Данная статья основана на материале древних польских апокрифов
XIV-XV веков (Rozmyślanie przemyskie, Rozmyślania dominikańskie,
Sprawa chędoga). Использованные тексты представляют собой
компилятивное изложение древнехристианских и
западноевропейских источников. Проведённый анализ позволяет
сделать вывод о том, что свою основную функцию эти апокрифы
видят в meditatio, compassio, imitatio. Эта функция реализуется
только при одном условии – максимального приближения
библейской реальности к массовому сознанию.
Анализ текстов, представленных в данной статье, проведён только
на лингвистическом уровне

Stryjniak Sztankóné, Elżbieta

OpenstarTs

Slavica tergestina 5 (1997)PROBLEM POLONIZACJI TEKSTU W STAROPOLSKICHKOMPILACJACH PREKŁADÓWLITERATURY APOKRYFICZNEJElżbieta Stryjniak SztankónéTermin apokryf ma w kalturze europejskiej różne zastasowania.W badaniach historycznoliterackich upowszechnia się najszerszerozumienie tej nazwy. Apokryfy w tym znaczeniu to wszelkieutwory stymulowane Biblią powstałe od I do XIX w. (Słownikliteratury 1990: 43-45).Według definicji Kazimierza Borowicza, źródłowoobjaśniającej etymologię tego terminu, literatura apokryficzna toliteratura religijna starożydowska i starochrześcijańska,posługująca się formą i stylem biblijnym, związana z Pismem św. ina nim oparta, a jednak nie należąca do jego kanonu (Borowicz1955: XIV-XVII).Literatura ta wyrosła z silnego zapotrzebowania na przekazydostarczające informacji o życiu i działalności Jezusa. Tozapotrzebowanie jest tak stare jak chrześcijaństwo, a istnieje dodziś; tak więc nurt literatury apokryficznej liczy sobie bez mała2000 lat nieprzerwanej historii. Świadczy o tym dobitnie dorobeksztuki o wymiarze światowym, w którym stale są obecne tematy iwątki oparte na Biblii.W historii piśmiennictwa polskiego apokryfy zajmują trwałąpozycję i dzieje tego gatunku można prześledzić, poczynając odwspółczesności, a na najstarszej generacji naszych zabytkówkoącząc.Owe najstarsze polskie apokryfy (chodzi tu głównie orozmyślania) nie są utworami oryginalnymi – stanowią kompilacjęźródeł łacińskich, francuskich, niemieckich. Ich pierwowzorymożna odnaleźć w powstałych między XII a XV w. zbiorachapokryfów takich jak: Vita metrica czyli Vita gloriosa beataeVirginis Mariae et Salvatoris, Złota legenda czyli Legenda aureasive historia lombardica Jakuba de Voragine oraz w takichutworach jak: Liber passionis św. Bernarda, Pasja napisana przezJakuba z Vitry, Pasja Henryka z St. Gallen i wiele innych, które, zkolei, też wszystkie bez wyjątku były inspirowane przez najstarszeapokryfy chrześcijańskie spisane między II a VI w. naszej ery. Sąto: Protoewangelia Jakuba, Ewangelia Pseudo-Mateusza (na niejzaś są oparte: Ewangelia Pseudo-Tomasza, Armeńska KsięgaElżbieta Stryjniak SztankónéSlavica tergestina 5 (1997)106Dziecięctwa i Arabska Księga Dziecięctwa), następnie tzw.Ewangelia św. Piotra oraz Ewangelia Filipa.Polskie rozmyślania z końca XIV w. oraz z XV i XVIkoncentrują się głównie na medytacji, kumulują więc wszystkie tepierwiastki, które miały się złożyć na meditatio, compassio iimitatio, czyli dostarczyć przedmiotu rozważań, pobudzić odbiorcędo współczucia i skłonić do naśladowania.Równolegle z tym gatunkiem rozwija się różnorodne piśmien-nictwo religijne: powstają kolejne redakcje Biblii, artystycznewyżyny osiąga literatura psałterzowa, bogato jest reprezentowanahomiletyka. Pod koniec średniowiecza pojawiły się w Europiedzieła o ambicjach intelektualnych, powstałe jako rezultatdziałania średniowiecznych szkół mistycznych. Najwybitniejszyutwór z kręgu devotio