Sabri BÜYÜKDÜVENCi, S. Ruken ÖZTÜRK, "YENİ TÜRK SİNEMASINDA ESTETİK ARAYIŞ

Ruken Öztürk

Sabri Büyükdüvenci

Directory of Open Access Journals

FELSEFE DÜNYASI 2007/2 Sayı :46 YILDA İKİ KEZ YAYIMLANIR ISSN 1301-0875 Sahibi Türk Felsefe Derneği Adına Başkan Prof. Dr. Necati ÖNER Sorumlu Yazı İşleri Müdüıii Prof. Dr. Ahmet İNAM Yazı Kurulu Prof. Dr. Necati ÖNER Prof. Dr. Ahmet İNAM Prof. Dr. Murtaza KORLAELÇİ Prof. Dr. Hakan POYRAZ Doç. Dr. Hüseyin Gazi TOPDEMİR Doç. Dr. İsmail KÖZ Yrd. Doç. Dr. Levent BAYRAKTAR Felsefe Dünyası Hakemli Bir Dergidir. Felsefe Dünyası 2004 yılından itibaren PHILOSOPHER'S INDEX ve TÜBİTAK/ ulakbim tarafından dizinlenmektedir. Yazışma ADRESİ P.K. 21 Yenişehir/ ANKARA Tel&Fax: 0.312 2315440 Fiyatı: 15 YTL (KDV Dahil) Banka Hesap No: Vakıfbank Kızılay Şubesi: 00158007288336451 Dizgi ve Baskı , Türkiye Diyanet Vakt:ı Yayın Matbaacılık ve Ticaret işletmesi OSTİM Örnek Sanayi Sitesi 1. Cad. 358 Sk. No: 11 Y.Mahalle / ANKARA Tel: 0.312 354 91 31 (Pbx) • Fax: 0.312 354 91 32 Felsefe Dünyası, 200712, Sayı 46 YENİ TÜRK SİNEMASINDA ESTETİK ARAYIŞI Sabri BÜYÜKDÜVENCi' S. Ruken ÖZTÜRK" Türk sinemasının son yıllarda büyük bir atılım içinde olduğu bir gerçektir. Hem film sayısı giderek artmakta hem de popüler filmler daha çok seyirciyle buluşmaktadır. 2003'de GORA, 2005'de Kurtlar Vadisi Irak dört milyondan fazla seyirci çekmiştir. Buna karşın sanat filmleri, sözgelimi Yazgı, Bekleme Odası, Uzak, İklimler, Mayıs Sıkıntısı, Bulutları Beklerken, Karpuz Kabuğundan Gemiler Yapmak gibi filmler çok az seyirci tarafından izlenmiştir. 56. Cannes Film Festivali'nde Grand Prix / Jüri Büyük Ödülü almış olan Nuri Bilge Ceylan'ın Uzak filmi ülkemizde 62.494 seyirci çekerken, Fransa' da 150 binden fazla seyirci tarafından izlenmiştir. Hatta basınımızda Türklerin Uzak filmine Fransız kaldığı biçiminde espriler yapılmıştır. Sanat sinemasına aşın derecede uzak kaldığımız bir gerçek. Yeni Türk sineması ve oluşturmaya çalıştığı estetik anlayışa gerekli ilginin gösterilmeyişinin arkasında yatan nedir? Bunun bir nedeni, izleyicinin geleneksel sinema diline ve onun estetiğine alışmış olmasıdır. Bu dil, öyküyü temele alan, filmin sonunu kapatan, filmin kahramanıyla özdeşleşmeye dayanan, izleyiciyi edilgen kılan, onun beklentilerine yanıt veren, yaygın geleneksel anlayışı üreten, starlara dayalı bir dildir. Bu dili en iyi üreten fabrika, bilindiği gibi Hollywood sinemasıdır ve onun ürünü olan tür filmleridir (melodramlardan romantik komedilere kadar). Bu sinemada genel olarak kadınlar fetişleştirilir ya da fetiş nesne haline getirilir, bedenleri çeşitli çekimlerle parçalanır; güzellikleri ön plana çıkarılır. Genellikle filmin bir yerinde erkek kalıraman tarafından cezalandırılır ya da kurtarılır, kurban haline getirilir. Buna karşın sanat sineması bu kalıplan kullanmamaya çalışır; varolanı eleştirir, sorgular, seyirciyi de harekete geçirir, etkin kılar. Bir başka deyişle, kıstınlınış bir yaşamın estetize edilerek açılması, toplumun değerleriyle hesaplaşması, çıkış araması, mevcut estetiğe karşı durması sanat sinemasının temel özellikleri arasındadır. Burada estetikte amaç, görüntünün tablo güzelliğinde olması