â. Kadir Çüçen

Directory of Open Access Journals

»Felsefe Dünyası, 1999/2, Sayı: 30'MODERN TÜRKİYE'DEMANTIK ÇALIŞMALARIÂ. Kadir Çüçen*Batt'da Aristo mantığına karşı ilk tepkiler Rönesans'la başlamıştır. Yenibilgi elde etmek için Aristo'nun kıyas yönteminin yetersizliğinin anlaşılmasıüzerine, Bacon ve Descartes'la başlayan bilimde yöntem arayışları mantık ça-lışmalarını hızlandırmıştır. Matematiğin kesinliğini mantık çalışmalarına dayansıtmak isteyen Leibniz, mantığın sembolleşmesi gerektiğinin ilk haberlerinide verdi. Bilimde yöntem arayışı ve mantıkta sembolleştirme çabaları, 19.yüzyılda ilk meyvelerini vererek, mantık kitapları kuramsal ve uygulamalı olmaküzere iki bölümde yazıldı. Kuramsal bölüm, kavramlar, önermeler ve çık-arımları içerirken, ikinci bölüm bilimlerin yöntemlerini ele almaktaydı. Fakat20. yüzyıldaki gelişmeler, bilimlerin yöntemlerinin artık mantığın değil, bilimfelsefesinin konusu altında işlenmesi gerektiğini göstermiştir.Batı'da mantık çalışmaları bu aşamaları geçirirken, Türkiye'deki mantıkçalışmaları gerçek anlamıyla 19. yüzyılda, özellikle de Tanzimat hareketiyleoluşan Batı etkisiyle başlamıştır. 19. yüzyılın ikinci yarısından Cumhuriyet'ekadar olan dönemde Farabi ve İbni Sina geleneğine ve aynı zamanda Batı'yauygun biçimde yazılan mantık kitapları arasında Ahmet Cevdet Paşa'nınMiyar-ı Sedad ve oğlu Ali Sedad'ın yazdığı Mizatn-ul Ukul önemlidir. Çünküher iki kitapta Batı etkisiyle yazılmış ve mantığı hem kuramsal hem de uy-gulamalı, yani bilimde yöntem anlayışına uygun olarak ele almıştır. Çünkü"bilimlerin yönteminin bir mantık konusu olduğu fikri bizde, 1860'da İtalyanmantıkçısı Gallupi'den Miftah-ul Fünun adı ile çevrilen mantık kitabı ile baş-lar."' Batı mantıkçılarının sembolleştirme ve cebirsel mantık çalışmalarına AliSedad kitabında yer vermesine rağmen, bu tür mantığa da sıcak bakmamıştır.Cumhuriyet döneminin ilk yıllarındaki mantık çalışmalarının arasında Ha-san Ali Yücel ve Ağaoğlu Tezer'in liseler için 1929 da yazdıkları kitapları gör-mekteyiz. Hem Hasan Ali Yücel, hem de Ağaoğlu Tezer mantığı surî ve tatbikîolmak üzere iki bölümde ele almışlardır. Fakat bu bölümler arasında bir den-gesizlik vardır. Tatbikî, yani bilimlerin yöntemlerini ele aldıkları bölüm, tüm* Doç.Dr., Uludağ Üniversitesi, Felsefe Bölümü.1 Öner, Necati, "Türkiye'de Mantık Çalışmaları", Felsefe Yolunda Düşünceler. Ankara, MEBYayınlan, 1995. s. 140.45Felsefe Dünyasıkitabın 3/4 'ünü oluşturmaktaydı. Surî, yani kuramsal bölüm çok kısa ve özet birbiçimde ele alınmaktaydı. Kuramsal bölüm, kavram ve terimler, önermeler vekıyaslardan oluşmaktadır. Tatbikî bölüm ise, bilimlerin sınıflanması, yöntem,analiz ve birleştirme, matematikte yöntem, fizik ve kimyada yöntem, biyolojideyöntem, psikolojide yöntem, tarihte yöntem ve sosyolojide yöntem konularınıkapsamaktadır. Bu bölümlerden anlaşılacağı gibi, bilimlerin sınıflaması veyöntemleri ayrıntılı bir biçimde ele alınmaktadır.20. yüzyılın başlarında Russell ve Whitehead, sembolik veya modern man-tığı yazdıkları Matematiğin ilkeleri adlı kitapla tüm dünyaya tanıtmışlardı.1929 yılında Salih Zeki çevirdiği ilim ve Usul adlı kitapla modern mantığın ilkdefa Türkçe literatüre girmesini sağladı. 