Necati Öner

Directory of Open Access Journals

Felsefe Dünyası, 200211, Sayı 35PROFESÖR HAMDİ RAGIP ATADEMİRProf. Dr. Necati ÖNER*Rahmetli hocam Profesör Hamdi Ragıp Atademir 1910'da Konya'da doğdu. îlk veorta öğrenimini Konya'da, yüksek öğrenimini Fransa'da Besanson ve Nancy üniversite-lerinde yaptı. Felsefe öğrenimi gördü, Mantıkçı filozof Rougier'nin öğrencisi oldu. Yur-da dönünce Samsun ve Konya liselerinde felsefe öğretmenliği yaptı. 1939'da Dil ve Ta-rih-Coğrafya Fakültesi'ne felsefe asistanı olarak girdi. 1942'de doçentliğe, 1949'da pro-fesörlüğe yükseltildi.1954'de Konya'da Demokrat Parti'den milletvekili seçildi. 1960 askerî harekâtın-dan sonra Yassıada mahkemesince dört yıl hapse mahkûm edildi. Siyasî mahkûmlar içinaf çıkınca, önceden ek görevli olarak çalıştığı Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi'neFelsefe Tarihi profesörü olarak atandı. Bu görevde iken 1976'da vefat etti.Ben 1945-1949 yıllarında Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesinde öğrenciliğim, millet-vekili seçilmeden önce de bir yıl asistanlığını yaptım. Vefat edinceye kadar yine öğren-cisi ve asistanı gibi hep yakınında bulundum. Kendisine karşı çok büyük saygı duyar, ba-bam gibi severdim. Gerek meslekî çalışmalarımda ve gerek özel işlerimde hep ona da-nışırdım. Allah rahmet eylesin.Hamdi Bey önemli bir fikir ve siyaset adamıdır. Mustafa Arıkan, Selçuk Üniversi-tesi'nde doktora çalışması olarak incelemiş 475 sayfalık bir kitap yazmıştır. Bu eser1999'da Kültür Bakanlığı'nca yayınlanmıştır.Ben bu yazıda hocamın politik ve sosyal düşüncelerine dokunmayacağım. Bir fel-sefe hocası olarak ele alıp, hocalığı, Türk felsefe hayatına yaptığı hizmet ve getirdiği dü-şünceleri belirtmeye çalışacağım.Felsefe ile ilgili olarak te'lif ve çeviri eserleri şunlardır:Telif Eserleri:- Filozoflara Göre Felsefe- Aristo'nun Mantık ve İlim Anlayışı- Metot Üzerine (yayınlanmamıştır)- Lojik Prensipleri ve Muasır Tenkit (Makale) D.T.C.F. Dergisi, c. I, s. 2.- Antik Felsefe, Metinler ve Açıklamalar, (Makale) D.T.C.F. Dergisi, c. IV, s. 2.- Adel Awa İhvan al-Sâfâ'nın Tenkit Kafası, İlahiyat Fakültesi Dergisi.* Emekli Felsefe Profesörü, Türk Felsefe Derneği Başkanı.Felsefe DünyasıÇevirileri:- Eflâtun, Phaidon (S.Kemal Yetkin'le)- Victor Brochard, Yanlış Üzerine Deneme- Benard Brockard, Nietzsche ve Alman Felsefî Düşüncesine Giriş- Aristo, Organon (İlk Beş Kitap)- Henri Poincaré, Son Düşünceler (S. Ölçen'le birlikte)- Henri Poicaré, Bilim ve Metot (S. Ölçen'le birlikte)- Porphyrios, İsagoji- Jules Lachelier, Tümevarımın Temeli HakkındaAyrıca yayınlanmamış çeşitli alanlarla ilgili onbeş tercüme eseri vardır.Hamdi Bey en çok mantık ve metot sorunları üzerinde durmuştur. Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi'nde verdiği Mantık ve İlimler Felsefesi derslerinde işlediği konulanmaalesef bir kitap haline getirerek yayınlamamıştır. Ben bu yazıda, derslerde tuttuğumnotlar ve Metot Üzerine adlı eserine dayanarak hocamın görüşlerini açıklamaya çalışa-cağım.Bu konuya girmeden hocalığı ile ilgili bazı özelliklerini belirteceğim:Hamdi Bey'in farklı bir ders verişi vardı. Derslerde amacı öğrenciye bilgi yığınısunmak değil, doğru düşünmeye sevketmekti. Bunun için bir konu ile ilgili farklı soru-lar sorar, bunlara farklı cevaplar verir, fikirler arasındaki tutarlılık ve tutarsızlıkları gös-terirdi.Sınavlarda ezbere dayanan sorular sormaz, bir cümle veya bir paragraf vererekonun analizini işlerdi. Sınav kağıdında bilgilerin doğru ve yanlışından çok, fikirlerin tu-tarlılığına bakardı.Öğrencilere yakınlık gösterir, özverili davranırdı. Normal ders saatleri dışında iste-yen öğrencilere Osmanlıca ve Fransızca dersler verirdi.Bahar aylarında öğrencileri pikniğe götürürdü, orada çay içilir, top oynanırdı.Hamdi Bey düşünce ve bilgi dünyasının çoğulcu bir yapıya sahip olduğu kanaatin-deydi. "Muteber bir tek düşünce, muteber bir tek yöntem, muteber bir tek sistem, mute-ber bir tek bilgi olduğunu ileri sürmek değersiz ve boş bir gayrettir" diyor.Bilgi çeşitlerini şöyle sıralıyordu: Din, mistik, metafizik, felsefe, bilim ve sanat.Bunların ayrılmasında en önemli âmilin takip ettikleri metotların farklılığı olduğu görü-şünde idi.Felsefe anlayışı pozitivistlere yakındır. Metafiziği felsefeden ayırır. Filozoflara Gö-re Felsefe'nin Önsöz'ünde şöyle diyor: "Felsefe hususi bilimlerin elde ettikleri sonuçla-rın ve kullandıkları yöntemlerin değeri üzerinde, tenkidi, terkipçi bir bilgi olması yüzün-den bütüncül bir bilim karakterini taşır." Bu suretle ilk nedenler ve son sonuçların bilgi-si olan metafizikten ayrılır ve felsefenin iki ana konusu bulunduğuna işaret eder: Birin-cisi bilgi sorunu diğeri aksiyon sorunudur. Metafiziği felsefeden ayırıyor ama, pozitivist-ler gibi onu yok veya gereksiz bulmuyor. O da diğer bilgiler gibi ayrı bir bilgi türüdür.Felsefe DünyasıFelsefenin bilimle olan ilişkisine dikkati çeker: "Bilimle felsefe arasında sıkı birilişki vardır. Felsefe bir bilimler teorisidir" der.Hamdi Bey'e göre felsefe herkesin anlayacağı bir bilgi dalı değildir. Felsefeyi an-layabilmek için gereken genel kültüre sahip olmak lâzımdır.Derslerinde en çok durduğu bilgi dalı bilimdir. Bilim anlayışı da pozitivist anlayı-şa uyar. Fakat pozitivistlerin bilgi konusundaki dar tutumlarına karşıdır. Bu hususta şöy-le diyor: "Pozitivizmin, Siyantizmin yasakları, bilinmeyenleri araştırma zihniyetini ol-duğu kadar bilimsel metodu da sınırlandırır ve verimsizleştirir."Ona göre bilim olgular arası ilişkileri ele alır. Amacı aksiyon değil bilmek için bil-mektir: Matematikle ifade edilenler pozitif bilimlerdir, matematikle ifade edilmeyene bi-lim denmez diyor. Demek ki bilim ancak olgusal yani pozitif bilimlere denir.Pozitif bilimleri şöyle sıralar:FizikKimyaBiyolojiPsikolojiSosyolojiAhlâkBu bilimler birbirlerinden kopuk değillerdir. Aralarındaki bağı sağlayan diğer bi-limler vardır: Fiziko-Kimya, Hayatî Kimya, Sosyal-Psikoloji vs. gibiGörülüyor ki, ahlâk