değil, imgelerin anlamlı olması, kurulan mizansene ve karaktere önem verilmesi, çok katlı bir metin yaratılmasıdır. Yeni Türk sineması ya da Türk Yeni Dalgası derken, geleneksel modelleri taklit etınek yerine özgünlük peşinde koşan, insanın ve toplumun kendini keşfetınesi ve yeniden oluşturması arayışında eleştirel bir sinemadan söz ediyoruz. Toplumumuzda yaygınlaşan estetik bozulmaya meydan okuyan, karşı duran bir sinema. Bu yeni sinema, yönetmen merkezlidir. Estetik ve etik kaygılar ön plandadır. Karakterler belirsizdir; * Prof.Dr., Ankara Üniversitesi DTCF, Felsefe Bölümü Başkanı 0 Doç.Dr., Ankara Üniversitesi İletişim Fakültesi RTS Bölümü 45 Felsefe Dünyası çünkü insan doğasının sabit, değişmez olmadığı, gizemli kaldığı varsayılır. Kristeva, modem insanın ruhunu yitirdiğini söyler; parçalanmış ve hızlanmış bir zaman ve uzamda ikamet eden bu insan genellikle kendi yüzünü tanımakta zorluk çeker; bir kimlik sorunu yaşamaktadır. 1 Benzer biçimde yeni Türk sinemasının, ruhunu yitirmek üzere olan ya da yitirmiş karakterleri betimlerken filme bir ruh kazandırdığını söyleyebiliriz. Oysa popüler/geleneksel filmlerde ruhunu sanki hiç yitirmemiş, yitirmeyecek kalıramanlar anlatılırken filmler ruhsuz kalmaktadır. Kuşkusuz bu noktada, felsefeden bağımsız bir estetik anlayış olabilir mi sorusu gündeme geliyor. Öte yandan felsefemiz de arayışta. Sanki birbirlerini arıyorlar. Vuslat bir türlü gerçekleşemiyor. Özgün ve özgür sanat yapıtları üretebilmek için, içinde yaşanılan kültürü ve toplumu felsefece sorgulamadan geçirmek gerekir. Doğayı, yaşamı, dünyayı kendi gözüyle göremeyen, sorgulamayan bir düşüncenin bu sorgulamayı yapanları taklit etmeleri kaçınılmazdır. Batı sanatları, toplumsal bir konuyu anlatsa bile bunlar bireyin dramı üzerine kurulınuştur. Geleneksel ve klasik Türk sanatlarında birey önemli bir rol oynamaz. Önemli olan toplumun içindeki temsilci tiplerin betimlerunesi ve kamusal bilinçtir. Bu nedenle didaktik bir estetik anlayışı yaygındır. Böylece alımlayıcı yerine ideolojik, inançsal beklentilerine tatınin arayan, buna alışmış bir sanat tüketicisi oluşturulmuştur. Oysa sanat yapıtında düşünceler bir bilim-felsefe kitabı gibi dış dünyaya işaret etmez; bağlamın içine sindirilir. Yapıt estetik bir nesne olduğundan bizi kendi içine çeker; dış dünyaya yollayarak karşılaştırmalar yaptırmaz. Önemli olan yapıta zengin, anlamlı bir tepki geliştirmek, yapıtın dünyasına dalmaktır. Yapıt izleyicinin sonsuz iç bağlantılar keşfedebileceği açık uçlu bir evrendir; kendimizle buluşabileceğimiz bir evren. Bu durumda edebiyat, tiyatro, mimarlık, şiir, müzik alanlarında acaba hangi felsefi ve estetik anlayışa göre ürünler veriliyor? Bu sorunun yanıtım hala arıyoruz. Yeni Türk sineması geleneksel kültürden besleniyor; örneğin, Zeki Demirkubuz Masumiyet ve Kader'le klasik Yeşilçam melodranılarım dönüştürmektedir. Derviş Zaim Cenneti Beklerken filminde tarihsel bir öyküyü minyatürlerden yararlanarak işlemektedir. Öte yandan yeni Türk sineması Avrupa sanat sinemasına, özellikle İtalyan Yeni Gerçekçiliği'ne ve Fransız Yeni Dalgası'na çok şey borçludur. Nuri Bilge Ceylan'ın tarzı Antonioni ve Tarkovski'ye benzetilmektedir. Zeki