1930 ve 1932 tarihleri arasında KerimErim ve 1935 yılında Nusret Hızır yazdıkları veya çevirdikleri makalelerlemodern mantığı tanıttılar.2 İkinci Dünya Savaşı öncesi ve sırasında ülkemizegelen Alman bilim adamları arasında olan Hans Reichenbach, İstanbul Üni-versitesi Felsefe Bölümü'nde verdiği lojistik derslerle Türkiye'deki mantık ça-lışmalarında yeni bir dönem açmıştır,Reichenbach'ın verdiği dersin konusu 'lojistik' idi. Aristoteles man-tığından ayrı, yeni bir mantıktı bu, matematiksel mantıktı. Fel-sefecilerimiz, bizde hiç geleneği olmayan bu konuyla ilk kez karşılaşmışoluyorlardı,'Lojistik derslerinde terimlerin Türkçeleştirilmesi sorunu ortaya çık-tı. Bu iş Macit Gökberk'e düşüyordu; terimlerin bir bölümünü o Türk-çeleştirdi. Bir bölümünü de, o zaman Felsefe'de öğrenci durumunda olanNusret Hızır'la birlikte Türkçeleştirdiler.3Fakat matematiksel mantığı çevirmek ve anlamak için temel matematik bil-gisi gerekliydi; bu nedenle, Macit Gökberk ve diğer öğrenciler matematik böi-ümüne giderek, matematik dersleri almaya başladılar. Bu arada Macit Gökberkaskere alındı ve döndüğünde de doktora yapmak için Almanya'ya gitti. Al-mancadan çevirecek asistan olmadığı için Reichenbach dersleri Fransızca ver-meye başladı; çünkü Vehbi Eralp Fransızca bilmekteydi, Böylece dersler tekrarçevrilmeye başlandı. Reichenbach'ın ayrılmasından sonra, ders notları VehbiEralp tarafından Türkçeye çevrilerek, yayınlandı. Bu kitap modern mantığın,önermeler ve niceleme mantığını iki değerli mantık çerçevesinde ele almakta veişlemekteydi.4 Reichenbach'ın Amerika'da yayınladığı Bilimsel Felsefenin Do-ğuşu adlı eserine Nusret Hızır hemen bir tanıtma yazısı yazdı. Kitabı övmeninyanı sıra eleştiren Nusret Hızır'a göre, Reichenbach, yaşam felsefesini vevaroluş felsefesini bu eserinde unutmuştu. Bu nedenle Bilimsel Felsefenin Do-ğuşu yalnızca doğa bilimleri üzerine dayanmaktaydı. Fakat Hızır'a göre,Reichenbach bu eserinde insan bilimlerine de yer vermeliydi. Hızır'ın bu tanıtma2A.g.e.. s. 143.3 Kaynardağ, Arslan, "Üniversitelerimizde Ders Veren Alman Felsefe Profesörleri", Türk FelsefeAraştırmalarında ve Üniversite Öğretiminde Alınan Filozofları. Ankara: TFK Yayınları, 1986,s. 3.AA.g.e,, s. 4.5 A.g.e., s. 8-9.46Felsefe Dünyasıazısı pek rağbet bulmadığı için zamanla Reichenbach da unutulmaya başlandı.5! 942 yılında Hilmi Ziya Ülken, Mantık Tarihi adlı bir kitap yazarak, hem Aristomantığını hem de modern mantığı ele almıştır. Hamdi Ragıp Atademir, Aris-to'nun Organon eserini 1947-1952 yılları arasında ve Porphyrios'un I'sagoji'smfi1948 yılında çevirdi. Reicheııbach'm asistanı olan Nusret Hızır, 1942 yılındaAnkara Üniversitesine geçti ve orada 1968 yılına kadar modern mantık dersleriverdi.7 Nusret Hızır, iki değerli mantığın yanı sıra çok değerli mantığı da ça-lışmalarına katarak, tanıtır.8Reichenbach'tan farklı olarak, 1935-1948 yılları arasında İstanbul Üni-versitesi'nde felsefe tarihi dersleri veren Von Aster, mantığın problem ve ko-nularını, bilgi teorisi içinde ele alır ve inceler. Macit Gökberk'in çevirdiği budersler Bilgi Teorisi ve Mantık adlı bir kitapta toplanarak 1945 yılında yayın-lanmıştır. Gökberk, Von Aster için şunları söylemektedir:Aster, felsefe tarihi derslerinde, felsefenin mantığını, felsefenin gidişininesnel olarak anlatmak, felsefe sorunlarının içindeki mantığı bulmak, bunlarınbirbirinin içinden nasıl doğduğunu göstermek isterdi. Kendi görüşlerini bir yanabırakırdı. Felsefe sorunlarının diyalektiğini de göstermeye çalışırdı. Büyüközelliği çok aydınlık olması idi.9Kant geleneğine uygun olarak ele alınan mantık ve bilgi teorisi işbirliği VonAster'in gitmesinden sonra ülkemizde taraftar bulamamıştır.'0Türkiye'deki son kırk yıllık mantık çalışmalarını iki boyutta ele alabiliriz.1. Klasik mantık çalışmaları: Necati Öner ve öğrencileri. 