Taha Toros Arşivi, Dosya No: 154-İsmail Habib Sevü

Гулис, И. М.

Демидов, И. Д.

Купреев, А. Г.

Предложена схема прибора, позволяющего формировать излучение с заданным спектральным составом. При помощи устройства возможно формирование как широкополосных (сотни нанометров), так и узкополосных (единицы нанометров) спектральных контуров. Формирование спектра осуществляется выборкой областей из светового пучка с широким спектром с помощью размещенной на входной апертуре дисперсионного спектрального прибора микрозеркальной матрицы, что позволяет получить на выходе дисперсионной системы требуемые спектральные компоненты. Проведена экспериментальная апробация прототипа прибора

Электронная библиотека БГУ

Устройство для формирования излучения с программируемым спектром на основе дисперсионной системы с микрозеркальной матрицей

Repository of Belarusian National Technical University (BNTU)

BSU Digital Library

Sevük, İsmail Habib

Istanbul Sehir University Repository

j  a H
j D il Davasında K a fi Karara Doğru)
T
Türkcedeki tasarrufun
tatbikat tablosu
Garbda bir bu­
çuk asırdanberi hey 
betli bir gelişme gös 
teren «Linguistique» 
yani «dil ilmi» <-a- 
rih boyunca birbirle 
rile alışverişe
Yazan:
ïsmml HaMh Sevtèh
^ sse ^ (*ıw "irfT >
girişirlerken dillerdeki 
«temsil cihazı» nın üç esaslı çarkla na­
sıl işlediğini meydana çıkardı. Bu çark­
lardan biri Phonétique, yani «ses değiş­
mesi'», bu çark, yazıda imlânın, telâf­
fuzda tahrifin, uzun kelimeleri kısalt­
manın, hulâsa diller arasındaki mah­
reç faı-klarmın tesirleri altında iş gö­
rür. Diğeri, «Sémantique», yani «mana 
değişmesi»; bunda İçtimaî, tarihî, ruhî 
amillerden başka edebî âmillerin de 
mühim tesiri olduğunu büyük «Lenkist» 
ierden Dauzat (DozaV'etrafile izah eder. 
Mühim rol oynıyan bu edebî âmiller ki­
naye, teşbih, mecaz, tehzil gibi unsur­
lardı?. Temsil cihazının diğer bir" çarkı 
«Calque», yani «taklid kelimeler», bu 
da başka dillerdeki kaidelere kıyasla 
kelime uydurma temayülünden ileri 
geliyor. Şimdi bu esaslara göre türkçe- 
r.ıizdeki temsil cihazının meydana ge­
tirdiği eseri safha safha görelim.
Hecelerle oynayış:
tarttığımız ölçü aleti için «kantar» de­
ğil kıntar dediler. Hattâ işin garabetine 
bakmalı, o fesahatçiler en ehli eşyamız­
dan olan sevgili mendilimizi bile onun 
doğrusu «mindil» dir diye elimizden 
almağa kalktılardı.
Harflerle cünbüşleşmc:
Gene «fonetik çark», övüteceği ya­
bancı kelimelerin harflerde çeşidli cün- 
büşler gösterir: Bunlardan biri kelime­
den harf atarak kısaltmak: «Serbest,
rast» gibi kelimelerde «T» harfini atar, 
«serbesledim. rasladlm» deriz. «Harita» 
da «ye» yi atıp onu «harta» yapar. Bu 
işi has isimlere de tatbik ediyor. «Aişe» 
«Ayşe» şeklinde üç heceden ikiye ine­
rek kısaldığı gibi ilk hecenin boyu da 
yarıya iner. «Fâtıma», şehirlerde «Fat­
ma», köylerde «Fedime» oldu. «Muham­
