González González, Manuel

Hemeroteca Cientifica Catalana

Constantino García, mestre. In memoriam (1927-2008)

Revistes Catalanes amb Accés Obert

632 NECROLOGIES
Estudis Romànics [Institut d’Estudis Catalans], Vol. 32 (2010), p. 619-675
Manlleu, quan la mort del dictador Franco obria més possibilitats. Com també hi havia la seva 
dimensió humana. La bonhomia en el sentit més genuí del terme el definia com a persona que vol 
ser feliç, vol fer feliços els qui l’envolten i voldria deixar el món una mica millor del que és. La 
família formada amb Pepi Andreu, professora de llengua anglesa a l’Institut Jaume Callís de Vic, 
traductora de l’anglès, i amb les seves dues filles, és l’exponent més genuí del perfil de persona de 
qualitat que va saber ser l’amic Farrés.
 Les trobades periòdiques que teníem amb ell a la Càtedra Verdaguer de la Universitat de Vic, 
sols o amb Ramon Pinyol, continuaren fins que pogué venir, sense mai disminuir la passió per la 
literatura, la universitat, Verdaguer. Els últims anys de Pere Farrés li posaren a prova l’endurança. 
Primer la síndrome de Ménière li causà períodes de vertigen, acúfens i una sordesa progressiva 
que li anaven limitant activitats. Després arribà el diagnòstic de càncer avançat, la intervenció 
quirúrgica, els tractaments de quimioteràpia, la proximitat de la fi. En aquest període final encara 
ens fou donat un últim encontre d’amistat i d’estudi amb els nostres dos autors preferits: l’encàrrec 
d’una ruta literària entre Folgueroles i Roda de Ter que fes dialogar Verdaguer i Martí i Pol, els 
dos poetes veïns per lloc de naixença, tan pròxims per poesia com llunyans per ideologia.
 Hi treballà mentre les forces li ho permeteren. A començaments de setembre de 2008 vàrem 
dinar a casa a Sant Feliu de Boada i encara vàrem poder tancar les qüestions pendents sobre els 
textos de Martí i Pol que abans havia revisat. Era el 5 de setembre i l’endemà l’ingressaven a 
l’Hospital de Vic. Ja no pogué tenir a les mans el llibre A les envistes del Ter. La mort se’ns avan-
çà. No tant com per impedir-me d’incloure-hi una dedicatòria de reconeixement a l’amistat, a la 
ciència i a la bonhomia del meu amic Pere Farrés, verdaguerista i martipolista eximi, amb qui he 
compartit i compatit l’amistat i la passió de les lletres. Reconeixement que reitero aquí.
Ricard Torrents
Universitat de Vic
Constantino García, mestre. In memoriam
(1927-2008)
 Acábanos de deixar Constantino García, catedrático de Filoloxía Románica da Universidade 
de Santiago de Compostela, académico numerario da Real Academia Galega, académico corres-
pondente da Real Academia Española, investigador e difusor da lingua galega. O pasado 23 de 
outubro de 2008 foise caladamente un bo e xeneroso, sen facer ruído, como o fan os que non ne-
cesitan grandes parafernalias, pero que deixan un campo sementado que seguirá dando froito e 
que magnificará a súa obra no devir do tempo futuro.
Un asturiano formado en Madrid e en Alemaña
 Constantino García González naceu en Oviedo o 20 de setembro de 1927. Realizou os estu-
dos de licenciatura en Filoloxía Románica na Universidade de Oviedo e os de doutoramento na 
Universidade Complutense de Madrid onde presentou a súa tese titulada Ideas Lingüísticas en 
España durante el siglo xvi, dirixida por Rafael Balbín.