moderna – ostatniej wielkiej szkołymistycznej średniowiecza – O naśladowaniu Chrystusa Tomasza áKempis był już w XV w. przepisywany w Polsce.W zestawieniu z literaturą psałterzowo-biblijną, z twórczościąTomasza á Kempis czy Erazma z Rotterdamu, reprezentującegohumanizm chrześcijański, rozmyślaniom pozostawała rolapopularyzatorska. Rozmyślanie to romans duchowny, to literaturamasowa staropolszczyzny. Apokryf pozostał przy takiejinterpretacji biblijnych motywów biograficznych, która, splecionaz elementami medytacji, miała oddziaływać na emocje odbiorcy –odbiorcy masowego, niekoniecznie wykształconego, dla któregorzeczywistość biblijna, realia palestyńskie były bardzo odległe,trudne do wyobrażenia. Słuchacz (czytelnik) rozmyślań powinienbył utożsamiać się emocjonalnie z bohaterami utworu. Inaczej niebyłoby możliwe osiagnięcie meditatio, compassio i imitatio. Czypolski odbiorca literatury apokryficznej w XIV, XV i XVI w.mógłby się identyfikować z postaciami egzotycznymi?Autorzy wykorzystywali cały dostępny zasób poetyki biblijnej,również pewne tropy retoryczne, np. paralelizmy, nagromadzenia,powtórzenia, konkatenacje – jak i elementy wiążące utwór zrzeczywistością polską.Polska literatura apokryficzna to, jak wiemy, literatura obcaadaptowana, przybliżana, popularyzowana w polskichkompilacjach. Adaptowana i przybliżana – inaczej mówiąc –polonizowana głównie w warstwie zewnętrznej, językowej, dziękiużyciu języka potocznego. Wyrazistymi elementami językapotocznego są obecne we wszystkich polskich rozmyslaniachliczne zdrobnienia. “Namyleysi szynaczkowye” – zwraca się JezusPROBLEM POLONIZACJI TEKSTU…Slavica tergestina 5 (1997)107do apostołów, “Jezus (…) klęczy podnyowschy rączky wzgorę” –głosi podpis pod jedną z miniatur w Rozmyślaniachdominikańskich; w Męce Pana Jezusowej czytamy: “Wkwietnaniedziela gothowal szia Pan Iesu nowym anyeswiczaynymobyczayem do Jerusalem, ale mathvchna iego mila tego muodmawiala”. I jeszcze jeden fragment pasyjny (z Rozmyślańdominikańskich): “Maluthką chwylkę polezal Iezusz vszmyerzonyy vplakany. O yakoz thedy lezącz na kamyeny y czyęszkowzdychal y drzal yako rybka przed czyęszkoszczyą męky”.“Najmilejsi synaczkowie”, “rączki”, “matuchna”, “malutkąchwilkę”, “drżał jako rybka” – te wszystkie deminutiva są, oczy-wiście, nacechowane emocjonalnie, służą do oksreślania postacipozytywnych, tych, z których przeżyciami mamy sięidentyfikować.Podobną funkcję spełnia porównanie Jezusa do baranka,zaczerpnięte z symboliki biblijnej. Jako jego antyteza, dlauwypuklenia kontrastu między świetlaną postacią Boga-człowiekaa okrucieństwem ludzi winnych jego śmierci, pojawia się wruzmyślaniach porównanie Źydów do wilków: “(…) zidzy, iakowilczi iadowiczi, vchwaczili Baranka smyernego”. Porównanie towykracza poza rzeczywistość palestyńską i przenosi nas w realiaeuropejskie, chociaż niekoniecznie polskie, bo analogie możnaznaleźć w literaturze zachodnioeuropejskiej.Podobnie ma się rzecz z nakładaniem elementów rodzimychrealiów, rodzimej obyczajowości na odległą rzeczywistośćbiblijną. Oryginalność utworów polskich w tym zakresiesprowadza się do tego, że odwołują się bezpośrednio do realiów imentalności polskiej, chociaż tendencja do stosowania tegorodzaju zabiegów ma zasięg ogólnoeuropejski.Obrzęd pogrzebowy (pogrzeb Chrystusa) nosi wyraźne znamiępolskich obrzędów wielkopiątkowych. W Rozmyślaniachdominikańskich czytamy: “A aniely sproczesyą sly przed czalembozem y okolo czyala bozego wdalmatykach drudzy w albachnyosącz swyecze przed czalem bozym”. Jeszcze jeden przykład:“O zayste slvszno to bylo