Taha Toros Arşivi, Dosya No: 154-İsmail Habib Sevük. Not: Gazetenin "Hadiseler Vesilesiyle" köşesinde yayımlanmıştır

Sevük, İsmail Habib

Istanbul Sehir University Repository

c u n u a f u x E T
)h °¡5¿
Washington’da Kanuninin büstü
Son günlerdeki ajans telgrafları­
nın bildirdiğine göre dünyadaki en 
büyük yirmi iki kanun vazedicisi- 
nin büstleri yapılarak bunlar Wa- 
shington’daki Mümessiller Meclisi­
nin salonuna konmuş. Bu yirmi iki 
dünya şerefinin kimler olduğunu 
söylemeyen ajanslar sadece ve 
hususî bir ehemmiyet vermek su- 
retile onların arasında Kanunî Sul­
tan Süleymanın büstü olduğunu 
bildirdiler. Medenî şerefimiz bakı­
mından bu mazhariyet heybetlidir.
Cihangirle Cihandar:
Bu dünya Şarkta ve Garbda nice 
cihangirler gördü. Cihangirle ci­
handan karıştırmamak Büyük Is- 
kender cihangirdi, cihandar olama­
dı. Ölünce bütün eseri yıkıhvermiş- 
ti. Onun generallerinden Batlam- 
yüs ise İskenderiyede kurduğu dev­
letle cihandar oldu. Timurlenk de 
sadece cihangirdi, eseri hayatına 
bağlı kaldı. Torunlarından Babür 
ise Hindistanda cihandar olmanın 
yolunu buluyor. Kanunî Onaltıncı 
asırda Şark ve Garbı titreten tam 
manasile bir cihangirdi. AvrupalIlar 
onun bu cephesine bakarak fransız- 
cayla ona Le Magnifique, İngiliz­
ceyle The Magnificent, yani bizim 
dilimizdeki tam Karşılığile «Muhte­
şem» dediler. Türk milleti ise o- 
nun cihandar tarafına bakıp şanlı 
hükümdarına «Kanunî» lâkabım 
verdi. Yani medenî dünyanın şimdi 
büstünü Washington’daki Mümes­
siller Meclisi salonuna koymak su- 
retile gösterdikleri medenî zihniye­
ti Türk milleti beş asır önce gös­
terdi. Bu da" millet olarak şerefi­
mizin diğer bir cephesidir.
O ne haşmetti o:
Dünyaya 27 nisan 1495 te doğan, 
Yavuzun bu biricik oğlu, babasın­
dan kuvvetli bir tahta ve Tanrıdan 
uzun bir bahta mazhar olarak, 46 
yıllık saltanatı zamanında, Garba, 
Şarka ve denizlere yapılan yirmi 
tane büyük seferin on üçüne bizzat 
kendisi kumanda etmişti. Yani o 
hükümdarlıkla seı darlığı atbaşı be­
raber götürendi.. Bazıları bir iki yıl 
süren bu on üç seferin Budinle 
Bağdad, Azerbaycanla Avlonya, 
Buğdanla Korfu arasındaki gidip 
gelme mesafeleri günü gününe he- 
sab edilince saltanatının tam on bu­
çuk yılını gaza küheylânmın üstün­
de geçirdiği meydana çıkar. O kü- 
heylânın üstündeki serdar Garba 
yönelince, bütün Avrupayı elinde 
tutan Mukaddes Cermen imparato­
runun orduları ya yere serilir, ya 
önünden kaçar; o Şarka yönelince 
devletlû ülkeler diz çöküp en çe­
tin kaleler yerlere kapanır. Kıtalar 
malikânesi, okyanuslar cevelângâ- 
hıydi. Garblıların ona «Muhteşem» 
demesi azdır biie: ••• ' !