bağımsız bir bilim olarak alınmış ve pozitif bilimlerin sırasınasokulmuştur.Bilimlerin metodolojik bir görüşle evrime tâbi olduğu kanaatini taşır. Evrimin üçsafhası vardır: Tasvir ve gözlem safhası, tümevarım safhası ve tümdengelim safhası. Herbilimde amaç tümdengelim safhasına erişmektir. Son safhaya erişen fizik'tir, diğerleribu yolda yürümektedirler.Hamdi Bey'in üzerinde en çok durduğu mantık ve metot sorunlarıdır.Mantığın bir metot mu, yoksa bir varlıktık bilimi mi olduğu tartışma konusudur;Mantığın kurucusu olan Aristo mantığa bilim sınıflamasında yer vermemiştir. Mantıkeserlerine Organon (alet) adını vermesi de bu yüzdendir. Mantığın böyle bir anlayışı ya-nında onun bir varlık bilimi olduğu fikri 19. asırdan sonra ortaya çıkmıştır. Charles Ser-rus "Mantık düşünce kanunlarının pozitif bilimidir" derken mantığı, tıpkı diğer bilimlergibi bir varlık bilimi olduğu kanaatinde olduğunu belirtmektedir.Descartes ve Bacon'ın yeni metot anlayışlarına girişirken Aristo'ya hücum etmele-ri, Aristo mantığını bir metot olarak yetersiz gördükleri içindir. Böyle bir tutum mantığıbir metot olarak görmüş olmanın ifadesidir.16. asırdan itibaren yazılan mantık kitaplarına Terim, Önerme ve Kıyas'tan sonrabilimlerde metot diye dördüncü bölümün eklendiğini görüyoruz. Mantık kitaplarında bi-limlerin metotları bahsi gittikçe ağırlığım artırmış ve mantık kitaplarında metot bahsi 3/4Felsefe Dünyasıoranında yer almış, asıl konular özet olarak verilmiştir. Bu durum 1960'lara kadar sür-müştür. Bu durumda mantık ikiye ayrılıyordu. Birincisine formel mantık veya tümden-gelim mantığı, ikincisine tatbikî mantık veya metodoloji veya tümevarım mantığı deni-yordu. Mantığı bu seyri onun bir metodoloji olarak kabul edildiğini gösterir.Böyle bir anlayışın yanında 19. asrın ikinci yansından itibaren başlayan sembolikmantık çalışmaları gittikçe gelişmiş, 1950'lerden sonra ilimlerde metot sorunları mantıkkitaplarından çıkarılmıştır.Hamdi Bey mantığın bu seyri içerisinde onu bir metodoloji olarak görenler arasın-dadır. Mantığı şöyle tanımlıyor: "Hakikate erişmek, doğru bilgiye erişmek için kullan-dığımız yöntem, kaide ve usûllerin incelenmesidir." Mantığı formel ve tatbikî diye iki-ye ayrılmasını doğru bulmaz. Bunu da kendi metot anlayışına dayandırır. Metod'u şöy-le tanımlıyor:"Metot bilgi edinmek, doğru bilgi elde etmek, bilgileri bir sistem içerisin-de düzenlemek maksadı ile zihnin esas faaliyetlerinin bilgi konusuna tatbik olunuşu vebunlara ait türlü pratikler heyet-i mecmuasıdır." Böylece metot düşünmenin genel faali-yetlerinin dışında değildir. Zihin dışı metotların aslında zihnin bir uzantısı olarak varlık-larını devam ettirirler.Zihnin çıkarımsal (discursif) ve sezgisel (intuitif) diye adlandırılan iki yolunun bir-birinden kopuk olmadığım söyler.