Kleczka, Marzena

Kondracka, Marta

Transactions of the VŠB - Technical University of Ostrava Civil Engineering Series

DSpace at VSB Technical University of Ostrava

 73  Marta KONDRACKA1, Marzena KLECZKA2  BADANIE OPORNOŘCI ELEKTRYCZNEJ  ODPADÓW POGÓRNICZYCH RUD ZN – PB ELECTRICAL RESISTIVITY OF POSTMINING WASTES, OLKUSZ, SOUTHERN POLAND  Abstract Preliminary tests were performed to evaluate the electrical resistivity of post-mining wastes. The electrical resistivity of postflotation and post-launder wastes was examinated with field and laboratory geoelectrical measurements. Depending on wastes type different electrical resistivity ( ) was observed. The post-launder wastes were characterized by much higher electrical resistivity ( 82-2415 m) than post-flotation wastes ( 4-14 m) examinated with laboratory measurements. The values examinated with field measurements were different than laboratory measurement. The electrical resistivity of post-launder wastes were 15-9000 m and for post- flotation wastes were ( 5-15 m). The difference between electrical resistivity of postlaunder and postflotation wastes is caused mainly by different mineralogical composition of the wastes. Key words: electrical resistivity, geoelectrical measurements, post-mining wastes, post-launder wastes, post-flotation wastes   Wstęp Elektryczna opornořć elektryczna zależy od wielu własnořci badanego podłoża. Zależy ona od składu mineralnego, zróżnicowania wielkořci cząstek stałych, opornořci elektrycznej cieczy i gazów wypełniających pory skały, stopnia nasycenia porów, struktury i tekstury, a w szczególnořci sposobu wzajemnego rozłożenia porów w skale, stosunków hydrogeologicznych i geochemicznych. (np. McNeill 1990, Samouëliana A i in., 2005) Celem badań było okreřlenie zróżnicowania opornořci elektrycznej odpadów pogórniczych zdeponowanych na składowisku w Pomorzanach - dzielnicy miasta Olkusz. Obszar badań odpadów płuczki leży na terenach objętych dawną działalnořcią górniczą obecnie zurbanizowanych.  Zwał odpadów powstał w wyniku przeróbki i działalnořci wydobywczej prowadzonej przez kopalnię galmanu „Józef‖ w miejscowořci Stary Olkusz w latach 1896-1931. (Cabała, 2007) Zwałowisko odpadów pogórniczych zajmuje powierzchnię ok. 5,71 ha. W obszarze składowiska zalegają pryzmy odpadów popłuczkowych oraz poflotacyjnych. Z tego też powodu mamy do czynienia ze zróżnicowaniem odpadów pod względem składu chemicznego. Odpady popłuczkowe o charakterystycznej czerwonej barwie, zawierają tlenki i wodorotlenki Fe (goethyt), węglany i siarczki cynku, kaolinit, illit i dolomit, charakteryzuje się wysoką zawartořcią                                                           1 Wydział Nauk o Ziemi, Uniwersytet Řląski, ul. Będzińska 60, 41-200, Sosnowiec, martakondracka @o2.pl 2 Wydział Nauk o Ziemi, Uniwersytet Řląski, ul. Będzińska 60, 41 – 200, Sosnowiec, marzena.kleczka@poczta.fm,  74 kadmu, który związany jest z siarczkami żelaza. Odpady poflotacyjne o charakterystycznej szarej barwie, zawierają znaczne ilořci ołowiu do 25%, galenę, żelazo związane jest w siarczkach (pirycie i markasycie), gips, minerały ilaste i SiO2, małą zawartořć węglanów oraz wysoką zawartořcią talu. (Cabała, 2007) Metodyka badań Pomiary polowe Dziesięć płytkich sondowań elektrooporowych wykonano miernikiem Terrameter SAS 300C (ABEM, 2006) w układzie Schlumbergera bezpořrednio na odpadach pogórniczych. Elektrody potencjałowe umieszczono w odległořci 0,1 m od řrodka rozstawu, a elektrody prądowe rozmieszczano wzdłuż linii prostej na odległořć do 20 m.  