Freixeiro Mato, Xosé Ramón

Portal de Revistas Científicas Complutenses

para configurar a los personajes protagonistas es funda-
mental para la verosimilitud de la obra, pues además nos
presenta su entorno familiar y complementa esa visión
con otros personajes secundarios. El salto temporal que
se produce entre las dos partes nos permite observar la
evolución de los tres niños y también de Mariscal, el
líder de los contrabandistas, que, aunque aparentemente
está caricaturizado por su traje y sus guantes blancos, su
manera de hablar y su comportamiento, posee una pro-
fundidad psicológica admirable.
Mariscal es, directa o indirectamente, el dueño de
Brétema. Controla las mercancías que llegan y a los
agentes de la Guardia Civil para que no haya problemas.
Su cinismo le ha permitido situarse en lo más alto,
pisando a los más débiles si era necesario. Sin embargo,
su forma de actuar daña a las mujeres que él más quiere,
tanto a Guadalupe, su mujer, como a Sira, su amante y
mujer del padre de Brinco.
La confección de los tres amigos también es acerta-
da, con la ventaja de que el lector los conoce desde que
eran niños y puede comprender sus actos. Fins desde
pequeño sufre “ausencias”, como llaman a los ataques
epilépticos, y sus padres intentan que lo mantenga en
secreto. Con el paso del tiempo, lo ve como un poder
especial en vez de como un problema. Y es que al irse,
su mal desaparece, pero cuando regresa a Brétema, don-
de el silencio es la niebla que lo cubre todo, vuelven
también sus ausencias.
Fins Malpica no deja de querer nunca a Leda, y
que sea la mujer de su mejor amigo no hace sino refor-
zar su incorruptibilidad y sus ganas de desmantelar los
turbios negocios de Brétema. Su amigo Víctor Rum-
bo, apodado Brinco, ha sido siempre lo contrario que
él, un triunfador, valiente, atrevido. Brinco se convier-
te en el piloto más rápido de la costa gallega y llega a
ser la mano derecha de Mariscal y a dirigir la organi-
zación del narcotráfico. Los caminos de los dos anti-
guos amigos se cruzarán y solo uno puede resultar
vencedor.
Leda, el principal vértice de este triángulo amoroso,
desde pequeña tiene un fuerte carácter e intenciones de
hacerse rica, y, como la mayoría en Brétema, escoge la
manera fácil junto a Brinco. Su reencuentro con Fins,
tras muchos años sin noticias y él como inspector que
investiga las operaciones de tráfico de drogas que se
dirigen desde el pueblo, es uno de los momentos más
tensos de la novela: la muchacha olvida todos los
momentos vividos durante la infancia para proteger su
presente y su futuro.
Rivas crea una fascinante historia en la que señala
los problemas sociales relacionados con el contrabando
y su posterior transformación al narcotráfico. En la
novela se recoge implícitamente la profesionalización
de las bandas y su conexión con otras redes mundial-
mente perseguidas, lo que pone de manifiesto la tras-
cendencia de unas operaciones ilícitas tradicionalmente
silenciadas. Esta evolución y los conflictos sociales que
desencadenan están tratados hábilmente, ya que el autor
presenta personajes que pueden servir como ejemplos
paradigmáticos, como así lo demuestra Chelín, que de
pequeño jugaba a fútbol con Fins y Brinco y cuando es
adulto cae en la drogadicción. Además, Rivas elige con
mucho acierto el tipo de narrador que utiliza en cada
capítulo, lo que le permite tomar distancia en momentos
trágicos, adelantar información que ocurrirá en el futu-
ro, aclarar cuestiones del pasado o mostrar los pensa-
mientos y sentimientos de un determinado personaje.
De este modo puede crear párrafos tan bellos como el de
la marcha de Fins de Brétema tras la muerte de su padre,
que desde el autobús mira a la playa y todas las mujeres
descalzas las confunde con Leda.
Con Todo é silencio Manuel Rivas vuelve a demos-
trar que no es solo uno de los principales y más conoci-
dos autores gallegos actuales, sino además una de las
voces imprescindibles de la narrativa actual española.
Javier RIVERO GRANDOSO
SÁNCHEZ REI, Xosé Manuel (2010): O complemento
preposicional en galego. Análise desde a gramática de
valencias. A Coruña: Universidade da Coruña, 118 pp.
Sae do prelo este volume como monografía número
seis da Revista Galega de Filoloxía (RGF), unha publi-
cación da Área de Filoloxías Galega e Portuguesa da
Universidade da Coruña que vén aparecendo regular-
mente desde o ano 2000, con periodicidade anual, e que
por tanto vai neste momento polo seu número 11. ARFG
tamén vén editando, sen regularidade definida, uns
monográficos que desenvolven temas que, debido á súa
extensión, non poderían aparecer na revista en forma de
artigos e que polo seu contido encaixan perfectamente
nas súas liñas de publicación, neste caso calquera aspec-
to relativo á filoloxía galego-portuguesa. A última des-
tas monografías publicada é O complemento preposicio-
nal en galego. Análise desde a gramática de valencias,
da autoría do profesor Xosé Manuel Sánchez Rei.