 Desde 1951 foi, primeiro, bolseiro e, máis tarde, colaborador no Instituto de Filología Hispá-
nica do Consejo Superior de Investigaciones Científicas e do Comité de Latín Medieval do mes-
mo organismo. Traballou na Sección de Estudos Gramaticais do mencionado Instituto, sobre todo 
en temas relacionados coa materia da súa tese. Froito deste traballo é a súa obra Contribución a 
021-Romanics XXXII 04.indd   632 13/4/10   16:39:39
 NECROLOGIES 633
Estudis Romànics [Institut d’Estudis Catalans], Vol. 32 (2010), p. 619-675
los estudios gramaticales. La aportación de El Brocense, merecedora do premio nacional de in-
vestigación Antonio Nebrija en 1958, e que foi publicada como anexo da Revista de Filología 
Española. Realizou tamén un Estudio sobre la Gramática de Villalón, libro que publicou o Con-
sejo Superior de Investigaciones Científicas en 1971. Deste período de investigación son tamén as 
súas obras Índice de las ‘Peregrinaciones’ de Lacarra, Vázquez de Parga e J. Uría, Índice de la 
Biblioteca de Traductores de Menéndez Pelayo e Índice de la Ciencia Española de Menéndez 
Pelayo, así como varios artigos de investigación dialectolóxica asturiana que apareceron na Revis­
ta de Archivos y Bibliotecas e Archivum como é o titulado «Trobo, truébano, trubiecu».
 De 1953 a 1959 foi profesor axudante das Cátedras de Gramática Xeral e Gramática Históri-
ca da Lingua Española e encargado do Seminario de Filoloxía Románica da Universidade de 
Madrid; nesta época ten tamén ao seu cargo varios cursos de lingua española para estranxeiros na 
mesma Universidade e na de Santander. Tamén nese período foi colaborador do Seminario Me-
néndez Pidal onde traballou con D. Ramón Menéndez Pidal e con D. Rafael Lapesa na elabora-
ción dun glosario do español primitivo, que non aparecería publicado ata o ano 2003, co título 
Léxico hispánico primitivo (siglos vii al xii), nunha edición preparada por Manuel Seco, cando xa 
Constantino García se encontraba enfermo.
 No curso 1959-60 foise como lector de español á Universidade de Bonn onde traballou cos 
mestres da Filoloxía Románica Harri Meier e Eugenio Coseriu. Durante a súa estadía en Alemaña 
deu conferencias en varias Universidades alemás, asistiu a diferentes congresos celebrados en 
países centroeuropeos e publicou varios traballos sobre lingüística e literatura en revistas alemás 
como Romanische Forschungen e Archiv für das Studium der Neueren Sprachen und Literatur. 
Desta época son, entre outros, os seus traballos publicados en España «Literatura española tradu-
cida en Alemania», en Filología moderna, 1963; «Interpretación o historia literaria», en Revista 
de Literatura, 1967.
A súa chegada á Universidade de Santiago
 En 1965 chega á Universidade de Santiago de Compostela este catedrático novo de Filoloxía 
Románica, con ganas de traballar e con vocación de integrarse na cultura galega, e que ao pouco 
tempo ía desencadear unha verdadeira revolución nos estudos sobre a lingua galega. A incorpora-
ción deste catedrático formado en Alemaña, con ideas novas, significou unha bocada de aire 
fresco na USC. Era unha persoa próxima aos seus alumnos, amante do diálogo. Os seus discípulos 
consideraban un verdadeiro privilexio poder traballar con el porque ao seu redor respirábase un 
clima de liberdade, de amizade, de espírito de colaboración, de traballo en equipo, equipo do que 
el se consideraba un membro máis. As saídas na súa compañía a facer enquisas dialectais a distin-
tos puntos de Galicia quedan no recordo de todos cantos tiveron a sorte de participar. Preocupába-
se de que os seus colaboradores entrasen en contacto coas figuras máis relevantes da lingüística 
románica do momento, tanto de España coma doutros países. Todo isto era relativamente insólito 
na Universidade de Santiago daquela época.
 Nesta Universidade ocupou os cargos de Secretario da Facultade de Filosofía e Letras duran-
te sete anos e o de decano da Facultade de Filoloxía en varios períodos. Foi director do Secreta-
riado de Publicacións da Universidade e director dos Cursos de Verán da USC. Aínda que non 
chegou nunca a dirixilos, foi tamén o principal impulsor da creación dos Cursos de lingua e cul-
tura galegas para estranxeiros. O seu compromiso coa USC non lle impediu exercer a docencia en 
varias ocasións como profesor visitante na Universidade de Colonia.
 Froito do seu labor na Cátedra é a dirección de máis de cento cincuenta Memorias de Licen-
ciatura (delas o setenta e cinco por cento sobre temas galegos) e dunhas corenta Teses de Doutora-
021-Romanics XXXII 04.indd   633 13/4/10   16:39:40
634 NECROLOGIES
Estudis Romànics [Institut d’Estudis Catalans], Vol. 32 (2010), p. 619-675
mento, a maioría sobre temas galegos. Discípulos seus son moitos dos actuais profesores da Facul-
tade de Filoloxía, pero tamén un gran número de catedráticos e profesores de Ensino Medio.