Pomiary laboratoryjne Punkty poboru próbek odpowiadają miejscom wykonywania sondowań elektrooporowych. Pomiaru opornořci dokonywano w komorze pomiarowej (rys. 1) za pomocą miernika Terrameter SAS 300 C. (ABEM, 2006) W komorze pomiarowej zamontowane są elektrody prądowe pomiędzy którymi przepuszczany jest prąd oraz elektrody pomiarowe MN, pomiędzy którymi jest mierzona różnica potencjałów. Za pomocą Terrametru SAS 300 C uzyskano wartořć oporu elektrycznego próbki odpadu (R), który jest proporcjonalny do opornořci elektrycznej próbki odpadu. Opornořć elektryczna obliczana jest za pomocą wzoru (1) wg zalecania normy ASTM G57: aSR  [ m]     (1) gdzie: a – odległořć między elektrodami pomiarowymi MN, a = 0,13 m, S – przekrój poprzeczny komory pomiarowej, S = r2, [m2]  R – opór elektryczny, [ ].  Analiza i dyskusja  Pomiary polowe  W wyniku wykonania 10 sondowań elektrooporowych wykonano 3 przekroje geoelektryczne (rys. 2-4). W odpadach zalegających na tym terenie badań występują znaczne ilořci minerałów zawierających w swojej strukturze metale. (Adamczyk i Haładus, 1979; Cabała i Sutkowska, 2006) Ilořć jonów siarczanowych pochodząca z utleniania siarczków może mieć duży wpływ na rozkład oporu włařciwego tej warstwy.  Przekrój geoelektryczny B (rys. 3) sporządzono na podstawie ilořciowej interpretacji krzywych z sondowań B1, B2, B3, B4, przedstawia również model czterowarstwowy. Miąższořć pierwszej warstwy odpadów jest zmienna i wynosi od 0.22 m do 1.61 m. Druga warstwa, będąca warstwą wysokooporową zalega do głębokořci 1.75 m w częřci wschodniej przekroju geoelektrycznego, natomiast w częřci zachodniej do głębokořci 0.75 m. Trzecia warstwa natomiast reprezentowana jest najprawdopodobniej przez iły kajpru, rozpoznaną także na przekroju geoelektrycznym A (rys. 1).    75   Rys. 1 Komora pomiarowa, 1 – zatyczka, 2 –  badana próbka, 3 – elektrody pomiarowe (M i N),  4 – elektrody prądowe (A i B) Fig. 1 Experimental chamber for measurement of soils electrical conductivity (1–cap of the chamber,  2–sample of soil or waste, 3 – potential electrodes (M and N), 4 - current electrodes (A and B))  Rys. 2 Przekrój geoelektryczny A przez odpady pogórnicze składowane w Pomorzanach Fig. 2 Geoelectrical cross section – A on post-mining landfill in Pomorzany (Southern Poland)  76  Warstwa ta nie podřciela w całej rozciągłořci wysokooporowej warstwy odpadów pogórniczych. Spąg warstwy trzeciej zalega do głębokořci 6.25 m, opornořć elektryczna tej warstwy zawiera się w przedziale od 4 m do 20 m. W częřci řrodkowej profilu B istnieje bezpořredni kontakt między warstwą odpadów popłuczkowych o řrednich oporach włařciwych, a warstwą skał praktycznie nieprzepuszczalnych. Przekrój geoelektryczny C (rys. 4) sporządzono na podstawie ilořciowej interpretacji krzywych elektrooporowych z sondowań C1, C2, C3 przedstawia model czterowarstwowy. Pierwsza warstwa została wyznaczona na podstawie interpretacji z sondowań geoelektrycznych C1 i C2. Warstwa ta ma znacząco obniżone wartořci oporu rzeczywistego w stosunku do warstwy odpadów niżej ległych. Wartořć oporu włařciwego wynosi od 5 Ωm do 15Ωm, a miąższořć ok. 0.23 m. Jest to warstwa odpadów poflotacyjnych zbudowana w dużej częřci z gipsów, minerałów ilastych i małej ilořci węglanów (Cabała, 2007). Poniżej zalega druga warstwa, która posiada maksymalną miąższořć i największe opory włařciwe w częřci zachodniej profilu. Głębokořć zalegania spągu warstwy wynosi 2.80 m. Następną warstwę w postaci wkładki o miąższořci około 0.8 m i bardzo wysokiej opornořci elektrycznej 7251 m stwierdzono na podstawie sondowania C3 w częřci zachodniej. Anomalia ta reprezentuje trzecią warstwę odpadów popłuczkowych. Kolejna warstwa to utwory triasu górnego podřcielające odpady popłuczkowe. Warstwa ta zalega do głębokořci około 5,5 m, stwierdzono ją również na przekrojach elektrycznych A i B. Poniżej zalega ostatnia warstwa reprezentująca również utwory triasu górnego. Uzyskane podczas interpretacji opornořci elektrycznej wskazują na występowanie iłowców, margli, utworów piaszczysto – ilastych z wkładkami wapieni.     