Piñeiro Pais, Laura

Portal de Revistas Científicas Complutenses

Recensións
Madrygal, 2014, 17  261-281 273
polo que é necesario que o autor extraia do seu 
maxín todas as súas estratexias para innovar un 
novo teatro en lingua galega. Como expoñiamos 
anteriormente, tras a escolma de textos de Le-
daíñas pola morte do meco, Criaturas, A burla 
do galo, Doentes, Animaliños e a presentación 
diacrónica das obras de Vidal Bolaño, finalmen-
te cae o pano.
En Roberto Vidal Bolaño e os oficios do tea-
tro, Roberto Pascual realiza un percorrido pola 
traxectoria de Vidal Bolaño reflexionando de 
forma madura e profunda sobre a biografía e a 
obra do compostelán e o que esta supuxo na mo-
dernización do teatro galego dos últimos anos 
da ditadura ata a actualidade. Para a creación 
deste estudo o autor non se basea nunha extensa 
bibliografía que sustente a súa proposta, senón 
que unicamente toma un pequeno feixe de obras 
como referencia e é quen de elaborar unha revi-
sión de inxente calidade literaria e documental 
propia dun experto na materia. Por todo isto, 
consideramos que esta obra merece un total 
recoñecemento dentro da nómina crítica sobre 
Vidal Bolaño. Ademais de destacar o dominio 
lingüístico maxistral que constatamos nestas 
páxinas, queremos outorgarlle os máis sinceros 
parabéns ó autor por contribuír con este estudo 
a que a morte non eclipse xamais o sol que nos 
proporcionou Abrente.
Laura Piñeiro Pais
Pena Presas, Montse e Enríquez Veloso, Gon-
zalo (2013): Un chapeu negro e un nariz de pa-
llaso. Tras os pasos de Roberto Vidal Bolaño. 
Vigo: Galaxia, 76 pp.
Co gallo do Día das Letras Galegas de 2013, 
dedicado a Roberto Vidal Bolaño, agromaron 
un gran número de textos que compendiaron 
vida e obra do escritor compostelán. Entre esas 
creacións destacamos a obra de Montse Pena: 
Un chapeu negro e un nariz de pallaso. Tras os 
pasos de Roberto Vidal Bolaño, publicada por 
Galaxia. Este texto preséntanos unha realida-
de dual, xa que nel conflúen o documental de 
Gonzalo Enríquez Veloso e a obra ensaística de 
Montse Pena Presas. Neste caso centrarémonos 
na análise do texto escrito para elaborar esta re-
censión. 
(pp. 77-89) e nel Roberto Pascual explica os co-
metidos destes dous oficios e enmarca a figura 
de Vidal Bolaño no ámbito da escenografía. Ao 
igual que acontecía no capítulo precedente, o 
autor propón aquí unha dualidade baseándose 
na consideración do crítico Henrique Rabuñal, 
quen definiu a Vidal Bolaño como o arquitecto 
e peón do teatro galego. Como expón Rober-
to Pascual, “o arquitecto debe idear os lugares 
nos cales van a habitar ou desenvolver as súas 
actividades unha serie de persoas cunhas nece-
sidades exclusivas e ten que integrar esa nova 
construción nun contexto determinado” (p. 78), 
mentres que o peón é “un escritor a pé de obra, 
un analista da evolución da montaxe, un estra-
tego e moldeador da forma con que a idea se 
vai ofrecer á vista e ao ouvido do espectador” 
(ibid.). Tras esta realidade bipartita, Roberto 
Pascual realiza un percorrido por algunhas das 
obras máis recoñecidas de Vidal Bolaño e desta-
ca nelas os elementos caracterizadores, xa sexan 
os recursos lumínicos como en Días sen gloria 
(1992) e Animaliños (2002), ou a maquillaxe 
grotesca de Laudamuco, señor de ningures. Fi-
nalmente, tras explicar minuciosamente en que 
consiste o traballo do director e do escenógrafo, 
Roberto Pascual reflexiona sobre a complexi-
dade da posta en escena e destaca de Roberto 
Vidal Bolaño a absoluta solemnidade coa que 
exercía o seu oficio.
