ačniky, zberk`asa, ručej`ok, švagr`o.  c. Konstrukcje zapożyczone z języków ukraińskiego i rosyjskiego: f _poľsḱej škoły, na poľsḱem jenzyku, za ten čas, na ukra`ḭnsk’ej movi, po poľsk’i.  Analiza języka wykazała dużo cech typowych dla polszczyzny kresowej. To zjawisko powiązane jest z małą liczbą Polaków w Szepetówce i rzadkim używaniem polszczyzny na codzień.  Badania tego typu mają zarówno znaczenie teoretyczne, jak i praktyczne – ich wyniki mogą zostać wykorzystane przy nauczaniu języka polskiego Ukraińców, pozwolą wyrugować błędy wynikające z interferencji językowej, mogą być również wykorzystane podczas studiów nad językiem ukraińskim (w ramach przedmiotu „Kontakty językowe“).  W dalszej pracy zaplanowano szgegółową analizę i klasyfikację cech językowych, przeprowadzenie badań nad polszczyzną także w rejonie szepetowskim. Zebrane i klasyfikacja leksyki  według pól semantycznych.   Literatura A. Krawczyk, Maćkowce, [w:] Język polski na Ukrainie w końcu ХХ wieku, cz. 2, pod red. J. Rigera, Kraków 2007, s. 84. J. Riger, Kaniówka, [w:] Język polski na Ukrainie w końcu ХХ   10   wieku, cz. 2, pod red. J. Rigera, Kraków 2007, s. 73. J. Riger, Wójtowce (dziś Pisarówka), [w:] Język polski na Ukrainie w końcu ХХ wieku, cz. 2, pod red. J. Rigera, Kraków 2007, s. 104. A. Krawczyk, Uwagi o języku wsi Józefówka w Żytomierskiem, [w:] Studia nad polszczyzną kresową, t. ХІ pod red. J. Rigera, Warszawa 2004, s. 201. M. Łesiów, Historia wzajemnych kontaktów i wpływów języka polskiego i ukraińskiego, [w:] Z badań nad polsko-ukraińskimi powiązaniami językowymi, pod red. D. Buczki, M. Łesiówa, Lublin 2003, s. 11.  Алексєєнко Юлія, студентка 61 групи, ННІ філології та журналістики. Науковий керівник – кандидат філологічнх наук, доцент Ящук Л. В. (Житомирський державний університет імені Івана Франка)  Дволексемні іменування  «Луцької замкової книги 1560– 1561 рр.» Характеристика способів і засобів ідентифікації особи в пам’ятках ХVІ – ХVІІІ ст. була предметом дослідження В. В. Денисюка, Р. Й. Керсти, С. М. Пахомової, Р. І. Осташа, І. Д. Фаріон, М. Л. Худаша та ін. У цей період на всій території України не було єдиної норми щодо вживання власних особових назв. Та сама особа могла іменуватися як однолексемно, так і дво-, три-, чотириклексемними й описовими формулами. Проте дволексемний спосіб ідентифікації особи не мав соціально-станової диференціації й переважав над усіма іншими. За визначенням М. Л. Худаша, двочленні формули – «це специфічно антропонімічне, екстралінгвістичне явище, яке випливає із самої специфіки, природи мови, що витворилася в глибокій доісторичній давнині й збереглася до наших часів у всіх слов’янських мовах» [2, с. 117].  У пропонованій розвідці проаналізовано дволексемні антропонімні іменування «Луцької замкової книги 1560-1561 рр.» з огляду на семантику твірних основ прізвищевих назв. Отримані  результати дадуть змогу зіставити їх із наявними дослідженнями історичної й синхронічної антропонімії Волині та здійснити їх порівняльний аналіз.  Дволексемні антропонімні формули (АФ) Луцької замкової книги XVI ст. класифікуємо за лексико-семантичною ознакою другого компонента – прізвищевої назви (далі – ПН) – на такі 

Ukraińsko-polskie kontakty językowe na terenach obwodu Chmielnickiego: mowa mieszkańców Szepetówki

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Zhytomyr State University Library