Piñeiro Pais, Laura

Portal de Revistas Científicas Complutenses

Recensións
Madrygal, 2015, 18  293-315 311
Unha proposta moi recomendable polo se-
lo particular dunha escrita que agardamos que 
siga experimentando con novas dimensións da 
plasticidade da palabra e con plásticas mar-
cadamente poéticas nun frutífero diálogo no 
que ambas se sobredimensionan e crean novos 
sentidos. 
Isabel Mociño González
García Vega, Lucía (2014): Rosalía de  Castro 
e os lugares de Cantares gallegos. Pontevedra: 
Edicións do Cumio, 135 pp. 
Todo acto de lectura debería de ser enten-
dido como unha viaxe en si mesma, xa que a 
través dos diferentes espazos o lector ten a ca-
pacidade de mergullarse nuns mundos ós que 
o autor o convida a acceder. No imaxinario 
galego, dende os albores da súa literatura, o 
espazo xogou un papel fundamental porque 
actuou como un instrumento de transforma-
ción, un camiño de liberación dos autores 
a través da estética que lles proporcionaba 
o medio. Unha das obras que mellor reflicte 
esa preponderancia da toponimia é Cantares 
gallegos, concibida como un gran compendio 
de espazos do rural galego, alén doutros luga-
res significativos da xeografía mundial. Lucía 
García Vega realiza o seu propio traxecto po-
los espazos físicos evocados no primeiro poe-
mario en galego de Rosalía de Castro e a partir 
deles indaga na biografía da autora, propoñen-
do unha nova e orixinal revisión sobre a figura 
máis internacional das letras galegas. 
Rosalía de Castro e os lugares de Can-
tares gallegos é unha obra que convida ó 
lector a achegarse á toponimia explícita desas 
coplas a partir dun extraordinario labor de 
documentación, tanto a nivel textual como 
a nivel iconográfico. Lucía García Vega é 
licenciada en Humanidades e doutora cum 
laude pola Universidade Complutense de 
Madrid. En 2001 obtivo o Diploma de Estu-
dos Avanzados defendendo un traballo sobre 
Rosalía de Castro, figura na que se centrarían 
gran parte das súas investigacións. Na actua-
lidade Lucía García Vega combina o seu la-
bor científico coa creación literaria, xa que foi 
gañadora de diferentes galardóns en certames 
literarios dende 2011 ata 2013. 
dar o pasado” (VI). Un cambio de perspectiva 
ante a palabra que despois do exilio do eu, da 
negación, do medo, da renuncia, do baleiro, 
chega á incapacidade do discurso de nomear e 
queda só a esperanza e unha nova dimensión, 
máis benévola, das ruínas, do medo, da me-
moria, das crenzas, do mito..., que adquiren un 
novo sentido. Deste modo, péchase o círculo e 
dáse paso da inicial consciencia de que a pa-
labra poética xa non é un refuxio á esperanza 
no futuro e nas múltiples posibilidades que se 
abren na incerteza. Unha concepción da poe-
sía como exploración dos afectos, camiño de 
comprensión da vida e dun mesmo, como per-
curso cara á verdade que finalmente nos leva 
á liberdade, cara á memoria, as raíces e a vida. 
Nestas raiceiras, tan importantes na poética 
de Baldo Ramos, agroman tamén con forza os 
exilios e silencios dos que un día marcharon 
lonxe da familia, presentes xa dende a dedica-
toria da obra. A eles diríxese en diferentes com-
posicións, nas que a distancia, os silencios, as 
lembranzas da infancia ou a dor da separación 
se fan patentes en versos coma estes: “revivo 
a angustia de despedirse dunha nai que acata a 
sentenza de non volverte ver” (XVIII). Gallas 
dunha estirpe que non por separadas deixan de 
doer (“a primeira vez que sentín a ausencia/ 
souben que os pesadelos terminan por ser vivi-
dos”, XX), presentes nun futuro de esperanza 
no que hai vontade de seguir creando lazos de 
unión (“vou edificar, Aldara, para ti/ un mundo 
posíbel no poema”, XXI). 
É de sinalar tamén na obra o diálogo da 
palabra coa expresión plástica, neste caso da 
man dos deseños de Carlos González Villar 
(La Plata, Arxentina, 1949), pintor e gravador 
co que Baldo Ramos ten colaborado noutros 
proxectos, como a mostra Onde beben os cer-
vos que amansou o calígrafo. Dúas concep-
cións artísticas que teñen moitos puntos en 
común e que nesta obra se reflicte no mapa dos 
afectos, das sensacións encontradas, da loita 
interior na busca dunha saída do labirinto que 
se plasman nos negros que conflúen ou flúen 
cara aos grises en diferentes intensidades e na 
pulsión do vermello, que ben podería ser o ras-
tro desa loita que vai cesando cara á serenida-
de e a espera esperanzada. 
Recensións
Madrygal, 2015, 18  293-315312
antonomasia a presenza de Galicia e a reivin-
dicación da comunidade galega, anticipándose 
