Martínez Lema, Paulo

Portal de Revistas Científicas Complutenses

‘a grande música’, por contraposición aos rit-
mos máis populares e lixeiros, que integraban 
a Beag Mór ou ‘pequena música’). De Padraic 
Óg Mac Cruimein (1645-1730) cóntasenos que 
compuxo unha melodía en homenaxe á filla dun 
chefe do clan Mac Leòid, o cal, impresionado 
pola calidade da peza, non dubidou en lle conce-
der a man da rapaza naquel mesmo intre ao afor-
tunado gaiteiro. Menos ledo (e tamén menos do-
cumentado) foi o caso que lle aconteceu a outro 
gaiteiro desta saga, que entrou canda ao seu can 
nunha furna coñecida (e temida) polos encantos 
e trasgos que a habitaban. O gaiteiro facía resoar 
o seu instrumento con toda canta forza podía, 
coa soa intención de incordiar os habitantes da 
cova. De súpeto, a gaita calou bruscamente e o 
seu son alegre foi reemprazado por un violento 
ruído de loita. Ao cabo dun anaco, da furna so-
amente saíu o can do gaiteiro, completamente 
esfolado. Do Mac Cruimein, porén, endexamais 
se volveu saber máis nada. Esta historia cóntaa 
William Butler Yeats no seu The Celtic Twilight, 
e pona como exemplo da actitude temeraria e 
irresponsábel dos escoceses cara aos seres do 
Outro Mundo2. 
CUMHA MHIC CRIOMAIN
Das moitas e ben coñecidas sagas familiares 
de gaiteiros que existiron ao longo da historia 
en Escocia (vinculadas, conforme aos habituais 
modelos de mecenado artístico, ás cortes dos 
aínda poderosos señores gaélicos das Terras 
Altas), os Mac Cruimein foron unha das máis 
famosas e prezadas. Os Mac Cruimein (cuxo 
apelido ten sido explicado como anglización 
dun anterior Mac Ruimein de posíbeis orixes es-
candinavas) estiveron ligados ao clan dos Mac 
Leòid, asentados na súa orgullosa fortaleza de 
Dùn Bheagain, na illa de Skye (no arquipélago 
das illas Hébridas, ao noroeste da Escocia). 
Dada a súa popularidade, e tendo en con-
ta tamén o prestixio que a actividade musical 
confería nos círculos máis elevados da socie-
dade gaélica, a familia Mac Cruimein orixinou 
unha boa presada de historias, anécdotas e fei-
tos pouco menos que lendarios. Durante moito 
tempo atribuíuselles a composición dunha boa 
parte do repertorio de piobaireachd, un dos es-
tilos máis característicos do que se coñece na 
música escocesa como Ceol Mór (literalmente, 
Tradución
Do laio ao amor:
tres mostras de poesía tradicional escocesa
Paulo Martínez LeMa
1 A tal efecto, botamos man de traducións destes textos ao inglés, traducións que previamente revisamos e 
cotexamos para ficarmos plenamente seguros da súa validez e da súa fidelidade aos orixinais.
2 Concretamente, o texto presenta o moi indicativo título de “Reprimenda aos escoceses por amargaren o 
carácter das súas pantasmas e trasgos”. A tradución ao galego deste e doutros textos de The Celtic Twilight está 
dispoñíbel en: http://tradutoresgalegos.com/pdf/contos_celtic.pdf.
A música popular e tradicional escocesa, tanto na súa dimensión vocal como instrumental, non é en 
absoluto unha descoñecida en Galiza. De feito, cómpre lembrar o papel referencial que tiveron diversos 
grupos escoceses e irlandeses no rexurdimento da música tradicional e folque no noso país, contextuali-
zándoa no marco duns discursos e prácticas musicais que, co tempo, deron en ser coñecidas e divulgadas 
baixo a etiqueta de “música celta”. Para alén das polémicas estéticas, comerciais e/ou de calquera outro 
tipo que se xeraron ao respecto (e que hoxe parecen felizmente ultrapasadas), o certo é que a música 
escocesa gustou e gusta moito entre o público galego, e de aí o noso interese en contribuír un pouco 
máis ao seu mellor coñecemento e comprensión. E facémolo mediante a tradución de tres textos orixi-
nalmente compostos en gaélico escocés1: Cumha Mhic Criomain, Ailen Duinn e Hi horo’s na horo eile, 
que consideramos representativos do folclore musical e poético da terra natal de Robert Burns.
