Ömer Naci Soykan

Directory of Open Access Journals

Felsefe Dünyası, 2003/1, Sayı 37SANATLARIN BÖLÜMLENMESİProf. Dr. Ömer Naci SoykanBu yazının başlıca amacı, tüm sanatları, belli bir bakış açısından bölümlemek, böy-lece sanat dünyasını sistematik bir çerçeve içine oturtmaktır. Burada adı geçmeyen her-hangi bir sanat türü varsa, onun da bu bölümlemede yer alabileceği öngörülür. Yazı, sa-natın bütün alanına gerekçelendirilmiş bir bakış açısından bakarak onun bir sınıflaması-nı (=bölümlemesini/ klasifikasyon) vermek amacını gerçekleştirdiğinde, bir sanat kura-mı (theoria) olacağı savını kendisinde bulundurur. Bölümlemenin bu kuramsal amacı ya-nında, sanatların öğretilmesine, eğitim kurumlarının buna göre düzenlenmesine de hiz-met edebilecek oluşu, onun kılgısal ereğidir.Bölümlemenin bakış açısını, sanat yapıtları karşısında estetik bir tavır alan özneninahmlama tarzları oluşturur. Burada ortaya konan bu tarzların eksiksiz olarak verildiği,yani öznenin başka hiçbir ahmlama biçimine sahip olmadığı inancı, bölümlemenin tümsanatları kapsadığı savının dayandığı temeldir. Buna göre, sanatları ilkin biri algısal, di-ğeri kavramsal sanatlar olmak üzere ikiye ayırıyoruz. Bu ikisinin her birini tek tek bö-lümledikten sonra, bu kez onlann birlikte kullanıldığı algısal-kavramsal sanatları üçün-cü bir grup olarak ele alacağız. Sanat yapıtları, işitme ve görme duyularının her biri ve-ya bu ikisinin birlikteliği yoluyla algılanırlar. Tat, koku gibi duyumlara tekabül eden, ye-mek, parfüm gibi nesneler, sanat yapıtı olarak kabul edilmezler.Algısal sanatları ilkin işitsel ve görsel sanat olarak ikiye ayırıyoruz. Yalnızca işit-sel olan sanat türü müziktir. Bu sanat türü, daha alt türlere bölünmeyecektir. Tüm mü-zik çeşitleri, ne denli ayn özellikler gösterse de algılanışları bakımından bir farklılığa sa-hip değildirler.Görsel sanatlan, iki boyutlu ve üç boyutlu sanatlar olmak üzere ikiye ayırıyoruz.Nesnelerin boyutları bize algı yoluyla verildiği için bu ayırım şekli de bakış açımıza uy-gundur. İster yüzeyde, ister yüzeyin oyulması veya kabartılması biçiminde yapılmış ol-sun, iki boyutlu tüm görsel sanatlan yüzey sanatları olarak bir öbekte topluyoruz. Bun-lar, hat sanatı, minyatür, resim, fotoğraf, gravür, kabartma ve süsleme sanatlarıdır. Üçboyutlu görsel sanatları ise biri hacim, diğeri mekân sanatı oîmak üzere ikiye ayırıyoruz.Birincisine heykel, ikincisine mimarlık sanatı girer. Mimarlığın heykel sanatından baş-lıca ayrımı, onun iç mekâna sahip olmasıdır. Örneğin, bir yapı dış görünüşüyle, büyük-Mimar Sinan Üniversitesi Öğretim Üyesi14Felsefe Dünyasılüğüyle ne denli bir kiliseye benziyor olsa da, eğer onun bir iç mekânı yoksa, yani içinegirilemiyorsa, o ancak bir heykel olarak nitelenebilir, mimari bir yapı olarak değil. Hey-kel ve mimarlık için göz önünde bulundurulan içine girilemezlik ve mekân kavramları-nın her ikisinin de duyarlıkla ilgili olması, yani algısal olması, burada da bölümleme-mizin bakış açısına uyulduğunu gösterir.Yüksek nitelikli bir üretim standardına ve estetik bir görünüşe sahip, nakış, halı, ki-lim, vazo, küpe, kolye, incik boncuk gibi kullanım nesneleri olan el sanatları ürünleri-nin sanat yapıtı sayılıp sayılmayacağı tartışmasına burada girmek istemiyoruz. Ancak sı-nıflamamız, aynı zamanda sanat, eğitim-öğretim kurumlarının örgütlenişi için de bir mo-del olmak savında olduğu için, bu amaçla, onların yüzeysel olanları iki boyutlu görselsanatlar bölümünde, hacimsel olanları da üç boyutlu görsel sanatların hacim sanatı bö-lümünde yer alabilir.Genellikle sanatlarda, özellikle de algısal sanatlarda temel işlev hoşlanma ya da şo-ke etme, santimental, naif vbg. belli bir duyusal etki bırakmadır. Hoşlanma