ó que posteriormente serán o Rexionalismo e 
o Nacionalismo. Ademais da observación de 
Galicia como lugar idílico, García Vega desta-
ca a presenza doutros locativos alleos ó Estado 
español como o Parnaso, lugar de inspiración 
literaria, e outros países europeos como Italia 
e Suíza, os que equipara coa terra galega po-
lo seu feitío paisaxístico. Por outra banda, os 
lugares de valor negativo versarán sobre espa-
zos diferentes a Galicia e son utilizados como 
pretexto para a afirmación do propio respecto 
do alleo. Por extensión, o lugar que Rosalía 
considera máis negativo é España, alén das 
súas respectivas comunidades, por exemplo: 
Castela, Estremadura, Alicante ou Murcia. A 
intención de Rosalía de Castro con este pró-
logo, segundo indica García Vega, é reivin-
dicar unha distribución máis xusta do estado 
español, onde Galicia non estea relegada a un 
segundo plano. Para iso, a autora introduce a 
xeografía rural como reflexo da alma do pobo 
galego e desbota a posibilidade de introducir 
espazos urbanos ou personaxes que pertenzan 
á burguesía, que se caracterizaba precisamente 
por falar en castelán.
O segundo capítulo titúlase “Os lugares 
dos cantares” e nel a autora analiza de for-
ma pormenorizada aquelas composicións que 
contan coa presenza dunha toponimia explí-
cita. Segundo García Vega, Rosalía emprega 
nomes de lugar en dezaoito dos trinta e cin-
co cantares que compoñen a obra. A estudosa 
considera que a toponimia está máis presente 
naqueles textos de corte máis intimista, onde 
Rosalía introduce espazos máis próximos á 
súa biografía. A continuación expóñense os 
exemplos concretos que deixan entrever a pre-
senza deses lugares e a significación que cada 
un deles ten dentro do imaxinario de Rosalía 
de Castro. Así, observamos que a partir dun 
gran territorio como é Galicia, a autora pre-
senta outros espazos da franxa atlántica como 
son, por exemplo, Muxía, Laxe, Muros, Ca-
mariñas, Rianxo, Cee, Noia, etc. Ademais de 
dignificar estes lugares, García Vega destaca a 
incidencia da auga como símbolo característi-
co de Galicia e faino a través das referencias 
ás fontes, ós ríos e ós ambientes de costa. Por 
Na introdución da obra, Lucía García Ve-
ga explica a importancia fundamental de dúas 
cidades na biografía de Rosalía de Castro: Vi-
go, lugar de publicación dos Cantares, e San-
tiago de Compostela, espazo onde a escritora 
asina a dedicatoria do libro o 17 de maio de 
1863. Non obstante, a autora destaca a pre-
senza de Galicia como conxunto nas páxinas 
de Cantares gallegos, obra que actuará como 
voceiro para reivindicar o propio, así como xa 
pretendera Fernán Caballero nos seus Cuen-
tos y poesías populares andaluzas de 1859. O 
obxectivo primordial que Rosalía pretendía 
acadar coa publicación dos seus Cantares era 
precisamente a conservación da cultura e da 
identidade galegas e a dignificación e promo-
ción de Galicia. Trátase da recreación simbóli-
ca do espazo propio respecto ó alleo. 
O estudo de Lucía García Vega está di-
vidido en tres capítulos: un primeiro, onde a 
autora reflexiona sobre os lugares que teñen 
constancia explícita no prólogo dos Cantares; 
unha segunda parte, máis extensa, que fai refe-
rencia ós topónimos que aparecen nas coplas e 
un último capítulo de relación de lugares, onde 
aparecen expostos todos os espazos anterior-
mente citados acompañados da explicación (e 
nalgúns casos imaxe) pertinente sobre a rela-
ción entre eses lugares e a biografía de Rosalía 
de Castro. 
Na primeira parte, titulada “Os lugares do 
prólogo”, a autora destaca a transcendencia da 
xeografía no limiar e realiza unha distinción 
entre os tipos de topónimos que Rosalía uti-
liza, a saber: topónimos concretos que admi-
ten retroacción, é dicir, lugares que a escritora 
traslada e adapta ó texto pero que pertencen 
ó seu pasado inmediato, e topónimos conec-
tados directa ou indirectamente cos move-
mentos migratorios dentro e fóra da Península 
Ibérica. Nas páxinas do prólogo de Cantares 
gallegos, segundo afirma García Vega, o ma-
nexo xeográfico invita a interpretar que Ro-
salía opón a súa identidade territorial propia, 
Galicia, a outras alleas como Castela ou en 
extensión España. Así, a autora propón unha 
dobre perspectiva para catalogar os espazos 
presentes no prólogo e distinguirá dous tipos 
de espazos: os de valor positivo e os de va-
lor negativo. No primeiro grupo destaca por 
Recensións
Madrygal, 2015, 18  293-315 313
nomes de lugar dos Cantares acomódanse ás 
