García Negro, María Pilar

Portal de Revistas Científicas Complutenses

María Pilar García Negro
Universidade da Coruña
gnegro@udc.es
[Recibido, xaneiro 2008; aceptado, febreiro 2008]
Madrygal, 2008, 11  133-136
Rosalía de Castro: a inauguradora da modernidade galega
Rosalía of Castro: the inaugurator of the Galician modernity
ISSN:1138-9664
ROSALÍA DE CASTRO (1837-1885) é a sín-
tese perfeita, na súa traxectoria vital, na súa ide-
oloxía e en toda a súa produción literaria, das
aspiracións da súa nación, a Galiza, por se facer
ver e ouvir na historia, no conxunto dos povos
hispánicos e nunha España que seguía a ter en
conta este seu país natal só para desprezalo ou
para explotalo. Ao tempo, e de forma indisociá-
bel, ela representa  a eclosión dun feminismo
radical, profundamente solidario coa maioría
social traballadora, vocacionado para revelar as
mulleres e os seus mundos e para se rebelar con-
tra os patróns sexistas impostos.
É, sen dúbida, a figura máis significativa e, ao
tempo, máis universal da literatura galega, a que
con maior acerto estético e maior profundidade
soubo dar conta na súa obra da problemática ínti-
ma e psíquica do seu eu, de tantos eu de que foi
portavoz e do eu colectivo do seu povo. Face a
unha economía, unha política e unha socioloxía
abertamente desgaleguizadoras, a escritora ergue
a súa voz a través do uso público da lingua gale-
ga na literatura, o espazo posíbel, e esta literatura
inaugural suporá o big bang da restauración da
conciencia sobre a Galiza e da ansia por lle facer
xogar un outro papel na España, na Europa e no
mundo. A súa escrita é revolucionaria, non só a
respeito dos valores apontados, senón por detectar
profeticamente as eivas, contradicións e hipocrisí-
as que a burguesía, como clase social emerxente
no século XIX, tentaba impor como modelo único
de civilización, educación, economía e cultura,
modelo abocado á cousificación das persoas
(nomeadamente, das mulleres), á explotación
capitalista e, en suma, á infelicidade individual.
Tal carga subversiva, transgresora, profundamen-
te filogalega, non pasou inadvertida para os ben-
pensantes, as autoridades político-eclesiásticas e
todas as súas pantallas e mediacións. Disto deriva
a cruz de silencio, primeiro, e desfiguración, des-
pois, con que foi tratada. Desfiguración que chega
a oferecer e canonizar unha imaxe dela non só
diverxente da súa significación real senón,
mesmo, a súa antítese, na creación dunha sorte de
meta-Rosalía que cómpre desmascarar para via-
xarmos á xénese, intención e función social da
súa obra literaria e pública.
Malia ser tentativa imposíbel, imos tentar
resumir as liñas principais da súa vida e obra:
1. Nos seus 48 anos de vida mortal, a autora
publica catro volumes de poesía, cinco novelas, un
conto, varios ensaios e manifestos fundamentais
(dous deles, os prólogos a Cantares gallegos e
Follas novas, inauguran o xénero na literatura
galega), artigos de prensa... É, pois, escritora mul-
tixenérica, téndomos en conta, aliás, que o verso
acolle en moitas ocasións poesía dialóxica, diálo-
gos teatralizados, relatos e, desde logo, pensamen-
to filosófico e crítica moral. Á súa morte, pérden-
se varias obras inéditas que ela, ao parecer, ordena
queimar. Estamos, por tanto, perante unha escrito-
ra profisional, non porque pudese viver deste ofi-
cio (cousa á que aspiraba), senón por vocación,
práctica continuada e vontade manifesta de inter-
vención social desde a literatura. Escritora de raíz
e resultado intelectual e reflexivo, moi lonxe da
imaxe de espontaneísmo e sentimentalismo fácil
que dela se propagou. Ao servizo deste oficio dis-
puxo os seguintes ingredientes: unha intelixencia
invulgar; unha acusada sensibilidade psicosocial;
unha formación cultural de enorme variedade e
densidade; un sentido patriótico agudo; unha viva
e persistente obsesión pola condición e a sorte das
mulleres. No prólogo da súa primeira novela,
La hija del mar (1859), proclama claramente o
leit-motiv da súa escrita: “Porque todavía no les es
permitido a las mujeres escribir lo que sienten y lo
133-136  Varia.qxd  21/06/2008  18:14  PÆgina 133
que saben”. Sentimento e sabedoría, educación e
instrución: ruptura do dualismo sexista, que só
consentía a educación feminina para mellor reali-
zar as súas funcións naturais de esposa, nai ou
filla obediente.