Ahenkli uzviyet inkişafı:
İmparatorluğun 14 üncü asır ba­
şından 17 nciye kadar üç asırlık 
yükseliş devri uzviyetlerin tabiî 
gelişmesindeki ahengi gösterir. Bu, 
hem dış gövdenin serpilişi, hem iç 
bünyenin salâbetleşmesi itibariîe 
böyledir. Yıldırım Bayezidin ala­
madığı İstanbulu torununun oğlu 
Fatih aldı. Fatihin alamadığı Bel- 
gradla Rodosu da gene torununun 
oğlu Kanunî alıyor. Dış gelişme 
nasıl birbirini tamamladıysa iç sağ 
lamlığı da öyleydi. İmparatorluğun 
o ilk üç asırlık devrinde teşkilât­
lanıp kanunlaşmak da birer asır 
aralıkla, üç büyük safha halinde, 
üç katlı bir yapı manzarasının ahen 
gini gösterir. 14 üncü asırda Birin­
ci Murad babasından bir «beylik» 
şeklinde aldığı mirası Rumeli fütu- 
hatile «devlet» payesine çıkarınca 
derhal teşkilât da devletleşti. 15 in­
ci asırda Fatih, İstanbulun fethile, 
devleti imparatorluğa yükselttiği 
vakit teşkilât da imparatorlaşıver- 
mişti. 16 ncı asırda da artık bir ci­
han kudreti haline geldiğimiz za­
man Kanunî Süleyman da teşkilât 
ve kanunları ona göre kemalleştiri- 
yor. Devlet bünyesinin her devirde 
hayatın icablarma uyuvermesi; 
yükselişimizin bütün kerameti bun-
ü Yazanİsmail Habib Sevuki
Kanunun hayatlaşması:
İkinci Bayezidin allahlık salta­
natı zamanında Fatihin bütün mi­
rası tehlikeye girmişti. Safevilerin 
yeni mezhebi bizi içimizden kemi­
rirken dinamik Mısır devleti de te­
melimizi sarsıyor. Her iki büyük 
tehlikeyi Yavuzun şanlı iki seferile 
şiddetli ceberut devri ortadan kal­
dırdı. O şiddet devrinden sonra da 
oğlu Süleyman Kanun devrini açı­
yor. Veli Bayezidin otuz yıllık gev­
şekliğinden sonra Yavuzun sekiz 
yıllık şiddet devri ne kadar lâzım- 
dıysa o kasırgalı şiddetten sonra da 
Kanunî Süleymanın hak ve adalet 
devrine öyle ihtiyaç vardı. Fakat 
milletin Sultan Süleymana «Kanu­
nî» lâkabını vermesi onun yalnız 
kanun tedvin etmesinden değildir. 
O kanunu kâğıdda bırakmadı. O, 
ciğere giren hava, tarlaya akan su, 
ağacda yetişen meyva gibi kanunun 
bütün nimetlerini halkın harimme 
kadar yaymayı bildi. Zaten kendi 
de kırk altı yıllık saltanatında ka­
nunun insan sekime girmiş bir tim­
sali gibi yaşadı. Kanuninin o şanlı 
zaferlerinden de üstün eseri ka­
nunu hayatlaştırmasıdır.
Ecnebi elçinin şehadelleri:
Kanunî devrinde baştanbaşa nasıl 
sağlam bir bünyemiz olduğunun en 
canlı misalini o devirde yıllarca 
aramızda kalan kültürlü Avustur­
ya elçisi Busbecç in eserile biliyo­
ruz. Hüseyin Cahid Yalçının «Türk 
Mektubları» ismile dilimize kazan­
dırdığı bu kitabdan (S: 82) bir kaç 
satır alıyorum: «Sultan vazife ve­
receği kimsede yalnız liyakate ba­
kar, seciye arar, fıtrî kabiliyet dü­
şünür. Bu suretle her adam istida­
dına göre mükâfat görür. Türkler 
insanlarda meziyetin, bir miras gi­
bi, irs tarikile intikal ettiğine inan­
mazlar. Bunu Allahın ihsanı ve 
kendi çalışmalarının mükâfatı e- 
lâkki ederler. Türklerde şeref ve 
makam liyakat ve maharetin mü­
kâfatıdır. Namussuz ve tembel o- 
lanlar hiç bir zaman vükselemez- 
ler. Hakir bir halde kalırlar. Türk- 
lerin hâkim bir ırk haline gelme­
lerinin hikmeti bundadır.» Kendi­
lerindeki aristokratlık belâlarından 
dolayı canı yanan bu aydın kafalı 
elçi bizdeki hakikî demokrasiye 
imrene imrene şunu der: «Türk­
lerde hiç kimse sırf filânın neslin­
den gelmiş olmak dolayısile diğer­
lerinden mümtaz bir mevkie çika-
Toprağm kutsiyeti:
Sultan Süleymanın «Kanunna­