 Foi o primeiro catedrático que utilizou a lingua galega nun discurso de apertura de curso na 
Universidade de Santiago no ano 1977, que publicou baixo o título de Galego onte, galego hoxe 
(Universidade de Santiago).
 Dirixiu o manual de Lingüística Románica en 6 volumes, que editou a Universidade Nacional 
de Educación a Distancia, obra de grande utilidade aínda hoxe para todo aquel que queira introdu-
cirse nos principais problemas da Lingüística Románica.
O impulsor do Instituto da Lingua Galega
 Foi o ideador do Instituto da Lingua Galega, que empezou a funcionar no ano 1971, e o seu 
primeiro director. Desde este posto impulsou a implantación do estudo do galego nas etapas do 
Ensino Medio e Básico organizando numerosos cursos intensivos de lingua galega para mestres e 
profesores.
 Á fronte dun equipo formado por Ramón Lorenzo Vázquez, Antón Santamarina Fernández, 
Guillermo Rojo Sánchez e Xosé Luís Couceiro Pérez redactou os métodos para a aprendizaxe da 
lingua galega Galego 1, Galego 2 e Galego 3, que acadaron unha difusión realmente sorprenden-
te para unha obra deste tipo nos primeiros anos setenta. Foron os manuais nos que nas décadas dos 
setenta e oitenta se iniciaron e formaron en lingua galega tanto os profesores coma os alumnos de 
diversos niveis do ensino.
 No ano 1973 recibiu o encargo por parte dos responsables do Atlas Linguarum Europae, obra 
patrocinada pola Comisión de Lingüística da UNESCO, de realizar en Galicia as enquisas para 
este atlas, e con este motivo aproveitou a ocasión para poñer en marcha o Atlas Lingüístico Gale­
go, que se converteu na principal obra de referencia da lingüística galega. Formou un equipo con 
Antón Santamarina, Francisco Fernández Rei, Manuel González González e Rosario Álvarez 
Blanco, que preparou un Cuestionario publicado en 1974, sobre o cal Francisco Fernández, Ma-
nuel González e Rosario Álvarez realizarían as enquisas nos 167 puntos de que consta a rede do 
Atlas. Non puido ver o final desta obra, pero si a publicación dos tomos dedicados ao estudo da 
morfoloxía verbal, da morfoloxía non verbal, da fonética, e os primeiros volumes de léxico.
 No ano 1974 creou a revista Verba, Anuario Galego de Filoloxía, que axiña conseguiu unha 
importante acollida internacional tanto polo seu contido como pola calidade dos seus colaboradores, 
e que aínda hoxe segue sendo unha das principais revistas científicas da romanística. Con Verba apa-
rece regularmente unha colección de anexos sobre temas de lingüística galega e das linguas románi-
cas, que foi inaugurada precisamente coa súa obra Léxico de la comarca compostelana (1974). Como 
anexo desta revista publicaría tamén a súa obra Glosario de voces galegas de hoxe, no ano 1985.
 No 1980 dirixe a realización do Diccionario básico da lingua galega, un dicionario infantil 
ilustrado, orientado cara aos nenos da primeira etapa do ensino.
