Rіeger, Janusz

Макарова, О. Ю.

Макарова О. Ю.

Rіeger Janusz

Zhytomyr State University Library

JĘZYKOZNAWSTWOOlha MakarovaUniwersytet Warszawski, IJPJanusz RiegerUniwersytet Warszawski, IBI ALDwa wiersze w księdze grodzkiej żytomierskiej  z pierwszej połowy XVII w. W księdze grodzkiej żytomierskiej z 1635 r.1 Olha Makarova niespodziewanie znalazła dwa wiersze o tematyce religijnej2. Wiersze zajmują więcej niż połowę strony. Jeden jest pisany ukraińską odmianą języka cerkiewnosłowiańskiego alfabe-tem łacińskim, drugi – po polsku. Obydwa są pisane innym charakterem pisma niż akt sądowy umieszczony powyżej wierszy, a także odróżniają się od niego kolorem atramentu. Zapis robi wrażenie, jakby autor zapisu dokonał go na miejscu, nie wy-korzystanym przez pisarza zapisek sądowych. Wiersz następuje po zapowiedzi ko-lejnej zapiski Opis podatku Czopowego za rok 1627 oraz 162[8], która z niewiado-mych przyczyn nie została wpisana do księgi. Charakter pisma jest dosyć czytelny.Wiersze nie mają ani nazwy, ani podpisu autora. Trudno orzec, czy są to utwory oryginalne, kopie czy przeróbki. Incipit drugiego wiersza, polskiego, nie występuje w kartotece incipitów w Instytucie Badań Literackich PAN3. Z kolei niektóre dziw-ne zapisy mogą wskazywać na przepisanie wiersza z pamięci.Wiersz cerkiewnosłowiańsko-ukraińskiW pierwszej części autor zwraca się do Boga, głosi jego chwałę, wyraża swoją ufność; w drugiej chwali Pannę Świętą. 1 Житомирська актова книга 1635 р., Centralne Państwowe Archiwum Historyczne w Kijowie, Fond 11, Op. 1, karta № 246.2 Zrobiła także transliterację. Transkrypcja i komentarze opracowane zostały wspólnie. 3 Sprawdziła to p. prof. Joanna Partyka, za co składamy jej serdeczne podziękowanie. SLAVIA ORIENTALIS TOM LxII, NR 1, ROK 2013100 OLHA MAKAROVA, JANUSZ RIEGER1. woskuju ‘dlaczego’; 2. wowiedie aoryst ‘wprowadziłem’, ‘wszedłem’; 3. końcowe -ść świadczy o zacytowaniu wyrazu polskiego; 4. wnidu ‘wejdę’; 5. wo seła – w słowniku Srezniewskiego4 seło występuje też w znaczeniu przenośnym ‘mieszkanie Boga’; 6. wo harfie – por. staroukraińskie i staropolskie arfa obok harfa; 7. nadija sia zapewne zamiast rozkaźnika nadijaj sia (por. opuszczenie końcowego -j w sudymy, zbawymy); 8. pobiżdajut sia zapewne ‘pokonywane są’; 9. jestestwo w słowniku Srezniewskiego ‘istota (czegoś)’, ‘natura (czegoś)’, ‘przyroda (czegoś)’; 10. ustawy – w słowniku Srezniewskiego ustav m.in. ‘kres, granica’, ‘prawo’; 11. o tiebi może należy czytać: ot tiebi; 12. distwujet od *děistvovati ‘działać’, ‘realizować’; 12. rożdiestwo ‘narodzenie Chrystusa’.Zwracają uwagę zapisy ie, mogące sugerować miękkość spółgłoski przed daw-nym *ě w pozycji nie tylko akcentowanej, ale i w nieakcentowanej: wowiedie, wo harfie, mier, co trudno jednoznacznie objaśnić; zapis ie w zgłoskach akcentowa-nych mógłby oddawać dyftongiczny kontynuant *ě, ale tu mamy zapis ie także w pozycji nieakcentowanej; w innych przypadkach występuje i na miejscu *ě, jak w ukraińskich gwarach południowych: ispowim sia, swit, nadija sia, Diwo, pobiż-dajut, zapewne też distwujet. Podobnie zapis ie mamy też zamiast spodziewanego e przed dawnym r sonantycznym miękkim: po smierty, przed *e: wo niewinnosty, wo sieła, o tiebi, przed e z dawnego jeru miękkiego: rożdiestwo, porożdiestwo-4 �. �. С��з����к�й, Материалы для словаря древнерусского языка. Т. І-ІІІ. С��к�-П�����бу�г 1890-1912.Transliteracja Transkrypcjawoniewinnostÿ moÿ Boze moi ſudimiOti Mu za nie Prawa ÿ lstywa zbawimiJako tiiesÿ boze ty derzawa MoiaWoskuiu Mia ostawi bozemiłoſc twoiaJ iako tamia wowiedie whoru ſwiatuiu twoiu wnidu wosieła twoiaJ wo husliach isPowim ſia Caru predtoboiu ko oł-tarru twoiemu J wo harfie Proslawlu Czaru sławiu twoiu Wielmozny PanieA Panie MoyNadiiasia naboha Naboha zywah<o>Atoi otkriiet swit toistynna iahoPobi zdaiut sia iestestwo ustawÿOtiebi bo diwo Czystaia distwuiet borozdiestwoJ zÿwot obruczait jmier porozdiestowy diwaJ Posmierty zywaWo newynnosti, moj Boże, moj sudymy,O ty mu za neprawa i lstywa zbawymy.Jako ty jesy, Boże, ty derżawa moja,Woskuju[1] mia ostawi, Boże, miłość[2] twoja?I jako tam ja wowiedie[3] w horu swiatuju twoju,wnidu[4] wo seła[5] twojaI wo husliach ispowim sia, Caru, pred toboju,Ko ołtaru twojemu.I wo harfie[6] prosławlu, Caru, sławu twoju, Wielmożny Panie,A Panie moj!Nadija sia[7] na Boha, na Boha żywah<o>!A toj otkryjet swit – to istyna jaho!Pobiżdajut sia[8] jestestwo[9], ustawy[10]. O tiebi[11] bo, Diwo Czystaja, distwujet[12] bo rożdiestwo[13]! I żywot obruczait, i mier porożdiest<w>owy. Diwa,I po smerti żywa!101DWA WIERSZE W KSIĘDZE GRODZKIEJ ŻYTOMIERSKIEJ…wy. W innych zapisach przed *e nie ma i, które mogłoby sugerować miękkość spółgłoski: derżawa, pred, podobnie przed *e z jeru: jesteststwo. Tak samo twarde jest r przed u: caru, ołtaru. Zapewne więc zapisy z ie zamiast e, mogące sugero-wać zaznaczenie miękkości, wcale miękkości nie oznaczają tak, jak to ma miejsce w wierszu polskim (zob. niżej).Zapisy z i zamiast y i na odwrót można objaśniać brakiem zasad używania tych liter.Miękkość w Wielmożny Panie, A Panie moj! przy zwracaniu się do Boga to polonizmy (podobnie jak miłość). Litery y oraz i są używane wymiennie i na podstawie ich użycia nie można sądzić o ich brzmieniu czy o charakterze końcówki (por. np. zapisy: sudimi, zba-wimi).W formie obruczait trzeba widzieć zwężenie nieakcentowanego e.Odnotować trzeba elementy cerkiewnosłowiańskie: žd z *dj: roždiestwo, przy-imki i przedrostki ko, wo ze zwokalizowanym jerem: ko ołtaru, wo sieła, woskuju, wowiedie, odmianę niezłożoną: dop. neprawa, lstywa, końcówkę -aho: żywaho (w jaho końcowe -aho według analogii do żywaho, zwłaszcza, że potrzebne jest dla rymu), formę 2 lp. cz. ter. jesy, formy aorystu: ostawi, wowiedie, wreszcie wyrazy: woskuju, dop. lstywa.Wiersz polskiTu również autor chwali Pana Boga za jego wielkość i miłosierdzie – opiekę nad ludźmi i zwierzętami.Kto zÿwi Powietrznie PtakiKto zwierzęta Kto robakiKto Podwodą błędnie rzbi Ti ſam Panie bez PochibÿTi ſam Panie ſwieÿ MoznosciDaieß wßytko KuziwnoſciJnaPełniaß wſzytkieTego z ſie Człowieku zwierziłAni ſkreſu NiezamierziłAbi Ku Potrzebie swoiÿUzył hoyni łasky twoieÿBodz cząc chwał ſtwieÿ MoznoſciZatwoie ſczodrobliwoſcyZyw ze duße A day chleb<a>Ktory Płÿni ſtwego nieb<a>J mi twoiey LudOPieky będziemCie ſławyczNawiekyKto żywi powietrzne ptaki?Kto zwierzęta, kto robaki[1]?Kto pod wodą błędne[2] ryby?Ty sam, Panie, bez pochyby[3]!Ty sam, Panie, <w> swej możności[4]Dajesz wszytko ku żywności[5],I napełniasz wszytkie [...]Tegoś się człowieku[6] zwierzył,Aniś kresu nie zamierzył,Aby ku potrzebie swojejUżył hojni łaski twojej!Bądź <cz>cząc chwał[7] z Twej możności Za Twoje szczodrobliwości!