Demirkubuz'un Yazgı ve Bekleme Odası varoluşçuluktan beslerunektedir. Jameson, yeni Türk sinemasının gelenekselin, modernin ve postmodernin eşsiz bir bileşimiyle kayda geçtiğini söyler.2 Gerçekten yeni bir estetik ve görsel dilin kurulınaya, oluşturulmaya çalışıldığına tanıklık etmekteyiz. Yeni Türk sinemasında sanat sineması seyircisinin yöneldiği ve akademik anlamda da ilginin Üzerlerine çekildiği iki önemli yönetmen kuşkusuz Nuri Bilge Ceylan ve Zeki Demirkubuz' dur. Her ikisi de düşük bütçeli ve tümüyle kendilerinin kontrol ettikleri, yazdıkları, çoğu 1 Julia Kristeva (2007). Ruhun Yeni Hastalıkları, Çev: N.Tutal, İstanbul: Ayrıntı. 2 Fredric Jameson (2007). "Yeni Türk Sineması Üzerine Kısa Notlar", Kader: Zeki Demirkubuz (ed: S.R.Öztürk), Ankara: Dost. 46 Felsefe Dünyası zaman görüntü yönetmeni ya da kurgucusu da oldukları filmler yapmaktalar. Reha Erdem de son yıllarda festivallerde öne çıkan yönetmenlerden biri olmuştur. Bu üç yönetmenin filmlerinden aldığımız çeşitli sahnelerle çözümlemeler yapmaya çalışacağız. Nuri Bilge Ceylan'ın Uzak (2002) filmi, taşradan İstanbul'a iş bulma umuduyla gelen ve fotoğrafçı kuzeni Mahmut'un misafiri olan Yusufun kuzeniyle olan ilişkileri üzerine yoğunlaşır. Ortak tek yanlan, kadınlarla nasıl iletişim kuracaklarını bilememeleridir. Film, karakterlerin kendi aralarındaki uzaklığa, yabancılaşmaya gönderme yaparken, kendilerinin de geçmişlerine, hayallerine olan uzaklıklarına vurgu yapar. Yusuf- Mahmut karşıtlığı, kır-kent, cahil-aydın, doğu-batı karşıtlığını da temsil eder. Her iki karakterin tek ortak yam erkeklikleridir. Bir başka deyişle, ister kentli, ister köylü olsun, yönetmen bize erkeklerin kadınlarla iletişim kuramadıklarını ve bir çeşit erkeklik krizi yaşadıklarını gösterir; bu erkekliği sorgular. Bu paylaşılan sorunlu erkeklik, Fashion TV'nin ayn mekanlarda iki karakter tarafından da izlenmesiyle gösterilir. Filmin içinde kullanılan çeşitli motifler karakterlerin kuşatılmışlığına, sınırlanmasına işaret etmektedir. Sudan çıkmış balığın çırpınışı ya da yakalanan farenin çaresiz durumu. Hatta her iki karakterin mutfakta geçen sahnesinde yönetmen onları yeni bir çerçeve içine (kapının kenarları) kapatır. Mahmut ısrarla Yusufla arasına mesafe koyar; balkonda Yusuf sigara içerken açık kapının öteki yanında Mahmut durmaktadır, kapıyı usulca kapatır. Mahmut, Yusufu kuşatırken /sınırlarken, kendi kuşatılmışlığının da bilincine varır. İki karakterin karşılıklı konuştuğu sahnede Mahmut'un arkasında aynaya yansıyan imge aslında Yusufun imgesidir, ama onu Mahmut' un geride bıraktığı gençliği olarak yorumlayabiliriz. Çünkü Mahmut hayallerine, arzularına yabancılaşmıştır; istediği halde sanat yapamamaktadır, bunu da güzel bir manzaranın karşısında fotoğraf çekmek istememesinde görürüz. Mahmut'un Yusufu anladığı, düşündüğü tek sahne belki de final sahnesidir. Birbirlerinden Marlboro ve Samsun sigaraları kadar uzak olan bu iki karakterden Mahmut, Yusuftan kalma sigarayı içerken uzaklara bakar ve düşünür, tek anlaştıkları sahne budur, ama bu kez de Yusuf yoktur. Zeki Demirkubuz'un Bekleme Odası'nda (2003) ilişkisizlik, kayıtsızlık ve anlamsızlık ön plandadır. Yönetmen