 É autor dun gran número de monografías e artigos sobre lingüística galega: «Orixe e problemas 
dos métodos de galego», Grial, 1971; «AMANECER en gallego», Verba, 1974; «A situación da lin-
gua no ensino», Grial, 1974; «El sufijo -ANA en gallego», Verba, 1975; «Interferencias lingüísticas 
entre gallego y castellano», Revista Española de Lingüística, 1976; «O atlas lingüístico galego», 
Verba, 1977; «Os estudios dialectais do galego», Grial, 1978; «ANOCHECER en gallego», Verba, 
1978; «Descendientes de SERUM en gallego», Romania Europeae, 1980; «Los días de la semana en 
gallego», Verba, 1980; «Los nombres gallegos de las estaciones del año», Verba, 1981; «Actividades 
do Instituto da Lingua Galega», Actas do Coloquio de Tréveris, 1982; «Creatividad en el habla popu-
lar», Verba, 1983; Temas de Lingüística Galega (Santiago de Compostela,1985); «Perda do S- inicial 
021-Romanics XXXII 04.indd   634 13/4/10   16:39:40
 NECROLOGIES 635
Estudis Romànics [Institut d’Estudis Catalans], Vol. 32 (2010), p. 619-675
na fala popular», Verba, 1985; «Notas léxicas galegas (I)», Verba, 1986; «El castellano en Galicia», 
en El castellano actual en las comunidades bilingües en España, 1986; «La lengua gallega como 
lengua de cultura», en Mapa lingüístico de la España actual, 1986; «Vicisitudes históricas del desa-
rrollo del gallego», en Lenguas Peninsulares y proyección hispánica, 1986; «Grilos e ralos, rans al-
bariñas», Actas do Congreso de Rosalía, 1986; «A situación do galego» e «Estudios de dialectoloxía 
galega», en Coloquio de Lexicografía, 1988; «Verba», en Romanische Forschungen, 100 (1988); 
«Notas léxicas galegas (II)», Verba, 1989; «Os rubios galegos», en Homenaje al profesor Luis Rubio, 
I, 1989; «Derivados do latín nebula e outras palabras afíns no galego de hoxe», en Homenaje a Alon­
so Zamora Vicente, II, 1989; «Xornadas e xeiras», en Cadernos da lingua 1 (1990);
O seu labor na RAG
 É elixido membro numerario da Real Academia Galega en marzo de 1982. Ao pouco tempo 
de ingresar nesta institución Constantino García vaise esforzar en dotala dunha estrutura orgánica 
máis efectiva, e pon en marcha, primeiro, o Seminario de lexicografía (do que foi director) e, máis 
tarde, o Seminario de sociolingüística. Na RAG ocupou os cargos de secretario adxunto e, des-
pois, o de secretario. Dentro do Seminario de lexicografía dirixiu o Diccionario da lingua galega 
publicado conxuntamente pola RAG e o ILG no 1990, e codirixiu con Manuel González González 
o Diccionario da Real Academia Galega de 1997. Dirixiu igualmente o Dicionario castelán­ga­
lego da Real Academia Galega (A Coruña: Fundación Pedro Barrié de la Maza, Conde de Fenosa, 
2004) e realizou estudos particulares sobre o léxico de autores galegos, como a Contribución ó 
léxico de Álvaro Cunqueiro (RAG, 1991).
 En 1990 puxo en marcha, dentro da Real Academia Galega, Cadernos de lingua, unha nova 
revista centrada fundamentalmente en temas de lingüística galega, que dirixiría ata o momento da 
súa morte.
 Dentro do Seminario de sociolingüística promoveu a realización do Mapa sociolingüístico de 
Galicia, obra magna decisiva para o coñecemento da situación da lingua galega na sociedade, 
cunha mostra de máis de 38.000 enquisas realizadas no ano 1992 en todo o territorio de Galicia. 
Desta iniciativa publicáronse: O galego na comarca de Ferrol (1993), Lingua inicial e coñece­
mento lingüístico en Galicia (RAG, 1995), Usos lingüísticos en Galicia (RAG, 1996) e Actitudes 
lingüísticas en Galicia (RAG, 1997).
Constantino García e o Centro Ramón Piñeiro para a investigación en humanidades
 Foi tamén o principal impulsor da creación no 1993 do «Centro de investigacións lingüísticas 
e literarias Ramón Piñeiro», que máis tarde cambiaría o seu nome polo de «Centro Ramón Piñeiro 
para a investigación en humanidades», institución dependente da Xunta de Galicia da que foi o 
primeiro coordinador científico.
 As tres seccións nas que se estrutura o centro (lingüística, literatura e antropoloxía) centran o 
seu esforzo na construción de grandes recursos que sirvan de axuda a diversos equipos de inves-
tigación (bibliografía de lingüística galega, corpus de referencia do galego actual, corpus do latín 
galaico, base de datos de fraseoloxía galega, corpus de literatura medieval, informe anual de lite-
ratura galega etc.), no desenvolvemento de proxectos estratéxicos para o crecemento do galego 
(como os centrados na síntese de voz ou na tradución automática), e na recuperación de textos, 
obras e revistas de difícil acceso para os investigadores, de indubidable interese para coñecer a 
historia da cultura galega tanto en Galicia como nos países en que a emigración galega tivo unha 
021-Romanics XXXII 04.indd   635 13/4/10   16:39:40
636 NECROLOGIES
Estudis Romànics [Institut d’Estudis Catalans], Vol. 32 (2010), p. 619-675
importante presenza. Constantino García dirixiu con man mestra o temón deste Centro ata o ano 
2002, e desde el impulsou a creación da Revista galega do ensino, de carácter didáctico divulga-
tivo e destinada especialmente ao mundo escolar. Grazas ás bases sólidas de que o dotou Constan-
tino García, este Centro leva publicadas neste momento máis de 160 obras.
Difusor da lingua galega
 Constantino García salientou tamén noutro aspecto que pode parecer menos científico, pero 
que revelaba a importancia que lle daba á difusión xeneralizada do coñecemento sobre a lingua 
galega en todas as capas sociais. Consideraba que o compromiso consciente coa lingua debía ser 
consecuencia dun coñecemento previo desta e do seu significado no momento presente e na his-
toria da sociedade que a fala. De aí a súa teima por formar todas as capas sociais no coñecemento 
e no amor á súa lingua. A este labor dedicou moitos esforzos como columnista no xornal La Voz 
de Galicia, como mestre de lingüística galega a través das ondas das emisoras de radio, ou como 
director do programa Cousas da lingua na Televisión Galega. Algunha destas colaboracións reco-
lleunas nos seus libros Recantos da lingua (1983), Follas da lingua (1987), Retrincos da lingua 
(1988) e Cousas da lingua (1990).
 Don Constantino, como o coñeciamos todos os seus discípulos, foi bo pola bondade da súa obra, 
porque infundiu zume novo na Universidade Galega, porque creou o ILG, porque puxo en marcha o 
Centro Ramón Piñeiro, porque impulsou a modernización e funcionalidade da Real Academia Gale-
ga. Don Constantino foi bo porque sentou as bases da investigación científica sobre a lingua galega: 
moitas teses dirixidas, o Atlas Lingüístico Galego, o Mapa sociolingüístico Galego... Don Constan-
tino foi bo porque comprendeu que os verdadeiros avances da investigación en xeral, e da lingua 
galega en particular, nunca son froito das achegas dunha persoa individual, por moi importantes que 
estas sexan, senón do traballo colectivo e da creación de estruturas que garantan a continuidade dos 
proxectos. Por iso sempre dedicou unha parte importante das súas forzas á formación de investiga-
dores, a facilitar o desenvolvemento natural e o crecemento científico dos seus discípulos, e a crear 
institucións con recursos para que a investigación se puidese levar a cabo e ter continuidade.
 Don Constantino, amais de bo, foi un home xeneroso. Eu diría que extraordinariamente xene-
roso, que aparecía sempre desinteresadamente alí onde podía axudar ou onde podía solucionar un 
problema. Este espírito de xenerosidade tratouno de infundir sempre aos seus discípulos, aos que 
repetía a miúdo, «banca xenerosa, banca gananciosa». Gananciosa para todos, pero Galicia, a 
USC, a RAG o Centro Ramón Piñeiro, o Consello da Cultura Galega (do que foi vicepresidente 
durante máis de seis anos) e sobre todo os seus discípulos tivemos a sorte de gañar nesta banca 
xenerosa xestionada polo saber, a visión de futuro e a entrega de D. Constantino. Que descanse en 
paz. Entre nós seguirá presente o arrecendo da súa pipa.
Manuel González González
Universidade de Santiago de Compostela
Robert Ignatius Burns, S. I.
(1921-2008)
 El medievalista estadounidense Robert Ignatius Burns (San Francisco, 1921) falleció la noche 
del 22 de noviembre de 2008 en la residencia para ancianos que la Compañía de Jesús, a la que 
pertenecía, tiene en Los Gatos (California). La dolorosa noticia llegaba cuando en tierras peninsula-
res conmemorábamos, con numerosos actos y publicaciones, el octavo centenario del nacimiento de 
021-Romanics XXXII 04.indd   636 13/4/10   16:39:41


Constantino García, mestre. In memoriam (1927-2008)

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Hemeroteca Cientifica Catalana

Revistes Catalanes amb Accés Obert