O cuarto e último capítulo desta obra ten 
como título “O oficio da crítica” (pp. 89-94) 
e nel Roberto Pascual describe a pegada críti-
ca de Vidal Bolaño no ámbito da xornalística. 
Así mesmo, o autor explica que “a crítica cum-
pre varios papeis relevantes como elemento 
mediador entre os emisores e os receptores ou 
potenciais asistentes ás obras teatrais” (p. 89). 
A finalidade primeira da obra de Roberto Vidal 
Bolaño era entreter, moi entroncado co princi-
pio brechtiano de pracer a través do acceso e da 
ampliación do coñecemento. Por outra banda, 
Roberto Pascual reflexiona sobre a recepción da 
obra de Vidal Bolaño e afirma que a súa drama-
turxia pode ser extrapolada ós contextos máis 
actuais. Finalmente, o autor sinala a faceta de 
espectador de Bolaño, que será determinan-
te para a creación dunha dramaturxia propia e 
inigualable, e manifesta que “unha boa crítica 
sempre gañará interese para o lector” (p. 92), 
RECENSIÓNS.indd   13 06/08/2014   13:35:59
Recensións
Madrygal, 2014, 17  261-281274
galego fundamentalmente en dous vieiros, así 
como expón Montse Pena: por unha banda o 
do teatro popular, que asenta as súas bases na 
tradición e un teatro vangardista que innova e 
rompe con esa tradición do teatro galego an-
terior. Vidal Bolaño, xunto a Euloxio Ruibal e 
Manuel Lourenzo, xorde como primeiro drama-
turgo propiamente dito. Da man deses primeiros 
dramaturgos agroman os alicerces do que serán 
os premios de teatro de arestora. Vidal Bolaño 
é proclamado gañador do Premio Abrente en 
1976 con Laudamuco, señor de ningures e en 
1980 con Bailadela da morte ditosa.
“A paréntese” revélanos o período temporal 
de volatilización de Vidal Bolaño dos teatros. 
En 1984 nace o Centro Dramático Galego, di-
rixido por el mesmo. Tras a decepción que su-
puxo a representación de Agasallo de sombras, 
que presentaba unha Rosalía que rompía os 
moldes canónicos, Vidal Bolaño entra nun es-
tado de crise contra o órgano do poder que cul-
minará, como Montse Pena explica, no momen-
to en que “é vetado por parte do conselleiro de 
Educación daquel momento, Vázquez Portome-
ñe, para participar como actor na montaxe que a 
compañía institucional estaba preparando sobre 
Follas novas” (p.36). Tras este episodio, Vidal 
Bolaño encarniza unha loita implacable contra 
o poder, o único obstáculo da liberdade creado-
ra. Durante estes seis anos de digresión da súa 
actividade teatral, Vidal Bolaño céntrase na súa 
carreira interpretativa realizando traballos para 
a televisión e o cine, aínda que non abandona 
completamente o seu percorrido teatral. Regre-
sa ó epicentro da dramaturxia galega da man de 
Damián Villalaín cando este é nomeado director 
do Centro Dramático Galego.
“O chapeu negro”, o outro elemento identi-
ficador da figura de Vidal Bolaño, xorde máis 
tarde que o nariz, así como expón Montse Pena 
nesta cuarta sección. Maniféstase polo amor que 
lle proferiu a unha actriz que morrería de socato 
pouco despois. En 1991 con Saxo Tenor, o au-
tor recuperarase definitivamente da paréntese de 
outrora. As críticas e esa “feitura cinematográ-
fica” propiciaron o florecemento doutras pezas 
como a triloxía ¡Anxeliños!, Criaturas e Ani-
maliños. Vidal Bolaño funda a compañía Teatro 
de aquí xunto a Belén Quintáns. Neste período 
nacen pezas como Días sen gloria, un texto que 
Montse Pena é doutora en Teoría da litera-
tura e Literatura Comparada na USC, onde im-
parte clases no Departamento de Didáctica da 
Lingua e Ciencias Sociais. A súa liña de inves-
tigación é a da literatura infantil e xuvenil gale-
ga. Seguindo este vieiro coordinou xunto a Pilar 
Sampedro a obra Guía de literatura infantil e 
xuvenil non discriminatoria. II (2010). Ademais 
do seu labor docente, Montse realiza traballos 
de crítica literaria en diferentes eidos, como en 
revistas e xornais.