grandes liñas temáticas do poemario (costu-
mismo, paisaxismo, intimismo, crítica social, 
etnoloxía...). Ademais, no texto de Rosalía 
está exposta unha marcada crítica á despro-
porción dos territorios non estatais e reivin-
dícase o territorio propio respecto do alleo. 
Non obstante, Rosalía de Castro non presenta 
ningunha intención separatista nin antiespaño-
lista, senón que constrúe o seu texto a partir 
do uso superlativo dunha paisaxística galega 
que coñece en primeira persoa. O obxectivo 
final dos Cantares será, por tanto, a ruptura 
dos prexuízos contra Galicia e o seu idioma, 
presentando un territorio concibido como un 
locus amoenus que representará a conciencia 
colectiva do pobo galego. 
A través deste texto, Lucía García Vega 
proporciona unha nova mirada á traxectoria 
literaria e biográfica de Rosalía de Castro, pre-
sentando unha obra madura e cimentada nun 
extraordinario traballo de documentación e 
investigación tanto da toponimia como da li-
teratura da autora do XIX, así como se reflicte 
na bibliografía que pecha este estudo. A au-
tora non se cingue exclusivamente ó obxecto 
literario, senón que dende aquí destacamos a 
importancia da conxunción entre a imaxe e 
o texto que caracteriza o terceiro capítulo da 
obra, coa fin de trasladar ó lector a esa viaxe 
que Rosalía de Castro realizou durante toda 
a súa vida. Finalmente, dende aquí queremos 
darlle os máis sinceros parabéns á autora por 
esta nova proposta de achega ó texto rosaliano 
e tamén por nos convidar a descubrir unha se-
rie de lugares de excelente silencio que, como 
diría Ortega e Gasset, non se caracterizan nun-
ca por un silencio absoluto. 
Laura Piñeiro Pais 
González Fernández, Helena e Cebreiro 
Rábade, María do (eds.) (2012): Canon y sub-
versión. La obra narrativa de Rosalía de Cas-
tro. Barcelona: Icaria, 204 pp.
El libro que ocupa esta reseña representa 
el esfuerzo, por parte de sus editoras y colabo-
radoras, de remediar la relegación de una de 
las figuras literarias más importantes no solo 
outro lado, Rosalía de Castro enumera dife-
rentes lugares referentes á etnografía (descri-
cións positivas das rapazas galegas, tanto de 
costa como de interior, e alusións á vestimenta 
tradicional) e á relixión (santuarios, igrexas, 
etc.). Como explica García Vega, a pluralida-
de xeográfica proposta en Cantares gallegos 
non se oporía á idea dunha Galicia homoxénea 
e unitaria. 
Ao longo deste capítulo a autora continúa 
o seu compendio de toponimia galega (San 
Lois, Pombal, Bastavales, Padrón, Carril, Xin-
zo, Sar, Seixo, Arretén, Laíño, Lestrove...) 
e non galega (Cais (Cádiz), Castela, Brasil, 
Salamanca, Australia, Italia, América...) e 
adscribe os cantares a unhas liñas temáticas 
determinadas como son o proceso migratorio 
dos galegos, que provoca o distanciamento 
entre a persoa e o espazo de orixe e entre o 
emigrado e as persoas que choran a súa mar-
cha. Ademais, nestes textos Lucía García Vega 
expón que Rosalía reflicte a partir da toponi-
mia algunhas das características da comunida-
de galega como son: o pouso da superstición, 
a matanza do porco ou o arraigo do pobo á 
relixiosidade, alén da denuncia da falta de al-
fabetización feminina, a promoción do trato 
de igualdade social e a desconfianza perante 
o progreso. En definitiva, a autora deixa en-
trever neste capítulo un traballo exhaustivo de 
reflexión e documentación xeográfica. 
O terceiro capítulo que compón este estu-
do trátase da relación de lugares expostos po-
la autora con anterioridade e este non supón 
unicamente un compendio de espazos por or-
de alfabética, senón que os topónimos recolli-
dos gardan estreita relación coa biografía de 
Rosalía de Castro. Para a presentación destes 
lugares, Lucía García Vega opta por propor-
cionar os seus datos a través de táboas, onde 
ten constancia a localización do topónimo tan-
to no espazo como na obra e, nalgúns casos, as 
explicacións van acompañadas por fotos dos 
lugares en cuestión, onde queda presente unha 
vez máis o magnífico labor de documentación 
da autora. 
A obra Rosalía de Castro e os lugares de 
Cantares gallegos conclúe cun apartado a mo-
do de conclusións, das que extraemos que os 


García Vega, Lucía (2014): "Rosalía de Castro e os lugares de Cantares gallegos"

http://revistas.ucm.es/index.php/MADR/article/download/51480/47756

García Vega, Lucía (2014): "Rosalía de Castro e os lugares de Cantares gallegos"

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Portal de Revistas Científicas Complutenses