Este traballo insírese no ámbito da sintaxe do gale-
go, que até ao momento foi obxecto dunha escasa aten-
ción dentro dos estudos lingüísticos e que ten xerado
poucas monografías específicas aínda na altura, nomea-
damente de carácter sincrónico. Só por este motivo xa
debería ser merecente dunha especial acollida. Mais
tamén o é por asentar o marco teórico da teoría da valen-
cia na análise gramatical galega, que sen dúbida con-
tribúe para a clarificación do conflito que nalgúns casos
se dá á hora de analizar os elementos argumentais exixi-
dos polo verbo. Se foi nos inicios da segunda metade do
pasado século cando tal teoría sintáctica tivo a súa pri-
meira formulación na obra de Lucien Tesnière, aínda
que logo coñecese importantes revisións e modifica-
cións, hora era de que a tal perspectiva de análise se lle
tentase tirar tamén o maior proveito no caso da lingua
galega, a coadxuvar así de paso na modernización e na
Recensións
229Madrygal, 2011, 14 217-232
actualización dos estudos sintácticos, xeralmente secun-
darizados ou minorizados na tradición gramatical da lin-
gua galega.
A presente monografía foca o que se veu denomi-
nando complemento directo con preposición ou suple-
mento na tradición lingüística hispánica, con arraigo
igualmente nos estudos de galeguística. Tal comple-
mento ten unha especial relevancia na lingua galega por
poder aparecer tamén en alternancia co complemento
directo en construcións dotadas dunha especial expresi-
vidade (Segar a herba / Segar na herba, Apañar as
patacas / Apañar nas patacas), a adquirir a distinción
entre ambas un matiz estilístico, para alén doutros posí-
beis valores. Desde a óptica da gramática de valencias
ou gramática dependencial trátase na realidade do cuar-
to actante (A4), entre os exixidos sintáctica e semantica-
mente polo verbo. O autor opta pola nomenclatura de
complemento preposicional con base no feito morfoló-
xico de que ese cuarto actante precisa de levar unha
partícula prepositiva para manifestar a súa ligazón ao
verbo, a cal cumpre a función de servir de preludio para
o devandito actante. A teoría da valencia –termo tomado
da química que indica o número de elementos argumen-
tais que ten o verbo– sufriu importantes revisións desde
a súa formulación inicial e foi introducida en Portugal
polos profesores Busse e Vilela (Gramática de Valên-
cias. Apresentação e Esboço de Aplicação à Língua
Portuguesa, 1986), cuxo traballo constitúe un dos refe-
rentes máis directos da monografía de Sánchez Rei.
A obra estrutúrase en cinco capítulos, dos cales o
cuarto recolle as conclusións e o quinto as referencias
bibliográficas. O capítulo un (“Introdución”, pp. 13-45),
após unhas consideracións xerais referidas ao status do
verbo desde a óptica da gramática dependencial, trata da
caracterización sintáctica dos verbos, isto é, do seu com-
portamento canto aos complementos que precisan para
posuíren plena significación; neste sentido, toma en
consideración os conceptos de 'transitividade' e 'ergati-
vidade' como subfuncións da 'participación' de Halliday,
que conduce á clasificación das linguas en transitivas e
en ergativas; mais na realidade non existen modelos
puros e o que se produce é o predominio dun modelo
transitivo, como no caso do galego, ou ergativo, caso do
éuscaro. De acordo coa transitividade distingue entre
construcións transitivas, intransitivas e impersoais, para
finalmente estabelecer, de acordo co profesor Mário
Vilela, a distinción entre unha transitividade forte e
outra fraca. Con todo, o núcleo deste primeiro capítulo
constitúeo o concepto de 'valencia' e os seus actantes no
marco sintáctico-semántico de rexencia e outras aplica-
cións que posúe (valencia interior e exterior, valencia
semántica, dicionario de valencias, valencia do texto),
para terminar por afrontar a por veces dificultosa distin-
ción entre actantes e circunstantes, ou argumentos e
satélites, ben como entre actantes obrigatorios e faculta-
tivos, deixando así ben sentadas as bases teóricas para o
estudo do complemento preposicional ou cuarto actante.
É na análise deste actante onde se centra o capítulo
dous (“Caracterización de A4”, pp. 47-75), que estuda os
trazos que permiten singularizalo face a outros comple-
mentos exixidos polo predicado verbal; e, máis en pro-
fundidade, analiza a relación entre A2 e A4, ben como as
preposicións que introducen o último. Neste último
aspecto contrástase o predominio dunhas preposicións
en comparación con outras, a se atestaren tamén dife-
renzas diacrónicas e de rexistro, e inclusive coinciden-
cias entre o galego e o portugués ultramarino que resul-
tan inusuais no padrón lisboeta; mais a conclusión a que
chega o autor neste ámbito é que na lingua galega as
partículas prepositivas predominantes na introdución de
A4 son a, de e en, que tamén son as que presentan unha
maior flutuabilidade, a obedecer a súa presenza ou
ausencia nuns casos á vontade estilística e noutros á
mudanza de significado da predicación lingüística.
Após indicar os constituíntes de A4, termina este capítu-
lo cunha revisión sumaria do seu tratamento nas gramá-
ticas galegas, a comezar polas decimonónicas e chegan-
do á de López, Lourenço e Moreda publicada en 2010.
O capítulo tres (“O verbo e A4”, pp. 77-101) analiza
os comportamentos que este elemento actancial presen-
ta a respecto do verbo, distinguindo neste sentido entre
verbos bivalentes, verbos trivalentes e verbos con valen-
cia variábel. Canto aos primeiros, uns só admiten ser
complementados mediante un A4, que pode ser argu-
mento obrigatorio ou facultativo, e outros toleran tanto a
construción con A2 como con A4, unhas veces cunha
notábel mudanza de significado (Conta os amigos /
Conta cos amigos) e outras só cunha pequena modifica-
ción de sentido ou de matiz (Precisa cartos / Precisa de
cartos); é aquí onde se insiren as construcións tan carec-
terísticas do galego como Ler o xornal / Ler no xornal.
Os verbos trivalentes presentan simultaneamente A2 e
A4, polo cal foron considerados expoñentes da transiti-
vidade forte, e tenden a tolerar a clitización en dativo,
para alén da máis habitual en acusativo (Axudeina a saír
/ Axudeille a saír). E aínda existen verbos de valencia
variábel que veñen a demostrar que esta non é unha
caracterización sintáctico-semántica ríxida, xa que o
número e o carácter dos elementos argumentais poden
modificarse; entre eles hai algúns, como dar ou falar,
que presentan unha abordaxe actancial complexa (El
fala con ela da súa doenza), igual que outros verbos que
permiten construcións pronominais (Esqueceu as cha-
ves / Esqueceuse das chaves). Con certeza, aparecen
aquí aspectos problemáticos na análise sintáctica que o
autor non oculta e que encara con adecuada metodo-
loxía.
O capítulo das “Conclusións” (pp. 103-107) e o das
“Referencias bibliográficas” (pp. 109-118) son inusual-
mente amplos en relación coa extensión do traballo,
coherentes e de grande utilidade, a contribuíren desta for-
ma para reforzaren o valor e o interese dunha monografía
pioneira nos estudos de sintaxe galega. O seu autor,
docente universitario e investigador na materia de proba-
da solvencia, achéganos con clareza e rigor científico un
Recensións
230 Madrygal, 2011, 14  217-232
aspecto sintáctico relevante desde un marco teórico como
o da gramática de valencias que non fora até ao momento
presente tido moito en conta na lingüística galega. Non
cabe dúbida de que esta se ve enriquecida con tal aborda-
xe e de que a monografía abre un camiño para novas e
desexábeis achegas a uns estudos sintácticos que aínda
demandan unha maior atención dos lingüistas.
Xosé Ramón FREIXEIRO MATO
VILLANUEVA GESTEIRA, María Dolores (2011): A lin-
gua galega entre 1963 e 1975. Situación social e discur-
sos dende o galeguismo. Pontevedra: Litosprint S.L,
242 pp.
Gañadora do premio de investigación 2008 de novos
investigadores, Malores Villanueva preséntanos na súa
segunda obra un extenso e acertado traballo sobre a
situación social da lingua galega nos últimos anos do
franquismo, concretamente entre 1963 e 1975. Datas
escollidas a conciencia xa que ambas dúas supoñen
cambios estratéxicos nos derradeiros anos do réxime.
1963 é o centenario da primeira edición de Cantares
Gallegos de Rosalía de Castro e grazas a súa reedición
vólvese a publicar neste ano a revista Grial. Ademais de
ser o ano no que se instaura o Día das Letras Galegas
pola Real Academia Galega. A data escollida para rema-
tar o  período de investigación é 1975 xa que coincide co
final da ditadura franquista.
O estudo comeza cun capítulo de introdución ó mar-
co histórico da época que non podería entenderse,
segundo a autora, sen analizar as consecuencias da Gue-
rra Civil española acontecida entre 1936 e 1939 xa que
tivo unha gran repercusión en Galicia por ser unha das
primeiras rexións en caer ante o réxime e durante este
foi unha das máis reprimidas. Polo tanto, hai que facer
distinción entre a situación xeral de España e a particu-
lar de Galicia (pp. 19-25).
Non estaría rematada a introdución sen ter en conta
a situación socioeconómica e demográfica do País
durante o período de estudo. A autora incide na impor-
tancia da emigración que levou ós galegos a buscar un
futuro mellor fóra da súa terra tendo como destinos
principais primeiro América, despois Europa e outras
partes da península (pp. 32-36). Este feito afecta, non
cabe dúbida, á economía galega que debe sustentarse da
terra e, como non, do mar (pp. 37-40).
O obxectivo do estudo é analizar a situación socio-
lingüística no momento. Así, exponse de forma detalla-
da, con táboas e gráficos moi clarificadores, extraendo
datos do Mapa Sociolingüísco de Galicia e mais do Ins-
tituto Galego de Estatística, a utilización e o coñece-
mento da lingua do pobo galego (pp. 43-47). Os datos
refírense á lingua da poboación en todas as súas disci-
plinas. Analiza a investigadora a continuación o uso do
galego na escrita recollendo os títulos publicados no
período (pp. 49-54). Ao final do libro adxunta unha
táboa con todas elas.
Fronte a esta esperanzadora utilización do galego a
estudosa analiza o uso da lingua nos ámbitos máis for-
mais da sociedade como na administración, no ensino e
a igrexa, ou mellor dito, o no uso da lingua galega nestes
ámbitos. O impulso que lle dera a proclamación da
Segunda República vén destruído coa entrada do réxi-
me, e ata o final do mesmo, a lingua galega foi prohibi-
da nestes ámbitos. Naquela España había que ser patrio-
ta, para iso, había que falar ben, ou sexa o idioma oficial,
o castelán. Polo tanto, o ensino desenvolveuse integra-
mente en castelán ata finais do réxime. “Só nos derra-
deiros anos hai unha certa flexibilidade, unha certa saí-
da de aire á gran ola de presión que é a Ditadura” (p. 69).
E foron, certamente, nestes derradeiros anos cando
se puxeron en marcha as organizacións e os galeguistas
para tentar cambiar a visión do galego. Así, hai un re-
rexurdimento da literatura galega grazas ós autores da
Nova Narrativa Galega. Moi importante para este feito
foi, como sinala M. D. Villanueva, a segunda andaina da
editorial Grial en 1963. Todos estes autores foran uni-
versitarios, xa que a Universidade de Santiago de Com-
postela adquiriu gran prestixio e na metade da década
dos setenta habería máis de 15000 alumnos. Alí come-
zouse a introducir o galego. Creouse en 1972 a Cátedra
de Lingua e Literatura Galegas. Así, moitos estudosos
comezaron a preocuparse pola lingüística galega facen-
do a súas teses de doutoramento sobre este tema e duran-
te este período saen á luz dicionarios, gramáticas e
libros de texto para o estudo do galego. Para isto foi moi
importante o labor do “Instituto da Lingua Galega”, que
xurdiu en 1971 e dende este organismo fixéronse (e fan-
se aínda hoxe en día. A propia Malores Villanueva é
investigadora do centro) os máis importantes traballos
de lingua galega. Moi destacados foron os métodos de
ensino Gallego 1, Gallego 2 e Gallego 3. Ademais dou-
tros proxectos que non é momento de describir. Este
ensino da lingua non sería posíbel sen a colaboración da
Real Academia Galega coas Normas ortográficas e
morfolóxicas do idioma galego (1970). Outras asocia-
cións culturais fixeron moito por estender a lingua den-
tro e fóra de Galicia. Asociacións moi importantes que
xurdiran a principios dos anos sesenta por todo o territo-
rio galego e fóra de Galicia. A autora lembra o grupo
“Brais Pinto” en Madrid. Anos despois de que comeza-
ran esta andaina os galegos universitarios en Madrid,
xurdiron “O Galo” en Santiago de Compostela, “O
Facho” na Coruña, a Asociación Cultural de Vigo, a
Asociación de Amigos da Cultura, en Pontevedra, a
Agrupación Cultural Auriense o a Agrupación Cultural
Abrente en Ribadavia. Todas elas encargáranse de pro-
mover a cultura e a lingua por todo o territorio con con-
ferencias, recitais, concursos. Ademais promoveron o
teatro e impartiron cursos de lingua. Detrás destas aso-
ciacións están as organizacións políticas coma o Partido
Socialista de Galicia ou a Unión do Pobo Galego. Así,
vincúlanse á creación de “O Galo” ou “O Facho” os
Recensións
231Madrygal, 2011, 14 217-232


Sánchez Rei, Xosé Manuel (2010): "O complemento"

http://revistas.ucm.es/index.php/MADR/article/download/37211/36013

Sánchez Rei, Xosé Manuel (2010): "O complemento"

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Portal de Revistas Científicas Complutenses