2. Modern mantıkçalışmaları: Teo Grünberg ve arkadaşları.Klasik mantık alanında Necati Öner'in çalışmaları son yıllardaki klasikmantık anlayışımıza yön vermiştir. 1957 yılında "Tanzimattan Sonra Tür-kiye'de İlim ve Mantık Anlayışı" adlı çalışmasıyla doktorasını mantık alanındaalan Öner, 1964 yılında "Fransız Sosyoloji Okuluna Göre Mantığın MenşeiProblemi"ni doçentlik tezi olarak sundu 1971 yılında "Mantığın Ana İlkeleri veBu İlkelerin Varlıkla Oian İlişkileri' adlı çalışmasıyla Profesör oldu. Bu ça-lışmaların yanında klasik mantığın birçok konusu üzerine çok sayıda makale vebildiri veren Öner, zihniyet farklılığı üzerinde ısrarla durmuştur. Çünkü tüminsanlarda tek bir mantık olduğunu ileri süren Öner, mantığın kaynağının a prioriolduğunu, farklılığın ise zihniyetlerden kaynaklandığını savunmaktadır.Necati Öner ülkemizde klasik mantık çalışmalarına yaptığı katkının yanısıra yaptırdığı doktora çalışmalarıyla da ayrıca bu alanda etkili olmuştur. Ab-dulkuddüs Bingöl, 1978 yılında "Gelenbevi'nin Mantık anlayışı"nı doktora tezive 1982'de "Klasik Mantığın Tanım Teorisi"ni doçentlik tezi olarak mantık6 Porphyrios'un l'sagoji'sı Betül Çotuksöken tarafından yeniden çevrilmiştir.7 Akdoğan, Cemil. "Reichenbach ve Türkiye'de Pozitivizm". Türk Felsefe Araştırmalarında veÜniversite Öğretiminde Alman Filozofları, Ankara TFK Yayınları, 1986, s.47.8 Öner, Necati, Tanzimattan Sonra Türkiye'de İlim ve Mantık Anlayışı, Ankara, A.Ü. Basımevi,I967,s.80-84.9 Kaynardağ, Arslan, A.g.e., s. 17.WA.g.e., s. 67.47Felsefe Dünyasıhayatımıza kattı. Ömer Naci Bolay, i 976 yılında "Farabi ve İbni Sina'da Kav-ram Anlayışı" adlı çalışmasını doktora tezi ve 1986 yılında "İbni Sina Man-tığında Önermeler" adlı çalışmasını doçentlik tezi olarak yaptı. Tahir Yaren,1982 yılında "İslam Kültüründe Mantık Çalışmalarına Karşı Fikirler" adlı ça-lışmasıyla doktora yaptı. Bu çalışmaların yanı sıra İstanbul ÜniversitesindenNihat Keklik 1969 yılında "İslam Mantık Tarihi ve Farabi Mantığı" adlı ça-lışmayı yaptı. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi'nden Mü-bahat Küyel 1958-1969 yılları arasında Farabi'nin birçok mantık çalışmasının!çevirisin yaptı.111961-1962 yıllarından itibaren Teo Grünberg ile Hüseyin Batuhan birlikteçalışmaya başlarlar. 1966 yılında aynı ekip Orta Doğu Teknik Üniversitesinegeçerek, orada hem bir felsefe bölümünü kurmaya çalıştılar hem de Türkiye'dekison otuz yılın modern mantık çalışmalarına damgasını vurdular. 