ysz by byly rycerze y dworzanye krolawyecznego przy pogrzebye yego boskyey wszechmocnosczy”.Ostatni cytat jest interesujący z dwóch względów: owi “rycerze idworzanie króla wiecznego” to znakomita egzemplifikacjanakładania się realiów nie tylko polskich, ale charakterystyczsnychdla stosunków społecznych ówczesnej Europy. Obok pojawia sięzwrot “Jego Boska Wszechmocność”.Elżbieta Stryjniak SztankónéSlavica tergestina 5 (1997)108Na poziomie językowej organizacji tekstu, autorzy polskichrozmyś1ań, dotychczas ograniczeni rygorem wierności wobecłacińskich wzorców apokryficznych, mogą swobodniej korzystać zcałej gamy zwrotów tytularnych i grzecznościowych, jakimidysponowała staropolszczyzna. A bogactwo tych środków byłoogromne, ze względu na zhierarchizowanie ówczesnego społe-czeństwa. Istoty boskie stały na samym szczycie owej hierarchii,czy nawet ponad nią. Autorzy staropolscy usiłowali więc zachowaćstosowny dystans wobec Chrystusa i Jego Matki, dlatego oboknieledwie familiarnych zwrotów “miły Jezus” i “Matuchna”pojawiają się tytuły “Jego Boska Wszechmocność” – analogicznydo właściwego polszczyźnie “Jego Królewska Wysokość”, czybardzo częste: “Jej Miłość”, “Jego Miłość”: “Y mowyly mathczebozey (…) rzekącz kv yey myloszczy”, “Y dawaly czyęzkepolyczky yego myloszczy” (Rozm. dom.). Jezus tytułuje swąMatktę “Twa Dostojność”: “Othoz dzysz yvsz zanye vmyeram, awszako thwa dostoynoszcz myla mathko modlylasz szye zathoabymye bog oczyec zeszlal naszwyath odkvpycz lvd” (ibid.).Przyjrzyjmy się, jak radzą sobie autorzy rozmyślań zprzedstawianiem żydowskiej hierarchii społecznej. W opartym naWulgacie łacińskim tekście Ewangelii wg św. Łukasza (NovumTestamentum 1900: III: 2) czytamy: “sub principibus sacerdotumAnna et Caipha (…)”, co w XVI-wiecznej Ewangeliiprzetłumaczono jako: “Za książąt kapłańskich Annasza i Kaifasza(…)” (Nowy Testament 1556: III: 2) – jak widać, przetłumaczonowiernie i dosłownie, bardzo blisko oryginału; w XX-wiecznymtekście (Biblia 1975: III: 2) mamy tu słowo “arcykapłan”: “Zaarcykapłanów Annasza i Kaifasza (…)”. W rozmyślaniach kapłaniżydowscy są nazywani biskupami, a ich siedziby to – dwory: “aleieden snich ymianim Kayfas kthori byl biskupem nathen czas (…)”(Męka Pana Jezusowa); w Rozmyślaniach dominikańskich: “Oszynv bozy (…) wydzyalesz oczyma bosztwa twego yz yvdaszvbyszkupa na dworze będącz szykuye wcyszko preczywo thobye”.Szczególną pozycję zajmuje w polskich utworach pasyjnychPiłat. Wydał wyrok śmierci na Jezusa, nie jest więc postacią pozy-tywną i na względy nie zasługuje, toteż w narracji wymienia sięjego imię bez dodatkowych tytułów, lub stosuje się pluralis ma-iestaticus: “y dziwowali szye pilat temv” (Rozm. dom.). Uosabiajednak władzę i w dialogach ąydzi tytułują go: “PrzywyedzyonIezusz zaszyę do pilatą oth herodą y rzękli zydowye panye py-laczye otoczyę krol herod darowąl tęm czlowyekyęm (…)” (ibid.);PROBLEM POLONIZACJI TEKSTU…Slavica tergestina 5 (1997)109“Ale zidowye wolaly: panye starosta osadzy rjchlej tego czlowyekanasmyercz”. W Rozmyślaniu przemyskim ąydzi tytułują Piłatakrólem i zwracają się do niego “Wasza Wielebność”: “(…) krolvpylaczye, tego snamy, yze yest syn czyeslyn Iozephov (…)”; “(…)proszyemy vasey vyelebnosczy, aby yemv kazal stacz przed tvoystolecz”.W Rozmyślaniu przemyskim pojawia się inna postać –podwojskiego, interesująca nie tylko ze względu na nazwę, ale i naniuanse obyczajowe, charakterystyczne dla społeczeństwa polskie-go, które wraz z tą postacią przedostają się do tekstu i współtworząprzedstawianą w nim rzeczywistość; “O tem, yako żydowie