Żyw że duszę[8], a daj chleb<a>,Który płyni z twego nieb<a>.I my, twojej lud opieki, Będziem Cię sławić na wieki!102 OLHA MAKAROVA, JANUSZ RIEGER1. robaki drobne zwierzęta; por. uwagę K. Nitscha5: „W północnej ludowej Polsce ro-bak bardzo często oznacza wszelkie drobne nie latajace a nie hodowane zwierzęta. [...] Wg Tomaszewskiego bowiem robak znaczy: 1) dżdżownice i wszelkie [czy też latające] owady; 2) myszy, szczury, łasice, kuny”; 2. błędne zapewne ‘błąkające się’ lub ‘zabłąkane’; 3. bez pochyby ‘bez wątpienia’; 4. możność ‘moc, potęga’; 5. ku żywności ‘dla wyżywienia’; 6. człowieku ‘człowiekowi’; 7. chwał może zamiast ‘chwalon’? (w tym wersie brak jest jednej zgłoski); 8. lub lmn.: dusze.Tak jak w pierwszym wierszu autor znaczy miękkość tam, gdzie jej nie wyma-wia: powietrznie, błędnie, swiey, s twiei zamiast powietrzne, błędne, swej, twej. W hojni, płyni mamy typowe kresowe zwężenie nieakcentowanego e w i.„Wiersz” łacińskiCałość zamykają cztery wersy: trzy ostatnie po łacinie, dwa pierwsze tylko przy-pominają łacinę. Może to być skutek błędnego wpisania, lub jakaś gra słowna:Εgre ię akwa wytaVyrises tuos ſin mie mitaPer dominum tuum vostrumPer Chriſtum dominumNostrum* * *Księgi sądowe zawierają wiele interesujących opisów, informacji historycz-nych, obyczajowych, wpisów. Zwłaszcza język testamentów ociera się o zdania czy wezwania o charakterze literackim. Po raz pierwszy jednak znaleziono w nich wiersze, a więc utwory o charakterze stricte literackim, choć może nie najwyższej próby. Jest to swojego rodzaju rewelacja nie tylko z powodu niezwykłego genre’u (wiersze religijne) w składzie dokumentów kancelaryjnych, ale głównie z powodu swojego układu językowego. Pisane grafią polską teksty staroukraiński i staropol-ski zawierają wiele cech archaicznych. Język obydwu wierszy różni się od języka ukraińskiego i polskiego (oraz ma-niery graficznej) w zapiskach sądowych, ale krótkie teksty wierszy nie pozwalają na uogólnienia. 5 K. Nitsch, Studia z historii polskiego słownictwa, Kraków 1948, s. 119.103DWA WIERSZE W KSIĘDZE GRODZKIEJ ŻYTOMIERSKIEJ…S T R E S Z C Z E N I ETwo Verses in the Zhytomyr Court Book from the First Half of the 17th c.The court books contain many interesting descriptions, historical and cultural informa-tion. Unexpectedly in Zhytomyr court book from 1635 there have been found two short religious verses. The first is written in Ukrainian variant of Church-Slavic, the second – in Polish. The verses have no title and are not signed. It is hard to define if it is the original composition or just a remade one. The language of these verses differs from the language of the acts in the book by some orthographic features and archaisms. 

Dwa wiersze w księdze grodzkiej żytomierskiej z pierwszej połowy XVII w.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Zhytomyr State University Library