Ahmet, sevgilisinden ayrılır. Evine girmeye çalışan bir lursızı filminde oynatmak ister. Dostoyevski'nin Suç ve Ceza'sını çekmek istemektedir, yaratma sancılan çeker, sıkılır ve sonunda filmden vazgeçer. Kendi hikayesini anlattığı Bekleme Odası'nı yazar. Karakterimiz varoluşçu bir yönetmen. Suç ve Ceza'yı nasıl çekeceğini bilemiyor, sıkılıyor. Hayatına giren kadınlara karşı çok acımasız; çünkü acımak zayıflık belirtisidir. Acımasızlık, kayıtsızlık, umursamazlık güç isteminin doğal bir sonucu. Filınin yönetmeni Demirkubuz, film içindeki yönetmeni / erkeği bu yönüyle göstererek onun gücünü /iktidarını ironik bir biçimde sorgulamaktadır. Bunu da aşırı yalın, süssüz, katı gerçekçi bir dille anlatmakta. Fatih Özgüven'in de dediği gibi, "Sevimli bir dünya değil burası; Demirkubuz'un özellikle, bile isteye göze aldığı şey, bencillikten, 47 Felsefe Dünyası yalnızlıktan yalandan, başkasına duyulan ihtiyaçla başkası fikrine katlanamama arasındaki gerilimden, bundan üreyen (filmin kahraruanlannın kullandığı sözcükle) 'kötülük'ten en çıplak haliyle bahsetmek"; filmin derdi ise kadınların bağlanma arzusuna erkeğin duyduğu tepkiyi göstermek.3 Ama bu tepki de saf değil, yalnız kalaruayacağını bilen erkek, kapısına gelen kadın oyuncuyu boşuna davet etmiyor çaya. Filın, oyun içinde oyun, metin içinde metin kurarak çok katmanlı bir yapı oluşturmakta, filmin kendisini konu yaptığı için de öz düşünümselliği ön plana çıkarmaktadır. Reha Erdem'in 5 Vakit (2006) adlı filminde zaruanın yavaş aktığı bir köyde çocukların büyüme sancılan, büyükler arasındaki dayaruşma ve rekabet, çocuklarla ana babalarının ilişkileri anlatılır. Babalarına hayran kız çocukları, babalarını öldürme hayalleri kuran erkek çocukları vardır. Çocuklar büyümek ister, arua zaruan durmuş gibidir. Şiddet her yerdedir. Taşrada bir türlü geçmeyen zaruan, durağanlık, tekdüzelik, leitınotiv olarak çocukların doğa içinde kayboluşunda / yatışında gösterilir. Bu dünyada şiddet var, şiddet gören erkek kadına ve çocuğa, kadın ise çocuğa şiddet uygular. Köylü, çobana yönelttiği şiddeti "babalık yaptım" diye meşrulaştırmaktadır. Çocuklar dayakla terbiye edilir. Belli ki bu dünyada çocuklar da büyüyünce anne babalan gibi olacaktır. Nitekim yetişkinlerin de babalan rekabeti körükler, çocuklarını aşağılayıp horlar. Babalık yapmanın aslında şiddetin ta kendisi olduğunu gösteren film, babalığı ve dolayısıyla erkekliği sorunsallaştırır ve eleştirir. Çocuklarda Oedipus ve Elektra karmaşası görülür, anneler oğullarını korur, babalar kızlarını. Çocuklara sorumluluk verilir arua bir türlü büyüyemez bu çocuklar, .. zamanda asılı kalmış gibidirler. Film zaruanı da estetikleştirnıektedir. Sonuçta biçimsel olarak dış mekanda (güzel bir köyde) geçen 5 Vakit'te görsellik ön plandadır. Bu görsellik, çocuklara yönelik ve büyüklerin dünyasında gerçekleşen şiddeti de yumuşatır. Sadece bu filmde senfonik müzik yoğundur. Genelde popüler filmlerde kullarulan müzikler yoğundur ve izleyicinin duygularını, izleyicinin nerede korkması gerektiğini, nerede hüzünlenmesi gerektiğini yönlendirir. Uzak da Bekleme Odası da müziği minimum düzeyde kullanır. Bu açıdan 5 Vakit diğer iki filmden