medi ise üç ameliye geçiriyor: Pey­
gamberimizin ismine tıpatıp benzemesin 
diye eski kültür' dilinde «Mahammed», 
halk dilinde «Mehmed», köy dilinde de
Arab ve Acemin: «Hâtır, âteş, âzar, ¡ «Memed».
âzad...» diye yukarıya boy vermiş bi 
sürü uzun hecelerini budayarak «hatır, 
ateş, azar, azad...» diye boylarını yarıya 
• indirir, «peri» gibi son hecesile aşağıya 
uzayanları «peri» diye yukarı kaldırıp 
kısaltır. «Kusur» gibi yanlama uzayan­
ları <û» daki uzatmayı atmak Suretile 
şişmanlıktan kurtarır ve «tâbut» gibi 
birinci hecede yukarıya .ikinci hecede 
yan«, uzayan kelimelerde ise hem boy­
dan hem enden budama yapar.
♦Heva, ehali, ebdal, nemaz...» gibi 
kelimelerin ilk ve «katre» gibi kelime­
lerin son harflerindeki ince heceleri ka­
lınlaştırarak onları: e Hava, ahali, aptal, 
katra» şekline soktuğu gibi «behane» 
cinsinden gedmelerin de hem ilk, hem 
son hecelerini «bahane» diVe kalınlaş­
tırarak ayni cümleyi iki defa tatbik e- 
der. Bu kalınlaştırmanın aksine «heca, 
■heman...» gibi kalın sesli kelimeleri de 
«hece, hemen» diye inceleştirir. Bazan 
«mâye, âyine, fâide, hâin, gâib, dîvar...»
. cinsinden kelimelerde, iki ayrı ameliyeyi 
yani uzunları kısaltmakla inceleri ka­
lınlaştırmayı birleştirerek onları «maya, 
ayna, fayda, hain, kayıb, duvar» şek­
linde çifte kavrulmuş bir biçime sokar.
Türkçemizin fonetik çarkı aynı ikizli 
hüneri şeddeli kelimelere de tatbik e- 
derek: «Hammal, kassab, hammam...» 
kelimelerinin hem «şedde» lerini atıp 
hem bovbrını budayarak onları «ha­
mal, kasab, hamam» şekline kor. Fakat 
■boylan uzun değilse yalnız şeddeyi at­
makla yetinsenir: «Kerre. niyyet. he-
c’ iyye...» cinsinden kelimeler «kere,
! niyet, hediye» olurlar.
Harekeleri değiştiriş:
Hareke, yani «Arab elifba» -sında «üs­
tün, esre, ötre» denen üç ses. Eski im- 
lâdn bunların harfleri olmadığı için 
tiirkçenin fonetik çarkı^ zahmetsizce ve 
cam istedikçe, o harekeleri altüst edi­
yordu. Fesahatçilerin «galat, galat» diye 
en çok kızıp avaz avaz bağırdıkları bun­
lardı: «Çimen» değil çemen, «hesab» 
değil hisab, «tercüme» değil terceme, 
«muhtemel» değil muhtemil, «tedarik» 
değil tedarük, «nöbet» değil nevbet, 
«peştimal» değil peştümal», «ayal» değil 
iyal...
İşi o kadar azıttılar ki yürekleri çarp­
tıran o en tatlı heyecan için «aşk» değil 
«ışk»; insan oğluna teselli veren o en 
, pırıltılı hassamız için «hayal» değil hi- 
yal; mızrablarmdan kanadlı nağmeler 
uçan saz için «reb.ab» değil rübab, içi 
en keyifli iksirle dolu kadeh için «piyâ- 
le» değil peyâle; karanlığı kovan lâmba 
için «kandil» değil kındil, her şeyimizi
r Türkçe, Fransızca bilen I
Dilin durmadan işleyen övütme çarkı 
harfleri değiştirir: Çarka girmeden ön­
ce «dâne, meşale, şem’a, perhiz..,» şek­
lindeki kelimeler çarktan çıkmca: «Ta­
ne, nıaşaia, şama, periz» şekline girdi­
ler. Bazan aynı ameliyeyi aynı kelimede 