1963 yılındaAmerika'da doktorasını tamamladıktan sonra Orta Doğu Teknik Üniversitesi'nedönen Cemal Yıldmm'da buradaki mantık çalışmalarına destek vermenin yanısıra Reichenbach'ın bilim felsefesini tekrar çevirmeye ve anlatmaya başladı.1981 yılında Bilimsel Felsefenin Doğuşunu'nun tam çevirisini yaparak, Türk-çeye kazandırdı. Bu üçlüye daha sonra Suvar Köseraif ve Adnan Onart katılır.Grünberg, Hüseyin Batuhan, Adnan Onart ve Necati Öner'le yaptığı işbirliğiylemantık alanında birçok kitap yazdı. Bunlardan başlıcaları şunlardır: HüseyinBatuhan ve Teo Grünberg Modern Mantık, 1970; T. Grünberg, H. Batuhan ve A.Onart, Modern Mantık, 1975; N. Öner, T. Grünberg ve A. Onart, Mantık, 1976;T. Grünberg, Epistemik Mantık, 1971; T. Grünberg, Sembolik Mantık /, 1969;Teo Grünberg ve Adnan Onart, Mantık Terimler Sözlüğü, 1976; T. Grünberg veA. Onart, Mantıksal Anlam Kuramı, 1980.Teo Grünberg've Hüseyin Batuhanın çalışmaları sonucu 1970'li yıllarda lisemantık ders kitaplarından bilimlerde yöntem bölümü çıkartılarak, yerine modernmantık bölümü konulmuştur. Modern mantığın lise kitaplarına girmesiyle lisefelsefe öğretmenleri yaz kurslarına çağrılmıştır; çünkü modern mantık bilmeyenöğretmenlere bu konunun öğretilme işi yine Orta Doğu ekibine düşmüştür. 10yıl süren bu kurslar, Teo Grünberg ve arkadaşları tarafından başarıyla yürü-tülmüştür. Hüseyin Batuhan'a göre, Teo Grünberg, Quine ve Carnap kadarbüyük bir mantıkçıdır. Grünberg'in anlam kavramı üzerine olan tezi ve modernmantığa yaptığı katkı bütün dünyaca kabul görmüştür.12Teo Grünberg ve Necati Öner'in çizgisi dışında Ankara Üniversitesi Dil veTarih-Coğrafya Fakültesi'nde mantık doktorası yapan Dursun Çüçen, "MantıktaNiceleyicilerin Çeşitli Yorumlan Üzerine Bir Araştırma" adlı çalışmasını 1978yılında tamamladı. Uzun yıllar modern mantık dersleri veren Dursun Çüçen,Aristo mantığını modern mantık sembolleriyle yorumlama çabası içine girdi.Bu konuda birçok makale yazdı. Ayrıca tartışma mantığı ve çok değerli mantıküzerine çalışmalar yaparak, yayınladı. 1997 yılındaki beklenmeyen ölümüyle11 Öner, Necati, "Türkiye'de Mantık Çalışmaları", Felsefe Yolunda Düşünceler. Ankara. MEBYayınlan, 1995, s. 138.12 Kaynardağ, Aslan, Felsefecilerle Söyleşiler. Elif Yayınları, s. 301.48Felsefe Dünyasımantık çalışmaları sona erdi. Yine bu çizginin dışındaki ikinci mantıkçı, İs-tanbul Üniversitesinden Şafak Ural'dır. Yazdığı Temel Mantık kitabı ve birçokmakalesiyle hem modern mantık hem de klasik mantığa önemli katkılarda bu-lunmuştur.Türkiye'deki son on yılın mantık çalışmalarına bakarsak, üzülerek göreceğizki çok az sayıda yayın vardır. Lise ders kitaplarında Teo Grünberg ve NecatiÖner'in etkisi halen devam etmektedir. Daha doğrusu onların çalışması üzerineyeni bir katkı yapılamamıştır. Üniversitede okutulan mantık kitaplarına bak-tığımızda yine durum aynıdır. Her ne kadar Doğan Özlem'in Mantık, ŞafakUral'm Temel Mantık, Cemal Yıldırım'in Mantık ve benim Mantık kitaplarımvarsa da, bunlar henüz mantığa bir katkı değil, sadece var olanları tekrarlayanders kitaplarıdır.Batı'da mantık çalışmaları, matematikle çok yakın bir ilişki içindeyken,bizde matematikten oldukça uzak bir biçimde ele alınmaktadır. Teo GrünbergBatı anlamında bir mantık çalışması ortaya koymuşsa da, kendisinden sonra buçalışmaları yapacak öğrenciler yetiştirmemiştir. Batı, mantığı bilgisayar prog-ramlarına yüklerken, biz henüz el yardımıyla işlemler yapmaktayız. Felsefeci,mantıkçı ve matematikçi ilişkisini ve yardımlaşmasını kuramadığımız için, ül-kemizdeki mantık çalışmaları çeviri veya tekrardan öteye gidememektedir.49

MODERN TÜRKİYE'DE  MANTIK ÇALIŞMALARI

https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1870508

MODERN TÜRKİYE'DE MANTIK ÇALIŞMALARI

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Directory of Open Access Journals