özelliği,Kant'tan beri güzel sanat ile ücret sanat aynmı için bir ölçüt olarak görülür. Kavramsal-dilsei sanatlarda, anlama ve kavramının yer alması doğaldır. Bu nedenle, bu sanatlardahoşlanmanın yanında bir de düşündürme (düşünmeye yöneltme) işlevinin yer alması,kendiliğinden anlaşılırdır. Ancak günümüzde, algısal olmalarına karşın, "kavramsal sa-nat" adıyla anılan, bazı resim anlayışlarında ve "enstelasyon" denen tarzda görüldüğügibi, hoşa gitmenin ya da herhangi bir duyusal etki bırakmanın tümüyle bir yana bırakıl-ması ve bunların işlevinin yalnızca düşündürmek olduğunun öne sürülmesi durumunda,onların sanat yapıtı olarak kabul edilebilmesi söz konusu değildir. Bu tarzlar, sembolleş-tirici zihinsel bir kavramanın değil, fakat duyusal bir algının nesnesidirler. Duyusal al-gıya hitap eden nesneler, elbette aynı zamanda kavramsal da olabilirler, örneğin bilme-celerde olduğu gibi. Zaten söz konusu tarzların bilmeceli karakterde olması da savı-mızı desteklemektedir. Bu nedenle bu tarzları bölümlememizin dışında tutuyoruz. Hoşagitme yanında, ikincil bir işlev olarak sanatın düşündürme işlevini kabul ediyoruz; amaister algısal, ister kavramsal olsun sanattan hoşa gitme ya da herhangi duyusal bir işle-vin tümüyle atılmasını benimsemiyoruz. Hiçbir duyusal etki bırakmayı ereklemeyen birşeyin sanat yapıtı olduğu söylenmemelidir. Ancak kavramsal olma savında olan, sözünüettiğimiz bu tarzlar, eğer bu savı terk edip, duyusal bir etki bırakmayı ereklediklerindeve bunu başardıklarında, onların da bölümlememizde yer almaları olanaklıdır. Bu tak-dirde onlar ya resim olarak iki boyutlu görsel sanatlara ya da "enstelasyon" olarak üç bo-yutlu görsel sanatların hacim sanatları bölümüne ait olurlar. Yukarıda el sanatlarının gü-zel sanat olup olmadıkları tartışmasına girmek istemediğimiz halde, burada böyîe bir tar-tışmaya girmemizin nedeni şudur. Onlar kullanım nesneleri idi, oysa burada sözü edilen-ler, seyir nesneleri olarak karşımıza çıkarlar. Seyir nesnesi olmak, sanat yapıtı olmanıntemel koşuludur. Ama o zaman da o nesne duyusal etki bırakmalıdır.İşitsel ve görsel diye ikiye ayırdığımız sanatların birleştiği türü, işitsel-görsel sanat75Felsefe Dünyasıbaşlığı altında topluyoruz. İşitsel-görsel sanatlara da dans ile baleyi veriyoruz. Bu iki sa-nat biçimi için yalnızca işitsel-görsel algılanış yeterli olması nedeniyle onlar bu yeri alı-yorlar. Daha sonra göreceğimiz, örneğin tiyatro, opera gibi sanatlan, işitsel-görsel oluş-ları yanında başka özelliklere de sahip olmaları nedeniyle başka bir smıfa sokacağız. Bö-lümlemede dikkat edilmesi gereken bir nokta da şudur: Bir sanat türü, artık daha alt birbölüme ayrılmadığı zaman, ona uygun sanatlan örnek olarak veriyoruz; daha önce, yanibölümleme sürerken değil.Algısal sanatların bölümlemesini burada bitiriyor ve kavramsal sanatlara geçiyoruz.Algılama ile kavrama arasındaki temel ayrım, nesnenin özneye veriliş tarzı ile, eş de-yişle, öznenin nesneyi alımlama tarzı ile ilgilidir. Bu da baştan beri söylediğimiz gibi,bizim bakış açımızı oluşturan şeydir. Algılama için doğrudan doğruya duyarlık yeterliolmasına karşın, kavrama için zihnin işe karışması gerekir. Zihnin işe karışması duyuverisinin zihinsel olana dönüştürülmesi demektir. Zihnin işlevi algıyla verilenin işlenme-sidir. Bu bakımdan burada ikinci düzeyde bir alımlama söz konusudur; birinci düzeyialgı oluşturur. Algılamada duyarlık yeterlidir, zihnin işe karışmasına gerek yoktur. Ör-neğin bir doğa manzarası resmine baktığımızda, bunun bir doğa manzarasını resmettiği-ni doğrudan doğruya algılarız. Çünkü manzarayı taklit etmiş olan resim, karşımızdamanzara gibi durmaktadır. Ama bir yazıya baktığımız veya bir sözü