2. A nosa escritora nace, o 24 de febreiro de
1837, en Santiago de Compostela, filla de D.ª
Teresa de Castro, de ilustre familia fidalga, mais
carente de bens, e de D. Xosé Martínez Vioxo,
crego, presbítero da Colexiata de Iria. A súa pri-
meira socialización pona en contacto coa aldea e
a cultura tradicional galega, en terras paternas, de
Ortoño, na comarca da Mahía, que con tanta bele-
za cantaría nos seus versos. Vive de nena coa
súa nai, en Padrón, e, xa na puberdade, en
Compostela, onde recebe unha educación moi
superior á que se permitía a mozas do seu tempo
e participa do activo clima progresista de mozos
como Aurelio Aguirre ou Eduardo Pondal. Sabe
música, debuxo, le en francés, é actriz de grande
suceso en varias funcións teatrais... É mesmo
posíbel que acudise ao célebre Banquete de
Conxo (2 de Marzo de 1856) en que confraterni-
zaron estudantes e obreiros, o que empuxaría a
súa viaxe a Madrid na primavera deste ano, á vista
do escándalo provocado nas autoridades civís e
relixiosas (vindícase, por exemplo, o Xesuscristo
carpinteiro). Na capital de España, publica a súa
primeira obra poética, La Flor (1857), comentada
por Manuel Murguía, que será co tempo o grande
historiador e polígrafo do XIX galego, e con quen
a nosa autora casará no ano 1858, ano en que
publica “Lieders”, libérrimo manifesto feminista.
No 1859, en que nace a súa primeira filla,
Alejandra (unidas sempre por unha relación de
sororidade íntima), publica La hija del mar, obra
impregnada na superficie de tópicos caros ao
romantismo mais que afinca xa a súa preocupa-
ción pola sorte das mulleres e dos orfos sociais,
nun exercicio de solidariedade de clase e de xéne-
ro e mais nunha defensa clara da maternidade e da
familia monoparental. “Eva”, poema publicado
en 1861, reubica a pecadora bíblica homónima,
para convertela na redentora necesaria da metade
da humanidade, as mulleres. Sete anos antes, o
Papa Pío IX oficializara o dogma da Inmaculada
Concepción da Virxe María e da súa asunción ao
ceo (a xerarquía católica “sobe” unha muller ao
ceo; Rosalía “baixa” unha muller á terra...).
Flavio, a segunda novela da autora, surprende
pola contundente desmitificación dos topica epi-
gonais do amor cortés, redivivos no romantismo,
así como exemplifica a dificuldade da escritora
incipiente por deixar de o ser clandestinamente e
poder exercer a súa autonomía psíquica, intelec-
tual e afectiva como muller.
3. 1863 sinala un ano transcendental na tra-
xectoria da autora e mais na da historia da
Galiza. Para alén da publicación (en edición
limitada ás amizades) do poemario A mi madre,
após a morte desta, este ano aluma o nacemento
dun libro fundamental, Cantares gallegos, o pri-
meiro monumento da literatura galega renacente
e a conversión da potencia en acto, isto é, a cre-
ación dunha épica galega, residenciada nas cla-
ses populares, na lingua do pobo e ao servizo da
súa humanización e dignificación. Supón un
potente alegato patriótico-democrático, nun afán
de exhibición da cultura nacional e mais de res-
posta ao estereotipo negativizado da Galiza e
dos galegos e galegas. É, malia a superficial e
pintoresquista leitura folklorizante que dela se
fixo, unha obra profundamente política, ao servi-
zo dunha restauración (a da lingua) e dunha
emerxencia (a da propria Galiza) necesarias.
Denuncia da misoxinia en bruto, cunha impecá-
bel técnica de distanciamento narrativo, vai con-
ter o “Conto gallego” (1864, mais só divulgado
postumamente, en Buenos Aires, 1923). Abre
ese ano 1863 o período que podemos considerar
década prodixiosa na produción da autora, pois,
aínda que a súa obra capital (Follas novas) non
vai ver a luz até 1880, o certo é que levaba escri-
ta, na súa maior parte, dez anos antes e só razóns
censoriais e represivas adiaron tanto tempo a súa
publicación (facilitada, sintomaticamente, pola
emigración patriótica cubana). Esta década
coñece a publicación dun ensaio fundamental,
“Las literatas” (1865), en que, a través da simu-
lación da carta dunha escritora experimentada a
unha novel, a autora tematiza, de forma explíci-
ta e irónica, a relación muller-literatura, como
metonimia, esta, do direito de actividade públi-
ca, de intervención social. Ten tanto de autorre-
trato como de sociobiografía das mulleres que
aspiraban a romper as ataxes do sexismo tradi-
cionalista, ensaio adubado, por certo, con hila-
rantes caricaturas da auto-asumida superioridade
masculina.
En conexión directa con este ensaio-manifesto
van estar as dúas seguintes novelas da autora:
Ruinas (1866), exacta denuncia da marxinaliza-
ción imposta polo modelo capitalista-burgués e
canto á independencia feminina na figura dunha
simpática vella solteira, e mais El Caballero de
las Botas Azules (1867), a mellor e máis comple-
María Pilar García Negro Rosalía de Castro: a inauguradora da modernidade galega
Madrygal, 2008, 11  133-136134
133-136  Varia.qxd  07/05/2008  8:49  PÆgina 134
xa novela da escritora, subtitulada por ela mesma
“Cuento extraño” e moi adiantada a respeito do
boom da novela realista española das dúas déca-
das seguintes. Significativamente publicada no
ano anterior á Revolución de 1868, supón unha
crítica radical dos usos e costumes da aristocra-
cia-burguesía da España contemporánea, con cen-
tro e brillo en Madrid, cuxos axentes sociais máis
relevantes (xornalistas vendidos, editores corrup-
tos, aristócratas narcisistas e parasitas,  burguesas
alienadas...) son retratados tan irónica como inmi-
sericordemente. Precedida dun diálogo teatral
entre o Home e a Musa (a Novidade, unha Musa
andróxina, por certo), en que esta arremete contra
a má literatura, semente de alienación e alimenta-
dora do ego burgués do artista, a catarse final vai
pousar na acción do proprio povo que asalta o
palacio do aristócrata e faise co marabilloso libro
da sabedoría, o talismán necesario para a súa libe-
ración. Entreverada de elementos surreal-fantásti-
cos, no mellor ronsel dun Hoffmann ou dun Poe,
fica destruída tanto a ortodoxia como a ortopraxe
dunha sociedade dogmática, frívola e profunda-
mente clasista, ao tempo que, para os leitores
galegos, se oferecía un novo sociorretrato, desmi-
tificado, do Madrid capitalino, meca de todos os
aspirantes a medro biográfico e político.
Entre 1868 e 1877 vai ter a escritora seis fillos
máis, con moi pouca fortuna vital, en canto
aumentan até limites de auténtica pobreza as difi-
culdades económicas da familia, que nunca posu-
íu casa de seu e alternou domicilios en
Compostela, Madrid, Simancas, Lestrove, Lugo,
A Coruña, Padrón..., nunha parella tan sobrada de
intelixencia e sensibilidade como falta de recursos
económicos, paradoxo adoito repetido en artistas
xeniais.
Follas novas (1880) é a obra culmen da auto-
ra e, aínda, de toda a literatura galega. Todas as
Rosalías posíbeis están contidas nela. Dividida
en cinco libros (“Vaguedás”, “¡Do íntimo!”,
“Varia”, “Da Terra”, “As viudas dos vivos e as
viudas dos mortos”), compón unha magna e com-
plexa comedia humana, en que o eu autorial
viaxa desde a súa propria ansiedade até a epopeia
dos condamnés de la terre, na Galiza territorial
como na emigración, nunha apoteose da solida-
riedade de clase e feminista, que enuncia xa a
escritora desde o poema inaugural: Daquelas que
cantan as pombas i as frores / todos din que
teñen alma de muller. / Pois eu, que n´as canto,
Virxe da Paloma, / ¡ai!, ¿de qué a terei? Contén
esta obra pezas insuperábeis, da literatura galega
como da literatura universal, nun exercicio de
librepensamento, sinceridade moral e dúbida
relixiosa e/ou aberta heterodoxia dificilmente
encontrábeis no seu tempo e nos seus contempo-
ráneos. Amplía así a autora, nun magno abano
repertorial, o uso do galego para todos os temas
sen excepcións: ficaba aberta a porta, de forma
definitiva, para a normalización da literatura
galega, como arte adulta e independente.