Madrygal, 2013, 16  201-204 ISSN: 1138-9664
Mais o Mac Cruimein que aquí nos intere-
sa foi outro, concretamente Dómnhall Bàn Mac 
Cruimein, que viviu nas primeiras décadas do 
século XVIII, un período especialmente con-
vulso na historia escocesa por mor das gue-
rras xacobitas que tan fondamente marcaron a 
personalidade musical (e outros moitos aspec-
tos culturais) das Terras Altas. Dómnhall Bàn 
Mac Cruimein foi capturado o 23 de decembro 
de 1745, tras a derrota do bando hanoveriano 
(apoiado polo clan Mac Leòid) na batalla de 
 Inverurie, e a crenza popular asegura que foi du-
rante o seu cativerio cando compuxo o lamento 
que pasaría á historia como Cumha Mhic Crio-
main (ou sexa, “O lamento de Mac Cruimein”), 
unha das pezas máis populares e versionadas da 
música escocesa e que ofrecemos aquí, cremos 
que por vez primeira na historia, traducida ao 
galego. Para iso baseámonos nunha das versións 
máis clásicas, que coñecemos a través da inter-
pretación que dela realizou a cantante Alyth 
Mac Cormack no seu álbum An Iomall (2001).
Dh’aidh céo stúc mu aodann Chuilinn
‘Us sheinn a’ bheinn-shith a torman mulaid
Gorm shuilean ciuin san Dun a’ sileadh
O’n thriall thu bhuainn ‘s nach till thu tuille.
Cha till, cha till, cha till MacCrimman,
An cogadh no síth, cha till e tuille
Le airgiod no ni cha till MacCrimmain,
Cha till e gu bráth gu La na Cruinne.
Tah osag nam beann gu fainn ag imeachd
Gach sruthan’s gach allt gu mall le bruthach
Tha ealtainn nan speur feadh gheugan dubhach
A’ caoidh gu’n d’fhalabh ‘s nach till thu tuille.
Tha’n fhairge fa-dhéoigh lán broin us mulaid
Tha’m báta fo sheól, ach dhiult I siubhal
Tha gairich nan tonn le fuaim neo-shubhach
Ag rábh gun d’fhalbh ‘snach till thu tuille.
Cha chluinnear do cheól san Dun mu fheasgar
‘Smac- talla nam múr le muirn ga fhreagairt
Gach fleasgach us óigh, gun cheol gun bheadrach
O’n thriall thu bhuainn, ‘snach till thu tuille.
A néboa dos montes cobre o rostro do Cuillin3,
e xa a Banshee4 cantou a súa triste canción.
Belidos ollos azuis choran na fortaleza
desde que ti te fuches, pois endexamais has voltar.
Endexamais has voltar, Mac Cruimein,
haxa paz ou haxa guerra, endexamais has voltar.
Nin rico nin poderoso has voltar endexamais,
endexamais has voltar deica o Día do Xuízo.
A brisa percorre lixeiramente as montañas,
os ríos e os regatos flúen devagariño.
Os paxaros do ceo repousan entre negras pólas,
laiándose porque marchaches e endexamais has voltar.
O mar enteiro reborda de tristura,
o barco bótase á auga, mais fáiseme estraño...
O ruxido das ondas ten un son de desgraza,
e dinme que marchaches e endexamais has voltar.
Xa non se escoitará a túa música en Dùn Bheagain, á tardiña,
nin o ecoar dos muros contestándoche coma un lamento.
Todo home e muller fermosa fica sen música e sen contento
desde que ti marchaches para endexamais voltar.
Como se pode comprobar, este canto fálanos 
da premonición dunha persoa que sabe que en-
dexamais regresará ao seu lar, e cuxa ausencia é 
sentida e chorada pola súa paisaxe nativa, nunha 
sincronización entre home e natureza que evo-
ca moitas das pasaxes máis singulares da poesía 
gaélica. Efectivamente, o pasamento de Dómn-
hall Bàn Mac Cruimein non había demorar moi-
to: na coñecida como “Desbandada de Moy”, no 
18 de febreiro de 1746, unha compañía de 1.500 
hanoverianos dirixidos por Lord Loudon foron 
asaltados por un pequeno continxente do clan 
Mac Kintosh. Segundo conta a historia, unha 
bala matou no acto o gaiteiro Mac Cruimein e, 
morto el, o pánico cundiu de tal xeito entre as 
tropas de Lord Loudon, que non tardaron en ser 
derrotadas.
3 Coñecido en inglés como Cuillin e en gaélico escocés como An Cuilthionn ou An Cuiltheann, trátase dun 
cordal montañoso situado na illa de Skye.
4 Na mitoloxía gaélica, a Banshee (literalmente, “muller do Alén”, “muller do Outro Mundo”) é unha mu-
ller que, cos seus cantos desgarrados, agoira a morte inminente dunha persoa.
Madrygal, 2013, 16  201-204202
Paulo Martínez Lema Do laio ao amor: tres mostras de poesía tradicional escocesa
 despedía do seu amante, e de alí a uns poucos 
meses o seu corpo apareceu aboiando sen vida 
non moi lonxe de onde fora encontrado o cadá-
ver de Ailean. 
Cómpre dicir que Ailen Duinn foi un tema 
moi popularizado a través do filme Rob Roy 
(1995), protagonizado por Liam Neeson, Jessica 
Lange e Brian Cox, e nunha de cuxas secuencias 
máis emotivas aparece Karen Matheson (voca-
lista da banda escocesa Capercaillie e conside-
rada unha das mellores cantantes gaélicas de 
todos os tempos) interpretando a canción que 
nos ocupa. Malia a súa sinxeleza, entendemos 
que os valores estritamente literarios do texto 
son, no mínimo, notábeis: versos rotos, dunha 
fermosura alucinada e onírica, que nos poden 
lembrar as afinidades detectadas por algúns au-
tores entre a vella poesía gaélica e a poesía su-
perrealista.
AILEIN DUINN
Non precisamos ir moi lonxe para coñecer 
a intrahistoria da seguinte composición, coñe-
cida na tradición musical escocesa como Ailein 
Duinn (en galego, “Alan, o do pelo escuro”). O 
personaxe a quen fai referencia o título é Ailean 
Moireasdan (Alan Morrison, en inglés), capitán 
de barco natural da illa de Leòdhas (outra das 
que conforman o xa mencionado arquipélago 
das Hébridas, e onde o clan Moireasdan tivo 
precisamente o seu berce). Na primavera de 
1788, Ailean Moireasdan partiu desde o porto 
de Stornoway con rumbo a Scalpay, na veciña 
illa de Na Hearadh, onde agardaba por el a súa 
prometida Annag Chaimbeul (Annie Campbell, 
en inglés). Infelizmente, unha terríbel tempes-
tade desatouse sobre o mar e afundiu o barco, 
acabando coa vida de todos os seus tripulan-
tes. Annag, destrozada pola noticia, compuxo 
un lamento estremecedor por medio do cal se 
Gura mise tha fo éislean
Moch sa mhaduinn is mi g’éirigh
Ó hí shiúbhlainn leat
Hí ri bhó hó ru bhí
Hí ri bhó hó ru bhí,
Ailen Duinn, ó hí shiúbhlainn leat
Ma ‘s’en cluasag dhuit a ghaineamh
Ma ‘se leabaidh dhut an gheamainn
Ma ‘s en t-iasg do choinlean geala
Ma ‘s e na róin do luchd-faire
Dh’ólainn deoch ge boil le cách e
De dh’fhuil do choim ‘s tu ‘n déidh do bhatahadh.
Que triste me encontro
hoxe pola mañá cedo.
Ai! Eu iría canda a ti,
Hí ri bhó hó ru bhí
Hí ri bhó hó ru bhí,
Alan o do pelo escuro, eu iría canda a ti!
Se a túa almofada é agora a area,
se as algas son agora a túa cama,
se os peixes te aluman agora coma candeas,
se son agora as focas as túas vixías...
Bebería eu de boa gana, aínda que todos o aborrecesen, 
todo o sangue do teu corazón así que afogases.
HI HORO’S NA HORO EILE
Dos dous textos anteriores podería des-
prenderse que a tradición musical escocesa en 
particular, e a gaélica en xeral, está hexemo-
nizada polas temáticas e os tons máis tristes e 
sombríos, e por unha concepción do sentimento 
amoroso en que a perda e mais a ausencia do ser 
amado ocupan os lugares centrais. Certamente, 
considerar nestes termos un folklore poético e 
musical tan rico como o escocés sería adoptar 
unha perspectiva, no mínimo, moi reducionista. 
Por iso consideramos interesante incluír, como 
contrapunto dos textos anteriores, a canción Hi 
horo’s na horo eile, composición cuxo autor, 
Iain Mac Neaill de Tiree (1827-1895), máis co-
ñecido como Bhàrd Bhaile Mhàrtainn (é dicir, 
“O Bardo de Balemartin”), lle dedicou a unha 
tal Mary Mac Donald. Aínda que esta peza en 
concreto aborda a temática amorosa (e faino 
ademais, como se verá, desde a óptica dunha 
muller nova e esperanzada), Iain Mac Neaill foi 
especialmente coñecido polas súas cancións sa-
tíricas e burlescas, e incluso pola súa activa par-
ticipación nas protestas dos campesiños escoce-
ses contra a política de distribución das terras e 
de pago de rendas.
Paulo Martínez Lema Do laio ao amor: tres mostras de poesía tradicional escocesa
Madrygal, 2013, 16  201-204 203
Hi horò ‘s na horo eile
hi horò ‘s na horo eile
hi horò ‘s na horo eile,
ti es o meu amor e nunca o hei negar mentres viva!
Sendo eu unha alegre mociña
entregueille o meu amor 
ao rapaz máis fermoso de cantos hai.
E xa endexamais hei de amar a ningún outro.
Adentreime no bosque, cheo de árbores e ramas,
e chamoume a atención un carballo novo;
foi en Glasgow, a das tendas,
onde namorei do fermoso e varonil raparigo.
Non hai dedos máis xeitosos para escribir coa pluma,
nin para afinar as cordas dun violín;
a túa música alegrábame a alma
cando me sentía triste e melancólica.
As túas espléndidas e fermosas crechas,
o teu cabelo tal que plumaxe dun merlo;
as túas meixelas, a cor mesma das rosas
cando nelas o orballo da mañá se pousa.
Fortes e ben talladas son as túas pernas,
coma un salmón en corrente clara e cristalina;
e é ben certo que che dei a ti o meu amor
antes que a calquera outra persoa do mundo.
Agora vivo eu atenta e esperanzada,
pois logo ha chegar o día en que esteamos xuntos;
e se te mantiveres fiel a min,
endexamais hei de amar a máis ninguén.
Hi horò ‘s na horo eile
Hi horò ‘s na horo eile
Hi horò ‘s na horo eile
Gur tu mo luaidh ri’ m bheò cha cheil mi.
Nuair a bha mi’ m chaileig ghoraich
Thug mi gaol is gradh do’n oigfhear
Aig am bheil a’ phearsa bhòidheach,
‘S cha ghradhaich mi ri m’ bheo fear eile.
Chaidh mi choill nan crann ‘s nan gallan,
chuir mi uigh am fiuran maiseach;
b’ ann an Glasachu nam buithnean
a thug mi run do ‘n diulnach fearail.
Miar as grinn’ air peann a sgriobhas
‘S a chuir gleus air teudan fidhle,
‘S e do cheòl a thogadh m’ intinn
nuair a bhithinn sgith fo smalan.
Do chul dualach, cuachach, boidheach,
Falt do chinn mar it’ an lon-duibh,
Do dha ghruaidh air dhreach nan rosan
‘S iad fo dhealta ceo na maidne.
Tha do chalpa cuimir, direach,
Mar bhradan aibhne ruith gu fior-ghlan,
‘S gura fior gu ‘n tug mi luaidh dhuit
Measg na bheil de shluagh air thalamh.
Ach tha mis’ an duil ‘s an dochas
Gu ‘n tig an la ‘sam bi sinn comhladh;
‘S ma bhios tu-sa dileas dhomh-sa
Cha ghradhaich mi ri m’ bheo fear eile.
Paulo Martínez Lema Do laio ao amor: tres mostras de poesía tradicional escocesa
Madrygal, 2013, 16  201-204204


Do laio ao amor: tres mostras de poesía tradicional escocesa

http://revistas.ucm.es/index.php/MADR/article/download/43708/41305

Do laio ao amor: tres mostras de poesía tradicional escocesa

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Portal de Revistas Científicas Complutenses