iki defa yapar: «Benefşe» nin «menek­
şe» oluşu gibi. Dil bu, canı istedi mi bol 
keseden kelimelere ilâve harfleri ihsan 
buyurur: «Kehrüba» nın «kehlibar»,
«temenna» nm «temennah» olması gibi.
Harflerin yerlerini değiştirmek sure­
tile «Lenkist» Ierin «metatbese» dedik­
leri hüneri göstererek kelimedeki ses­
leri birbirine takdim ve tehir etmek su­
retile muziblikler yapar. «Nimten» m 
«Mim» ini «nun» la becayiş edip «min­
tan» diye güzel bir köylü ceketi yara­
tır. «İştiha» nm «ti» derken yaptığı çu­
kurluğu beğenmediği için sondaki 
«a» yı «he» ile değiştirerek «iştah» diye 
daha düzgün ve derlitoplu bir kelime 
meydana getirir. «Râsuht» un «te» si ile 
• hı» sini mübadele ederken, ayrıca u- 
fak bir ameliye ile, «hı» yı da «kaf» a 
çevirip kelimeyi kaşa sürülebilecek 
«rastık» haline kor.
Kelimelerdeki tanınmazlık:
Tüıkçenin fonetik çarkı asıl büyük 
hünerini yabancı kelimeleri, kendi va­
zifesi icabı ses bakımından halli hamur 
ederek, tanmmıyacak hale getirmekte 
gösterir. «Sihriç, riçal, tennur...» Sıra- 
sile bunların türkçede aldıkları şekil: 
«Sarnıç, reçel, tandır.» Uç kelime daha: 
«Çevrep, hoş-ab, mihmaz». Türkçedeki 
şekillerini kestirebildiniz mi? Yorma­
mak için söyleyivereyim: «Çorab, ho­
şaf. Mahmuz.» Hadi ustanın «üstad» 
dan, «bedava» nın «badiheva» dan çık­
tığını kestirdik. Fakat «pençeşenbih» 
den «perşembe» nin, «mağnatıs» tan 
«nıihnatıs» m, «bâdingan» dan «patlı­
can» ın çıktığı akla gelir mi? Hele büs­
bütün muamma şekline girenler: «Cö- 
ır.erd» in ccivanmerd» den, «siftah» ın 
«istiftah» tan, at sırtına konan şu bil­
diğimiz «haşa» nm «gâşiye» den, kadın­
larımızın bu .kadar asır iydiği «çarşaf» m 
«çâdır-şeh» ten ve «çapraz» ın «çebü- 
rast» tan gelmesi.
Mana değişmeleri:
Kelimelerin şekli ve telâffuzu olduğu 
gibi kaldığı, yani fonetik bakımından 
onlara dokunulmadığı halde manalarının 
değişmesi. Bu işi ele alan «semantik 
çark» ne cilveler göstermez. Farsçada 
«pehl =  asker», «van =  muhafız» ma­
nasına geldiği için ikisinin birleşmesin­
den hasıl olma «pehlevan» onlarda «ku­
mandan» demekken biz kispeti giydirip 
onu güreş meydanına çıkardık. Arabın 
«yara» manasına kullandığı «cerahat» 
bizde İrin manasınadır. Bizim «kibrit»
dediğimizi onlar kü­
kürt diye kullanıyor 
Gençliğini Suriyedf 
geçirdiği için arab- 
cayı iyi bilen Hâm: 
Danişmend, yedi yı 
yazılarında bizdeki «ki- 
mektub» manasına 
ibret almak«
önceki seri 
tab» m arabcada 
bizim «itibar» m onlarda 
diye, bizim «hile» nin de Arab dilinde 
«çare ve tedbir» karşılığı olarak kulla­
nıldığını yazdı. Bizdeki «abes» arabca­
da «karıştırmak», bizdeki «imza» on­
larda «geçirmek» demekmiş. Hele şu 
iki kelimeye bakınız: Bizim «kıyafeti 
arabcada «zekâ ve taki'o» ve bizitn 
«devlet» orada «zafer» manasına gel­
mektedir.
Manaların tam tersine dönüşleri:
Semantik çark, yabancı dillerden alıp 