Rys. 3 Przekrój geoelektryczny B przez odpady pogórnicze składowane w Pomorzanach Fig. 3 Geoelectrical cross section – B on post-mining landfill in Pomorzany (Southern Poland)    77   Rys. 4 Przekrój geoelektryczny C przez odpady pogórnicze składowane w Pomorzanach Fig. 4 Geoelectrical cross section – C on post-mining landfill in Pomorzany (Southern Poland) Pomiary laboratoryjne W tabeli 1 przedstawiono wyniki opornořci elektrycznej próbek odpadów popłuczkowych i poflotacyjnych.  Tabela 1. Opornořć elektryczna próbek odpadów pogórniczych zdeponowanych na składowisku w Pomorzanach Table 1. Electrical resistivity of post-mining wastes Typ odpadu Nr próbki w [%] oporność elektryczna [ m] odpady poflotacyjne P1 6,6 4 P2 11,3 14 odpady popłuczkowe P4 6,8 412 P5 11,7 82 P6 32,5 2415 P7 11,4 595 P8 13,0 132   78 Odpady poflotacyjne charakteryzują się znacznie niższą opornořcią elektryczną  ( 4-14 m) niż odpady popłuczkowe ( 82-2415 m). Może być to skutkiem wysokiej zawartořci minerałów nietrwałych, które pod wpływem wody łatwo ulegają przekształceniu uwalniając częřć jonów do roztworu. Zdolnořć dużej ługowalnořci odpadów szarych powoduje przy stosunkowo niskiej wilgotnořci (w 6,6 – 11,3%) powstanie bardzo silnego elektrolitu (Cabała 2007), który ułatwia przepływ prądu przez próbkę.  Podsumowanie Odpady pogórnicze zdeponowane na składowisku w Pomorzanach charakteryzują się zróżnicowanymi wartořciami opornořci elektrycznej. Związane to jest przede wszystkim tym, iż badane odpady  popłuczkowe i poflotacyjne różnią się składem chemicznym. Wyznaczona metodą laboratoryjną opornořć elektryczna wykazała, iż odpady popłuczkowe charakteryzują się wyższą opornořcią elektryczną ( 82-2415 m) niż odpady poflotacyjne ( 4-14 m). Podobne zróżnicowanie wartořci opornořci elektrycznej otrzymano w wyniku polowych pomiarów elektrooporowych. Według nich także odpady poflotacyjne charakteryzują się niższą opornořcią elektryczną ( 5-15 m) niż odpady popłuczkowe ( 15-9000 m). Związane to jest zapewne z różnym składem chemicznym tych odpadów.  Zróżnicowanie głębokořciowe opornořci elektrycznej odpadów pogórniczych wynika z zachodzących przemian mineralogicznych w odpadach, które są spowodowane infiltracją wód opadowych w głąb składowiska. Literatura [1] ABEM, (2006): Instruments AB. Instruction Manual. [2] Adamczyk, A. and Haładus, A. (1996): Opinia hydrologiczna dotycząca wpływu odpadów popłuczkowych (płuczka „Józef‖) na jakořć wód podziemnych, Kraków. [3] ASTM, (2001): Standard test method for field measurement of soil resistivity using the Wenner , four-electrode method, G 57 – 95a. American Society for Testing and Materials, Philadelphia. [4] Cabała, J. and Sutkowska, K. (2006): Wpływ dawnej eksploatacji i przeróbki rud Zn-Pb na skład mineralny gleb industrialnych, rejon Olkusz i Jaworzna, Prace Nauk. Inst. Górn. Politechniki Wrocławskiej 117, Studia i Materiały 32, 13-22. [5] Cabała, J. (2007): Metale ciężkie w glebach ryzosferowych olkuskiego rejonu eksploatacji rud Zn-Pb, Prace UŘ. [6] McNeill, J. (1990): Electrical conductivity of soils and rocks. Geonics Limited,  Technical Note TN-5. [7] Samouëliana, A., Cousina, I., Tabbaghc, A., Bruandd, A. and Richard, G. (2005): Electrical resistivity survey in soil science. Soil and Tillage Research 83, 173–193. 

Badanie oporności elektrycznej odpadów pogórniczych rud Zn - Pb

http://dspace.vsb.cz/bitstream/10084/71094/2/FAST-2008-8-2-73-kondracka.pdf

Electrical resistivity of postmining wastes, Olkusz, southern Poland

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

DSpace at VSB Technical University of Ostrava