işittiğimiz zaman,onun neyi söylediğini anlamamız için resimdeki gibi yalnızca algı düzeyinde kalmamızyetmez. Burada bir sembolleştirme yapılmıştır. Örneğin "ağaç" sözcüğü, bir şeyin takli-di değil, fakat sembolüdür. Şimdi biz bu sembolü, onun sembolü olduğu şeye dönüştü-rerek anlarız, zihnimizde bir ağaç tasarımını canlandırırız. Fakat "miyav" gibi taklitsözcüklerinde veya gök gürültüsü gibi efektlerde durum, resimdekine benzerdir. Çünküburada bir sembolleştirme söz konusu değildir; doğrudan doğruya taklit vardır. Dilinsembolleştirici özelliğinden ve sembolik olanın alımlanmasının anlamaya dayalı, yanikavramsal olmasından ötürü tüm dilsel sanatlan kavramsal sanatlar diye adlandınyoruz.Burada algı, kavranacak nesneyi özneye sunan, yalnızca kavrama öncesi bir basamaktır.Kavrama sırasında algı, ortadan çekilir.Kavramsal-dilsel sanatlar, sözel ve yazılı olmak üzere ikiye aynlır. Sözel olanlarişitme duyumuna, yazılı olanlar görme duyumuna dayanır; yani onların birinci düzeyalımlanmasmda ilkinde işitme, ikincisinde görme duyusu rol oynamıştır. Masal, fabl,destan [meddahlık, sohbet], radyo oyunu birinci öbeğe, şiir, hikaye, roman, piyes, anı,seyahatname, mektup ikinci öbeğe, yani yazılı kavramsal sanatlara girer.Şimdi de başlangıçta üçüncü ana grup olarak sözünü ettiğimiz, algı ve kavramanınbirlikte kullanıldığı algısal-kavramsal sanatlara geçiyoruz. Öncelikle belirtmeliyiz ki,her kavramsal sanat, mutlaka bir algı temeline dayanır, yani birinci düzey alımlama tar-zına. Çünkü bir sanat yapıtı ne denli kavramsal olsa da o, somut, algılanabilir bir nesne-dir. Şimdi bölünmeyeceğimiz sanatlann alımlanmasmda algı, kavramsal dilsel sanatlar-da olduğu gibi, yalnızca bir ön basamak değil, daha sonra ortadan çekilmez, tersine da-16Felsefe Dünyasıima işbaşındadır. Burada algı ile kavrama, daima birlikte vuku bulur. Bu algısal-kavram-sal sanatları, kullandıkları algı biçimlerine göre, biri görsel-kavramsal, diğeri işitsel-görsel-kavramsal olmak üzere iki alt bölümde ele alıyoruz.Görsel-kavramsal sanatlar, biri sahne, diğeri görüntü sanatları olmak üzere ikiyeayrılır. Birinci bölüme mim sanatı, ikinci bölüme karikatür, çizgi roman ve fotoromangirer. Müziksiz yapılan modern dansta, eğer bir şeyi anlatma ön plana çıkmışsa, o zamanbu sanatı, mim sanatının yanına, yani görsel-kavramsal sahne sanatlarına koymak gere-kir. Burada müzik elbette eşlik eden bir şey olarak, bir fon olarak kullanılmış olabilir.Sorun müziğin bir yapısal öğe olarak kullanılıp kullanümamasındadır. Bölümlemede bi-zim için önemli olan, bir öğenin yapısal oluşudur.İşitsel-görsel-kavramsal sanatları da yine biri sahne, diğeri görüntü sanatları olmaküzere ikiye ayırıyoruz. Birincisine kukla, tiyatro, opera, ikincisine anlık görüntülerinperdeye yansıtıldığı sanatlar, yani gölge oyunları ile film (sinema, Tv, video, animasyon)sanatı girer.Bölümlemeyi böylece tamamlamış olduk. Şimdi onu aşağıdaki gibi bir şemada nu-maralayarak göstermek istiyoruz:Sanat3.1 3.2GSrsel-Kavramsal İşllsel-GBrw|.Kavramsal1.21İki boyutlu•Hal Sanatı•Minyatür•Resim•Fotoğraf•Gravur•Kabartma•Süsleme1.221Hacim Sanatı•Heykel17Felsefe DünyasıBu çizelge, aynı zamanda sanat türlerinin tanımlanmasını da bize vermektedir. Ta-nımlama, çizelgenin okunması yoluyla yapılır. Tanımlanacak sanat türünün ait olduğuyollar yukarıdan aşağıya izlenerek tanımlama yapılır. Örneğin şöyle: "Mimarlık sanatı,algısal sanatların görsel olanlarının üç boyutlu sanatlar bölümünün bir bölümünü oluş-turan mekan sanatıdır."18

SANATLARIN BÖLÜMLENMESİ

https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1870217

SANATLARIN BÖLÜMLENMESİ

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Directory of Open Access Journals