me» sinde arazi teşkilâtı gayet sağ­
lam esaslara bağlanmıştı. Arazi 
«öşriye», «haraciye», «miriye» di­
ye üç büyük kısma ayrılmıştır. Me­
sele bunların ayrılmasında değil, 
toprak hakkına yapılan riayetin 
sonsuzluğunda. Hattâ toprağın ken­
dine ’ değil tarlanın hasılatına bile 
dokunmağa imkân yok. «Kanun­
name» de tarla ekinlerini hayvana­
ta çiğnetmek para ve dayak ceza- 
larile karşılanır. Kanun maddesi 
«Her hayvan için sahibine peş 
değnek vurulup beş akçe cerime 
alma» diyor. Hayvanların adedi 
arttıkça bu ikizli ceza da birer mis­
li artmaktadır. Fakat bu cezalar
sadece sulh zamanları için. Harb 
zamanında yapılan bu gibi suçlar 
idamla karşılanır. Ordu ruzname- 
cileri günlük notlarında bu gibi 
vakaları da kaydediyorlar. Meselâ 
1526 Mohac seferinde bir askerin 
atı tarlada ekinlere zarar verdi­
ğinden 10 mayıs 1526 perşembe gü­
nü sahibinin boynu vuruldu. Viya­
na seferinde de Belgrad ötesindeki 
Eskihisarlık mevkiinde 14 temmuz 
1529 salı günü bir sipahinin alı 
tarlaya girdiği için boynu vurul­
muştur. (İzahlı Osmanlı Tarihi Kro 
nolojisi, C: 2, S: 63).
İdaredeki yüksek dürüstlük:
Bütün idare mekanizmasmda ide 
al bir dürüstlük nâkimdi. Padişahın 
salâhiyeti hududsuz olmakla bera­
ber Sadrıazamın salâhiyetine o da 
karışamazdı. Hükümet başkanı o- 
lan sadrıazamlar müstakildir. Koçu 
Bey meşhur risalesinde 1574 tarihi­
ne kadar, yani Üçüncü Murad za­
manına değin szdrıazamlarm salâ­
hiyetine karışılmamasını anlatırken 
«devletteki kudretin sırrı bunday­
dı» diyor. En yüksek derecedekin- 
den en alttakine kadar herkes hem 
salâhiyetini, hem mesuliyetini bili­
yordu. Kimse haksız yere azledile- 
mez. Haklı azledilen de bir daha 
o yere gelemez. Doğrular yerlerin­
den nasıl eminse eğriler mutlaka 
başlarına belâ geleceğini bilir. O- 
nun için irtikâb yok. Ordu kuvve­
tin sembolü olduğu halde onlardan 
da kimse en zayıflara bile zorbalık 
yapamaz. Zaten bütün seferlerinde 
ordu her vardığı yerden bir deh­
şet gibi değil bir nimet gibi geç­
mektedir. Meselâ Kanuninin Buğ­
dan seferinde bütün Rumen köylü­
lerinin kadmlarile kızları iki tarafa 
dizilip orduya mahsullerini satarak 
etek etek para toplarlardı. Ne kız­
lara yan bakan var, ne kızların 
kimseden korkusu.
Adaletin heybeti:
Sanıldığı gibi şeyhülislâmlar biz­
de en yüksek ruhanî reis değildi. 
İslâmlıkta rühbanlık yok. Âmme 
müflisi olan şeyhülislâmlar medre­
selerle mahkemelerin idaresine ba­
karlar. Müderrislerle hâkimlerin 
tayin ve azilleri onlara aid. Yani 
onlar, bugünün ifadesile, maarif ve 
adalet bakanlıklarını birleştirmiş 
devlet adamlarıydı. İlim her şeyin 
üştünde ve şeyhülislâm ilmin son 
mertebesinde. Kanunî devrinin' 
Zembilli Ali, İbni Kemal, Ebüssuud 
gibi Şeyhülislâmları yalnız zaman­
larının değil asırlarının da büyük 
kutublarıydı. Onlar hayatları bo­
yunca o mevkide kalırlar. Azilleri 
yoktur. Padişahların mutlakıyetle­
rine karşı onların celâdetli muka­
vemeti bir muvazene unsuru olu­
yordu. Bu hal devlete bir nevi meş 
rutî bir hüviyet vermektedir Onlar 
en ceberutlu padişahlara kafa tu­
tabildiler. Memlekette adaletin me­
habetine bakmalı ki Ebüssuudun 
Şeyhülislâmlık devrinde İngiliz 
Kralı Sekizinci Hanri bir heyet 
göndererek Türk adliyesini tetkik 
le kendi memleketinde tatbik et­
tirdi. Yani İngiliz adliyesine örnek 
olmuştuk. Bunu yeni İngiliz müel­
liflerinden Fairfax Downez yazar. 