volalynapodvoyskyego, yz Iezuszovy taką czescz vczynyl a tako skarzylyPylatovy (…) Czemvsz yego nyekazal zavolacz glossem, yakopravo podvoyskyego, alyesz pon poslal posla”. Podwojski to woź-ny sądowy, miał on wywoływać zawezwanych przed sąd . W tensposób powinien się również zachować posłaniec Piłata. Ów pod-wojski bywa również nazywany rycerzem lub posłem, jako osobapełniąca urząd, a więc mająca pewną rangę w społeczeństwie.Natomiast zwykły legionista rzymski, jeden z tych, którzyukrzyżowali Jezusa, nie zasługuje na miano rycerza. Jego określasię jako włodykę, bo włodyka to w staropolszczyźnie żołnierzubogi, najmnik – najbliższy odpowiednik rzymskiego legionisty. Onim autor Sprawy chędogiej napisze: “Potim wlodyczi Pilatowiporosdzieleniu odzienya siedzacz strzegli Jesu Crista (…)”.Herod w Ewangelii zarówno łacińskiej jak i polskiej jestnazywany tetrarchą: “Anno autem quinto decimo imperii TiberiiCaesaris, procurante Pontio Pilato Judaeam, tetrarcha autemGalilaeae Herode, (…)” (Novum Testamentum 1900: III: 1) –“Roku piętnastego cesarstwa Tyberiusza Cesarza gdy sprawowałPoncius Piłath Iudeą. A Tetrarchą Galileey byl Herod (…)” (NowyTestament 1556: III: 1). W polskim tekście Ewangelii wyraz“tetrarcha” odmienia się według deklinacji rodzaju żeńskiego –jako zakończony na samogłoskę “a” i zostaje zapożyczony dojęzyka polskiego, włączony do systemu polskiej fleksji. Natomiastżaden tekst apokryficzny nie posługuje się tą nazwą, która dlamasowego odbiorcy nic nie znaczyła. Herod we wszystkichapokryfach nazywany jest królem.Jak wynika z obserwacji zaprezentowanego tu materiału,autorzy staropolskich apokryfów dość daleko posuwali się wswych zabiegach polonizacji tekstu. Ze względu na specjalną,Elżbieta Stryjniak SztankónéSlavica tergestina 5 (1997)110popularyzatorską funkcję literatury apokryficznej należy uznać tozjawisko za proces naturalny i nieunikniony.PRZYPISYBiblia1975 Biblia to jest Pismo Święte Starego i NowegoTestamentu, Brytyjskie i Zagraniczne TowarzystwoBiblijne, Warszawa 1975.Borowicz, K.1955 Literatura apokryfów, wstęp pt., in: H. Daniel-Rops iF. Amiot, Apokryfy Nowego Testamentu, BibliotekaPolska, London 1955.Novum Testamentum1900 Novum Testamentum graece et latine. Textus latinuset vulgata…, Lipsiae 1900.Nowy Testament1556 Nowy Testament polskim językiem wyłożony (…),Kraków 1556.Słownik literatury1990 Słownik literatury staropolskiej, red.: T.Michałowska, Ossolineum 1990.РЕЗЮМЕДанная статья основана на материале древних польских апокрифовXIV-XV веков (Rozmyślanie przemyskie, Rozmyślania dominikańskie,Sprawa chędoga). Использованные тексты представляют собойкомпилятивное изложение древнехристианских изападноевропейских источников. Проведённый анализ позволяетсделать вывод о том, что свою основную функцию эти апокрифывидят в meditatio, compassio, imitatio. Эта функция реализуетсятолько при одном условии – максимального приближениябиблейской реальности к массовому сознанию.Анализ текстов, представленных в данной статье, проведён толькона лингвистическом уровне.

Undetermined

Problem polonizacji tekstu w staropolskich kompilacjach przekladów literatury apokryficznej

Elżbieta Stryjniak Sztankóné

Directory of Open Access Journals

Problem polonizacji tekstu w staropolskich kompilacjach przekładów literatury apokryficznej

https://www.openstarts.units.it/bitstreams/1b65a272-ec2c-4543-8885-3b81ae1199e3/download

Problem polonizacji tekstu w staropolskich kompilacjach przekladów literatury apokryficznej

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

OpenstarTs

Directory of Open Access Journals