övüttüğü kelimelerin yalnız manala­
rını değiştirmekle kalmıyor, bu işi büs­
bütün koyulaştırarak, sanki o dillerden 
öo almak ister gibi, kelimelerin mana­
larını büsbütün zıddına çeviriyor. A - 
rabcadan aldığımız «şafak» ı, fesahatçi- 
lerin o kadar yaygaralarına rağmen, bu 
millet hep «fecir» manasına-kullandı ve 
onu bir türlü sabahtan alıp akşama ver­
medi. Farsçada «ön» manasına gelen 
«piş» i biz «peşimden gel» diye arka 
manasına kullanırız. Arablar «hala» yı 
teyze manasına kullandıkları halde biz 
onu ananın' kızkardeşliğinden çıkarıp 
babanın kardeşi yaptık. «Muzahrafat» a 
rabcada tezyinat ve mücevherat mana­
sına geldiği halde bizde süprüntü ma­
nasına gelir. Farsça «serbest» in «başı 
bağlı» demek olduğu meydanda iken 
tiz onu tanı tersine «başıboş» hale ge­
tirdik. Ali Seydinin kamusu bile yazar 
ki bizim «güzel ve lâtif» manasma kul­
landığımız «ra’na» mn aslı arabcada 
«ahmak» demekmiş ve bizim gene küfür 
isnad etmek manasına kullandığımız 
«tekfir» arabcada «günahı ortadan kal­
dırmak» manasına gelirmiş! .
Kaideler ve tasarruf:
Mana değiştirmekte onların kaidele­
rine de karışarak istediğimiz gibi ta­
sarruflar yaptık. Arabcada «talebe» is­
teyen manasına «talib» in cem’i idi, biz­
de okuyan manasma müfred oldu. «Ha­
deme» hizmet eden manasına «hadim»in 
cem’i iken onun çokluk manasını da 
teke indirdik. Bunun aksine «ev- 
iâd» onlarda cemi iken bizde müfred 
oldu. Onun müfredi olan «veled» i ise 
öfkelendiğimiz zaman hakaret kelimesi 
gibi kullanıyoruz. Bazan da arabca cemi 
olan «büdelâ» yi müfred olarak tam 
Türk hançeresile «budala» diye aldık da 
onun müfredi olan «bedii» i semtimize 
bile uğratmadık. Bazılarının müfredle- 
rini kullandığımız halde cemilerini de 
ayrıca müfred yaptık: »Veli» ve «evli­
ya», «asıl» ve «usul» gibi. Bazılarının 
cem’ini gene müfred gibi kullanmakla 
beraber müfredini de başka manada 
kullandık, «akraba» ve «karıp»; «kibar» 
ve «kebir» gibi.
Hem ses, hem mana değişmesi:
«Fonetik» ve «semantik» çarklarının 
ikisi birden işleyince kelimelerin hem 
lâfzı, yani dışı; hem manası, yani içi de­
ğişiyor. Arablarm halef ve vekil mana­
sma kullandıkları «halife» bizde «kalfa» 
oldu, huy ve mahlûk manasma «halika» 
nm cem'i olan «halâik» ten «halayık» ı 
çıkardık. Farsçada efendi, zengin ve hü­
kümdar manasma gelen «hâce» bizde 
«hoca» dır. Ayışığı manasına «mâhtâb« 
«maytab» a çevirip alaya aldık. «Kına» 
yı «hina» dan, «aktar» ı «attar» dan, «be­
kâr» ı «bikâr» dan, «muşamba» yı «mü- 
şammâ’» dan, «ibrik» i «âb-riz» den 
«revani» yi «rügâanî» den, «beygir» 
«bârgir» den, «hekim» i «hakim» deı 
çıkardık ve Acemin yaya manasma «pi­
yade» si yürüye yürüye Aıabistana gi 
dip «beydak» şekline girip oradan d 
tıpış tıpış Türkiyeye gelerek «paytak 
oldu!
—  Arkası Sa. 4. Sü. 3 de —
Taha Toros Arşivi
* 0 0  1 6 4 0 2 0 0 0  1 0