farklıdır. Söz konusu üç filmin Yeşilçaru'dan ve popüler filmlerden farkı, karueranın durması gerektiği yerde durabilınesi, filmsel gerçekliği kurguyla bozmaması, daha çok uzun çekimler kullanmasıdır. Gerçek zaruanı vurgulayan bu durağanlık Uzak'ta neredeyse bir yabancılaştırma öğesi gibi hizmet görür. Bekleme Odası'nda ise zaten filmin içinde bir filmin çekilmesi, hatta izlediğimiz filmin, yönetmen Ahmet tarafından yazılması, aracın/filmin/sinemanın kendisini açık ederek izleyicinin yabancılaşmasına hizmet eder. Aynı zamanda ironik bir işleve sahiptir, çünkü tıpkı Uzak'taki fotoğrafçı Mahmut Nuri Bilge Ceylan'ın alt beni olduğu gibi bu filınde de yönetmen Ahmet Zeki Demirkbuz'un alt benliğini temsil eder. İzleyici olarak bu oyunun farkındayızdır. Her iki film karakterinin de yönetmenin evini kullanması, ayrıca Ahmet'in yönetmen 3 Fatih Özgüven (2004). "Akılda Kalmamayı Reddeden Biri" , 4 Mart, Radikal. 48 Felsefe Dünyası tarafından oynanması da bu oyun içindeki oyuna işaret eder. Yani karakterleri yönetmenlerinden bağımsız düşümnek mümkün değildir. Merkezde aslında sanat sinemasında olduğu gibi yönetmen bulunmaktadır. Söz konusu üç filmin hem Y eşilçam sinemasından hem de günümüz popüler filmlerinde önemli tematik farklılıkları vardır: Yeşilçarn' da melodramın klasik özellikleri işler; yani aşın zıtlıklar, tesadüfler, yüce bir aşk ilişkisi; filmdeki gerilim kadın ve erkeğin kavuşup kavuşarnamalarına dayanır. Genellikle mutlu sonla biter filmler. Ama bu sürece gelene kadar kötü kadınlar cezalandırılır, iyi kadınlar yola getirilir, genellikle şiddet uygulanarak bunlar gerçekleşir ve sonunda kötü talihlerini yener karakterler. Genellikle evlenirler, ölseler bile birlikte ölerek öte dünyada kavuşacaklarına dair inancınuzı pekiştirirler. Günümüzdeki popüler sinemada artık kadınlar bile yer almamakta neredeyse, sadece erkekler var, erkekler arası dayanışma ve erkekler arasındaki ilişkiler yüceltiliyor, erkekliğin yüceltilmesi son dönem filmlerde çoğu zaman milliyetçilikle de kol kola giriyor. İncelediğimiz üç filmde ise erkeklik yüceltilmemekte, bu filmlerin tersine sorunsallaştınlmakta, eleştirilmekte ve sorgulanmaktadır. ABSTRACT SEEKING THE AESTHETICAL iN THE NEW TURKISH CINEMA 1n this paper, we are going to try to present and discuss the new Turkish critical cinema which is after authenticity instead of imitating the conventional models. We believe that the new Turkish cinema is a constitution of conventional, modem and postmodem. The films of Zeki Demirkubuz, Reha Erdem and Nuri Bilge Ceylan will be the focus of attention. Key Words: Aesthetic, new Turkish Cinema, Turkish critical cinema, KAYANAKLAR Kristeva, Julia, Ruhun Yeni Hastalıkları, Çev: N.Tutal, Ayrıntı, İstanbul 2007. Jameson, Fredric, "Yeni Türk Sineması Üzerine Kısa Notlar", Kader: Zeki Demirkubuz (ed: S.R.Öztürk), Dost, Ankara 2007. Özgüven, Fatih, "Akılda Kalmamayı Reddeden Biri" , 4 Mart, Radikal, 2004. 49 

YENİ TÜRK SİNEMASINDA ESTETİK ARAYIŞI

https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1463015

YENİ TÜRK SİNEMASINDA ESTETİK ARAYIŞI

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Directory of Open Access Journals