A obra de Montse Pena Presas consta de 
73 páxinas que ispen a alma de Vidal Bolaño 
a través de imaxes evocadoras das súas repre-
sentacións e das súas innumerables facetas de 
cara ó teatro. O ensaio comeza cun adro, unha 
síntese na que a autora expón as pretensións da 
obra e os agradecementos. Tras este preámbulo 
comezan os sete capítulos nos que se compón o 
ensaio. 
“Antes” ínstanos a experimentar esa sensa-
ción de calafrío que o teatro lle proporcionou a 
Vidal Bolaño dende a súa idade máis temperá. 
Este capítulo sitúanos no barrio de Vista Alegre 
de Santiago de Compostela, onde o noso autor 
nace e comeza a desenvolver a súa andaina tea-
tral nas Xuventudes Obreiras de Acción Cató-
lica. Bebendo das fontes que lle proporciona-
ron Cunqueiro, Otero Pedrayo e Valle-Inclán e 
quebrada esa primeira ilusión cinematográfica, 
funda en 1971 o Equipo Lupa xunto a Euloxio 
R. Ruibal e Félix Casado. Este grupo tiña como 
principal fundamento o de “desenvolver os ali-
cerces dun cinema galego” (p. 18). Pero si hai 
algo que suscita interese neste “Antes” son esas 
múltiples facetas de Vidal Bolaño de cara ó tea-
tro, que terán como consecuencia a creación do 
Grupo Antroido en 1974.
“O nariz de pallaso” supón o esclarecemen-
to desa indumentaria tan característica de Vidal 
Bolaño. Existen varias opinións ó respecto que 
Montse Pena recolle para abrir este segundo ca-
pítulo. O proxecto do Teatro Antroido volveuse 
cada vez máis ambicioso e pretendía conformar 
xa de forma contundente unha bibliografía sóli-
da de teatro en galego. Sen dúbida a aparición 
das Mostras de Teatro de Ribadavia supuxo o 
pulo definitivo para este proxecto insaciable de 
renovación da dramaturxia galega. A Asocia-
ción Cultural Abrente (1975) reactivou o teatro 
RECENSIÓNS.indd   14 06/08/2014   13:35:59
Recensións
Madrygal, 2014, 17  261-281 275
o exposto con anterioridade consideramos que, 
tanto o texto de Montse Pena como o documen-
tal feito por Gonzalo Enríquez Veloso, supoñen 
a revisión definitiva da vida e da nómina dramá-
tica de Roberto Vidal Bolaño, xa que esta obra 
está asentada en base a eses dous eidos ós que 
faciamos referencia ó comezo: o audiovisual e 
o literario. Ademais de destacar a absoluta sen-
sibilidade no tratamento dos temas e o dominio 
que agroman destes textos, queremos darlle os 
parabéns ós autores por contribuíren con esta 
obra a que a presenza de Vidal Bolaño permane-
za no imaxinario colectivo galego, ao modo de 
Álvaro Cunqueiro, “mil primaveras máis”.
Laura Piñeiro Pais
Pérez Rodríguez, Luis (2011): O pórtico poé-
tico dos Seis Poemas Galegos de F. García Lor-
ca. Santiago de Compostela: Consello da Cultu-
ra Galega, 406 pp.
Estamos ante un volume que recolle un im-
portante e moi detallado traballo de investiga-
ción dos poemas galegos de Lorca, ademais 
dunha análise minuciosa do que rodeou ao poe-
ta na súa entrada no mundo da lingua e cultura 
galega. Luis Pérez Rodríguez, licenciado en Fi-
losofía e Letras, Filoloxía Románica e Dereito, 
gran especialista na obra de Blanco-Amor, é o 
autor deste magnífico volume, que xa foi publi-
cado por vez primeira no ano 1995. O exemplar 
que temos hoxe entre as mans é a terceira edi-
ción, reimpresión da segunda de 1998, que xa 
fora corrixida e aumentada.
Tras a “Nota á Terceira Edición”, transcrí-
bese o “Prólogo”, escrito por Carlos Martínez-
Barbeito na Coruña en 1996. Neste relátase co- 
mo o autor deste volume apareceu na casa de 
Martínez-Barbeito para falar con el da súa re-
lación con Lorca e para poder ter acceso a li-
bros firmados polo poeta granadino e a cartas 
intercambiadas entre eles e outros amigos e in-
telectuais. Algúns destes pequenos tesouros de 
Martínez-Barbeito, xa non só as súas palabras, 
van ser reproducidos na obra. 
“Queremos insistir na lembranza dos Seis 
Poemas Galegos, intenso pórtico poético, romá-
nico e moderno, para a nosa poesía e lembrar, 
brevemente, aquela Galicia que el transitou nas 
Montse Pena caracteriza como un “western la-
zarillesco e quixotesco” (pp. 44-45) que deixa 
entrever esa pretensión por parte do autor de 
realizar un teatro realista co que os galegos se 
puidesen identificar. O Teatro do Aquí obtivo 
grande éxito coa representación das obras de 
Vidal Bolaño da liña do “neorrealismo e pegada 
social aguda” como Doentes, Mar Revolto ou 
Rastros.
“Un nariz e máis un chapeu” é a síntese per-
fecta de todo o exposto anteriormente. Neste 
capítulo, a autora compendia toda a nómina de 
Roberto Vidal Bolaño e explica que estas obras 
“responden a dúas liñas ben marcadas”, a “dúas 
vertentes que non se contradín, senón que se 
complementan” (pp. 53-54). Montse Pena su-
xire tomar un calidoscopio para comprender a 
complexidade da obra de Vidal Bolaño. Eses 
fragmentos de vidro do calidoscopio correspón-
dense, segundo a autora, coas grandes claves da 
súa dramática, que enuncia de forma destacada. 
Finalmente, tras tocar todas as teclas dunha me-
lodía que nace aló polos 50, Montse Pena afir-
ma que “para coñecer en profundidade a obra 
de Roberto Vidal Bolaño, o mellor que se pode 
facer é deixar o calidoscopio e coller un texto 
seu ou asistir á representación dunha das súas 
pezas” (p. 62).
“Despois” supón os derradeiros folgos dunha 
obra que morre e un autor que perece. Vidal Bo-
laño fina en 2002 a causa dun cancro de pulmón. 
Tras o seu enterro, Montse Pena facendo gala 
dunha sensibilidade maxestosa, explica que 
“sobre o seu ataúde descansaban un chapeu ne-
gro e un nariz de pallaso que indicaban que alí 
estaba o cómico. E despois (...) a súa obra, a que 
aínda nos fai sentir o calafrío” (p. 64).
“O que ficou: a obra dramática de Roberto 
Vidal Bolaño” é un compendio das obras de Vi-
dal Bolaño dende os comezos do seu percorrido 
pola dramaturxia galega ata a fin dos seus días. 
A autora fundaméntase nunha extensa bi-
bliografía para a creación deste ensaio, que se 
contrapón coa tímida extensión do mesmo. Ade-
mais do percorrido pola figura de Roberto Vidal 
Bolaño, Montse Pena documéntase de todos os 
elementos que compoñen a atmosfera en torno a 
que xiraba o compostelán, xa sexan os abundan-
tes colectivos ós que pertenceu, coma as figuras 
que participaron na súa andaina teatral. Por todo 
RECENSIÓNS.indd   15 06/08/2014   13:35:59


Pena Presas, Montse e Enríquez Veloso, Gonzalo (2013): "Un chapeu negro e un nariz de pallaso. Tras os pasos de Roberto Vidal Bolaño"

http://revistas.ucm.es/index.php/MADR/article/download/46394/43589

Pena Presas, Montse e Enríquez Veloso, Gonzalo (2013): "Un chapeu negro e un nariz de pallaso. Tras os pasos de Roberto Vidal Bolaño"

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Portal de Revistas Científicas Complutenses