Çıkanmsal yolun -buna akılyürütme de denir- üç şekli olan Tümdengelim, Tüme-varım ve Analoji'nin de birbirinden kopuk bağımsız olmadıklarına dikkati çekiyor. Tü-mevarımın muteber şekliyle bir nevi tümdengelim olduğu tümevarımın ise jenetik ba-kımdan analoji olduğunu belirtir. Aynca Aristo'nun belirttiği gibi Tümdengelimin ön-cüllerinin tesbiti de tümevarımla olur.Zihnin bilgi edinmede kullandığı metodun birliği kendisini yalnız çıkarımsal yoldagöstermez. Akılyürütme ile sezgi 'nin de birbirleri ile ilişkili olduğu, birbirlerinden tama-mıyla ayrı iki güç olmadığını da belirtir.Hamdi Bey sezgiyi, duyusal sezgi veya metafizik sezgi anlamında almaz. Buradakastedilen sezgi Descartes'ın belirttiği aklî sezgidir. Zihin bu güçle açık ve seçik bilgi el-de eder. Bilgi edinmenin her anında sezgi vardır.Sezgi hem tümdengelimin hem tümevarımın hem de analojinin temelinde bulunur.Öncüllerden öncüllere, öncüllerden sonuca varma zihnin bu gücü yani sezgi sayesindesağlanır.Görülüyor ki, zihnin bilinenden bilinmeyene giderken kullandığı yollar birbirinebağlıdır. Bunları birbirinden ayrıymış gibi ele alındığı doğru değildir.Yukarıda belirtildiği gibi metot zihnin işidir. Zihin dışında bir metot düşünülemez.Zihnin bu yoldaki faaliyetleri de birbirine bağlıdır." Bu sebeple Hamdi Bey mantığın birtümdengelim veya formel mantık, bir de tümevarım veya metodoloji diye ikiye ayrılma-sının doğru olmadığı kanaatindedir. Mantıkla Metodoloji birbirinden ayrılamaz. Bu ko-nuda şunu belirtiyor: "Mantığı hakikate götüren yol olarak almakla, kendisinin metodo-Felsefe Dünyasılojik tabiatı teslim olunmaktadır. Metodoloji'yi bütün genişliği içinde tam bir mantık sis-temi olarak görmek mümkündür. "Günümüzde mantık çalışmaları, Modern Mantık, Sembolik Mantık veya Logistikadları ile Felsefe'den uzaklaşıp matematiğe yaklaşarak devam etmektedir.Mantığın kılıf değiştirmesi temeldeki soruyu ortadan kaldıramamıştır. Mantık birmetot mudur yoksa bir varlık bilimi midir? Tartışmalar sürecektir.RésuméProf. Hamdi Ragıp. Atademir (1910-1976) était professeur de Philosophie à l'Uni-versité d' Ankara. İ1 a enseigné logique et philosophie des science à la Faculté deLangues, d' histoire et de Géographie, et histoire de philosophie à la Faculté deThéologie. A un époque nous le voyons comme politicien. İ1 éitait parlemantaireentre 1954-1960. Il a repris son chair en 1968 à la Faculté de Théologie, il insistaitsur la logique et la méthode en ses cours. En considérant la logique comme métho-de, il n'acceptait pas de séparer la logique de la méthodologie. Il avait une concep-tion pluraliste de connaissance. Il attachait beaucoup d'importance à la science par-mis de connaissance. En ce qui concern la science il était positiviste; selon lui lavrai science est celle qui peut s' expliquer en mathématique. Il disait que chaquescience a pour but d'atteindre à ce niveau déductif que ce développement des sci-ence pourrait se réaliser au future.

PROFESÖR HAMDİ RAGIP ATADEMİR

https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1870174

PROFESÖR HAMDİ RAGIP ATADEMİR

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Directory of Open Access Journals