4. Ben se comprende que, na Galiza e na
España da Restauración, semellantes alardes non
ían merecer o aplauso das forzas vivas e dos pode-
res públicos, polo que o círculo de silenciamento e
postergación (“Estranxeira na súa patria” titula un
dos seus poemas) cérrase a cada paso máis, en
paralelo a unha grave deterioración do seu estado
de saúde, dos seus recursos económicos e dunha
crecente sensación de fracaso histórico-biográfico.
Disto dan boa conta as derradeiras obras publica-
das: El primer loco (1881), novela que ficcionali-
za a historia dun fracaso tanto psicolóxico-afectivo
como político, sen que —sempre a autora cos pés
na terra— por iso se deixe de defender, na máis
humanista e pioneira modernidade, algo tan prácti-
co como a atención sanitaria digna aos dementes, e
En las orillas del Sar (1884), o seu libro máis enig-
mático e autobiográfico, onde reaparecen as febras
máis intimistas e confisionais da autora, a angustia
do sentido da existencia e da fe perdida, mais onde
non naufraga a preocupación patriótica polo futuro
do país (destrución anti-ecolóxica da súa natureza
e recursos; denuncia da emigración). Este seu libro
testamentar, auténtica xoia da poesía, só foi valora-
do pola  intelligentsia española (Unamuno, Azorín,
Díez Canedo, Juan Ramón Jiménez, Antonio
Machado...) moitos anos despois da súa publica-
ción, que non agradou nada á Real Academia
Española, por excesos improprios dunha muller.
Anotemos que Rosalía non é unha escritora bilin-
güe, na acepción  e intencionalidade actuais do
termo. É a escritora galega por antonomasia e é,
asemade, galega escritora, isto é, condicionada
polas continxencias e as marxes da práctica social
e pública posíbeis do idioma galego a aquela altu-
ra, após unha longa diacronía de imposición da lin-
gua oficial do Estado como único instrumento de
comunicación pública, literaria e mediática. É a
responsábel —cómpre deixalo ben claro— do ini-
cio da renacencia da literatura galega contemporá-
nea, que chega aos nosos días.
5. Rosalía de Castro morre, en Padrón, no 15
de xullo de 1885. Máis de cen anos despois, cóm-
pre seguir a procurar a súa vera effigies, fóra de
María Pilar García Negro Rosalía de Castro: a inauguradora da modernidade galega
135Madrygal, 2008, 11  133-136
133-136  Varia.qxd  07/05/2008  8:49  PÆgina 135
tanta manipulación interesada e deformadora que
a manchou. É unha escritora profundamente inte-
lectual e culta, que ousa tratar na súa poesía de
temática filosófica os problemas máis graves do
mundo metaempírico (Carvalho Calero). “Posuíu
o fundo pensar dun filósofo e o intenso sentir dun
grande poeta” (González Besada); non é a súa
obra a dunha rousseauniana romántica nen a
dunha filántropa, senón a dunha poeta fundamen-
te imbricada no pobo a que se sente pertencer
(Carvalho Calero); é, pois, corroborante da con-
ciencia galega e adiantada do máis limpamente
humanista e transformador que alumou o século
XX. “Rosalía escribiu desde o epicentro da marxi-
nalidade: a dun país dominado e frustrado nas
súas aspiracións, a dunhas clases sociais explota-
das —os labregos e mariñeiros—, a dun grupo
social dobremente oprimido —as mulleres traba-
lladoras—, a dun sector que non se sente cómodo
na súa función social -as mulleres, en xeral-, a
daqueles que non se senten integrados psiquica-
mente nen afectivamente no binomio reducionista,
baseado en criterios biolóxicos, home-muller.
Velaí a razón de tanta riqueza e misterio. Com-
prendemos así por que é tan especificamente gale-
ga á vez que tan universal” (Francisco Rodríguez).
María Pilar García Negro Rosalía de Castro: a inauguradora da modernidade galega
Madrygal, 2008, 11  133-136136
133-136  Varia.qxd  07/05/2008  8:49  PÆgina 136


Rosalía de Castro: a inauguradora da modernidade galega

http://revistas.ucm.es/index.php/MADR/article/download/MADR0808110133A/32964

Rosalía de Castro: a inauguradora da modernidade galega

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Portal de Revistas Científicas Complutenses