Bizde o zamanlar adaletin o kadar 
üstün oluşu adaletsiz memleketin 
batacağını iyi bilişimizdendi.
Hammer’i imrendiren hârika:
O AvusturyalI müverrih ki Türk 
düşmanıydı, Karlofçadan sonra çok 
geçmeden Türklerin Fırat ötesine 
atılacağını sanıyordu. O bile Ka­
nunî devrindeki şu malî adaletin 
büyüklüğüne hayrandır: Hadım
Süleyman Paşa Mısırdaki mahallî 
masraf çıktıktan sonra artan pa­
rayı «Mısır hâzinesi» diye İstan- 
bula gönderme usulünü kuran va­
lidir. Onun her yıl gönderdiği para 
sekiz yüz bin altındı. Onun yerine 
Hüsrev Paşa vali olunca Mısır hâ­
zinesini bir milyon iki yüz bin altın 
düka olarak gönderdi. Kanunî Sü­
leyman buna kızar. Dört yüz bin 
altın fazla gelmesi halka fazla ver­
giler yükletilerek zulüm yapılma­
sından mı ileri gelmiştir, diye vali 
hakkında tahkikat yaptırır. Vali bu 
fazlalığın sulama işlerindeki ısla­
hatla varidatın artmasından ve bir 
de selefi zamanında donanma ya­
pılması gibi fevkalâde bir masrafın 
olmayışından ileri geldiğini söyle­
diyse de Kanuni bununla da tatmin 
edilmediğinden valiyi azledip ye­
rine gene Süleyman Paşayı gönde­
rir. Fazla 400 bin altın da sulama 
işlerinin ıslahına tahsis olunur. E- 
vet o zamanlar, halkın zararına o- 
lunca, «hazine menfaati» diye bti 
şey yoktu.
Haklı mazhariyet:
Kanunî Süleymanın kendine en 
kuvvetli bir taht bırakan babasına 
hürmeti sonsuzdu; hem dünyaya 
gelişini, hem öyle bir tahta kavuş­
masını ona borçlu. Öyle iken Pa­
dişah olur olmaz babası zartanındı 
yapılan mühim haksızlıkları derhal 
kaldırmaktan çekinmedi. Yavuz, 
siyasî emniyet düşüncesile Mısırın 
ileri gelenlerinden 1800 kişiyi do­
nanma ile İstanbula getirmişti. Ka­
nunî bunları derhal memleketleri­
ne avdette serbest bıraktı. Yavuz 
gene İrana İktisadî tazyik yapmak 
için ipek ticaretini yasak ederek 
bir çok tüccarların mallarım mü­
sadere ettirmişti. Kanunî bir mil­
yon akçe tazminat vererek bu 
haksızlığı da bertaraf etti. Evet o 
ki hak ve kanunu babasından da 
fazla seviyordu. Şimdi Washington 
Mümessiller Meclisinde öyle bir 
adamın büstü konması: Bu iş yer­
den göke kadar yerindedir.
Bir atlama
8 aralıkta Namık Kemal ihtifal­
lerine aid yazının 1 inci sütunun­
daki «tekrar iki kemal» başlıklı 
fıkranın sondan 19 uncu satırında 
«paşam dedi» kelimelerinden son­
ra şu iki satır atlanmıştır; «Bir an 
sandım ki sivil Mustafa Kemalin 
karşısına üniformalı büstü kona­
cak. Fakat o muhatabım daha iyi 
biliyormuş.» Aynı fıkranın sondan 
2 nci satırı başına da «haklı ola­
rak» kelimeleri eklenecek, aynı 
sütunda «Namık Kemale hücum» 
başlıklı fıkrada «can veririz, şan 
alırız» mısramm alırız kelimesi 
«getiririz» diye çıkmış, özür dile­
riz. İ. H. S.


Washington'da Kanuni'nin büstü

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository