Taha Toros Arşivi, Dosya No: 142-Zekeriya-Yıldız-Sabiha Serte

Sertel, Zekeriya

Istanbul Sehir University Repository

YEDİGÜNNo. 75 Sayfa
M. Zekeriya sistemle çalışmasını çok iyi bilir. Yazıya oturduğu zaman hiç bir geveze onu işinden alakoyamaz.
Diplomalı Yegâne Türk Gazetecisi
M. Z E K E R İY A
Fotoğraflar : Yedigün-Âli
S ELÂNİKTE Hukuk Fakülte­sinde okuyordum. Tali beni, hayatımı kazanmak için ça­
lışmak mecburiyetinde bıraktı. Bu za­
ruret beni, Nebizade Hamdi ile birlik­
te, orada neşrolunan «Rumeli» gaze­
tesine intisaba şevketti. Evvelâ musah­
hihlik, mütercimlik ettim. Daha son­
raları, kısa bir müddet, muhbirlikte 
de çalıştım!
İlk sualimin cevabını tamamlıyan 
M|. Zekeriya Beye, gazetecilik haya­
tının İstanbuldaki safhasının nasıl baş­
ladığını sordum.
Değerli gazeteci:
—  Buradaki ğazeteciliğim üç devreye 
ayrılır! dedi, ve hafızasının bütün kuv­
vetlerini, eski hatıralarına doğru se­
ferber ettikten sonra izahat verdi:
—  Selâniğin işgalini müteakip bu­
raya geldik, ve Tasviri Efkâra girdik. 
İstanbuldaki gazetecilik hayatımın bu 
birinci devresi, Parise tahsile gidişimi­
ze kadar sürdü.
Eski mecmuacı M. Zekeriya bey buğun 
(Yedigün) ü en çok beğenenlerdendir
Yazan : Naci Sadullah
Avdette, yine bir müddet Tasviri 
Efkârda çalıştıktan sonra, Yeni Tura­
nı çıkardık. «Cem» kullanıyorum. 
Çünkü bütün bu safhalarda, Nebizade 
Hamdi ile beraberdik. Buradaki meslek 
hayatımın bu ikinci kısmı da, harp or­
talarına kadar devam etti. Ve harp so­
nunda Amerikaya gittim. Gazetecilik 
tahsilimi bitirdim. Avdetimde, Matbu­
at müdürlüğüne tayin olundum. Ve bu 
suretle, burada gazetecilik hayatımın 
muhtelif sahalarda hâlâ bilâ fasıla de­
vam eden üçüncü devresi başlamış oldu
Teşehhüt miktarı süren matbuat mü­
dürlüğümden sonra, yevmi gazete çı­
karmak istiyordum. Fakat sermayem 
kâfi gelmiyordu. Mecburen mecmuacı- 
lığa başladım.
Çünkü ağır başlı çatık kaşlı kisvele­
re sokulan mecmualar karilerden zi­
yade sahiplerinin his ve fikirlerini tat­
mine yarıyan birer vasıta sayılıyordu. 
Halbuki bunun tamamen aksini yap­
mak, mecmuayı tamamile halka mal-
YEDlGÜN No. 75Sayfa 8
M. Zekeriya’nın bu pozu bir Amerikalı iş adamını nekadar andırır değil mi?
etmek lâzımdı. Sonra o zamanlar da­
ha Türkiyede mecmuacılık tekniği te­
essüs etmemişti. Fransızların İlmî mec­
muaları körü körüne taklit edilip du­
ruyordu. Bu taklitten ilk kurtulan, 
tam manasile halka mahsus mecmua 
çıkaran yalnız Sedat Simavi olmuştur. 
Sedat Simavinin matbuat hayatında 
daima ayak üstünde kalmasının sırrı 
da buradadır.
Ben de Resimli Ay’ı kurdum. Mev- 
zularımda halka indim. Bunun semere­
sini de az zamanda gördüm. Uç bin 
nüshadan başlıyarak on beş bine yakın 
tiraj yaptı. Bu da gösteriyor ki, mec­
muaların sürümsüz kalmalarının sebebi 
halkın okumağa karşı hevessizliği de­
ğil mevzularında halka inmeği bir te­
nezzül saymalarındadır. Hâlâ birçok 
gafiller sermayelerini burunlarının bu 
lüzumsuz yüksekliğine kurban edip du­
ruyorlar.
Memleketin yirmi küsur yıllık neş­
riyat hayatının; çürük payandalara is­
tinat sayesinde ayakta durabilen viran 
binalar kadar tehlikeli sahnesinde, da­
ima baş rollere çıkmak cesaretini gös­
termiş olan M. Zekerya Bey; sözünü 
kısa bir sükûtla noktaladı. Sonra, «Bü­
yük muvaffakiyetini, bu sakim kana- 
attan tecerrüt sayesinde temin eden Y e- 
digün mecmuasını, ve müessisini tak­
dirden kendini alamadığını» ilâve ede­
rek, sözüne devama başladı:
—  Resimli Ay, benim ilk tecrü- 
bemdi. Bu tecrübemde ben, teknik u- 
sulün tatbikmda akla gelmedik müş­
külâta uğradım.
Hele, hiç unutmam, bir defa, gayet 
garip bir halle karşılaştım. Bir akşam,
sahifelerin plânlarını çizmiş, sermüret- 
tibe anlatmış ve gitmiştim. Ertesi sa­
bah geldiğimde, bir de baktım ki, ser- 
mürettip mecmuayı, benim istediğim 
biçimde değil, kendi bildiği beylik şe­
kilde tanzim, tertip etmiş. Çağırdım, 
sebebini sordum. Bana:
—  Beyim, dedi, mecmuayı senin 
çizdiğin plândaki gibi tertip etmeme, 
haysiyetim, ve meslekî şerefim ma­
nidir!
Gözlerim ve ağzım hayretle açıldı:
—  Sebep? Dedim!
Yarı isyankâr bir eda ile cevap 
verdi;
—  Herkes bu saçma usulün senin 
kafandan çıktığını bilmez. Benim için:
—  Bunca senelik sermürettip ola­
cak, mecmuayı kuşa döndürmüş! di­
ye beni ayıplar.., eş dost arasında 
mevkiim iki paralık olur!..
Bu, akıl erdiremedikleri, becereme­
dikleri yeni teknikleri hezeyan sayan 
sermürettipleri, modası müzelik olmuş 
usullerinden kısmen olsun uzaklaştıra­
bilmek hiç te kolay olmadı.
Bütün mensupları yabani çiçekler 
gibi hüdayi nabit yetişen Babıâlinin, 
yegâne mektep mezunu gazetecisi o- 
lan M. Zekerya Beyden, yevmi gazete 
çıkarmıya nasıl başladığını anlatmasını 
rica ettim:
—  İlk defa, Yunus Nadi Beyle bir­
likte, Cümhuriyeti neşre teşebbüs et­
tik! dedi, Ve izahat verdi:
—  Ben, mecmuacılıktaki muvaffa­
kiyetimin, gazetecilikte de devam et­
memesi için sebep görmiyordum. Yu­
nus Nadi Beyin de buna kanaati, ve 
bana itimadı vardı. Gazetenin ilk te­
sis günlerinde bana geniş salâhiyet ve 
tam serbesti verdi. Ve ben, bir yevmî 
gazetenin lânsman işini, fennî şekilde 
ilk defa orada tatbik ettim. Yaptığım 
ilânlarla halkta okadar fazla alaka u- 
yandırabilmiştim ki, Cümhuriyetin ilk 
çıkan nüshası 50 binden fazla satıldı. 
Fakat, maalesef, teknik usulün tatbi­
kinde, yine büyük müşkülâta maruz 
kaldım.
Ben, havadis tahkik etmenin, hava­
dis yazmanın, sahife tertip etmenin 
Amerikada yeni öğrendiğim bütün 
tekiğini orada tatbıka kalkıştım. Hatta 
neşriyat müdür muavinliği edecek ar­
kadaşlara aylarca, hususî dersler ver­
dim.
Fakat buna rağmen, işe başladığı­
mız zaman, ummadığım derecede müt­
hiş bir facia ile karşılaştım. Çünkü, 
bu arkadaşlar, eski bildiklerini unut-
Yedigünle beraber Yedigün’ün objektifi karşısında.
No. 75 YEDİGÜN
Sayfa 9
muşlar, yeni usulü de kavnyamamış- 
lardı: Bu suretle de gazete kuşa ben­
zedi.
Bu tecrübe bana, bir defa daha gös­
terdi ki, bir gazetenin bütün eleman­
ları gazetecilik tekniğine vakıf olma­
dıkça, modern usulü tatbika kalkış­
mak gaflettir. Ve biz de, maalesef, bu 
usulü bilen tek kişi yoktur!.
—  Bugün de mi?
—  T ab iî... Hattâ, okadar ki, koca 
Babıâlide, serlevha koymasını bile be­
cerebilen, Kemal Salihten başka kim­
se yoktur!
Kıymetli gazeteciye, Son Postanın 
intişarındaki rolünü sordum:
—  Harf inkılâbından sonra idi, 
dedi. Son Saat kapanmıştı. Birgün, Ha­
lil Lûtfi bana, Son Postacılarla birlik­
te bir yevmi gazete çıkarmak imkânın­
dan bahsetti, Ekrem ve Selimle buluş­
tuk, tanıştık, görüştük. Ve Son Postayı 
çıkardık.
—  Bir gazetenin yaşamasında, fen­
nî usulde intişar etmesi haricinde, bü­
yük rol oynıyan başlıca esaslar neler­
dir?
—  Bütün dünya vukuatını yakından 
ve muntazaman takip edebilmek, ef­
kârı umumiye üzerinde tesire sahip bu­
lunmak, ve yapılması güç, iyi hare­
ketlere âlet, vasıta, önbas olabilmek!..
Bunların haricinde, gazetenin, hitap 
edeceği kitleyi tespit, ve onun pisiko- 
lojisini iyi tahlil etmesi lâzımdır.
Bütün iddialarında dürüstiden, ve 
samimiyetten bir nebze uzaklaşmamak 
ıstırarmdadır.
Ve nihayet, bilhassa verdiği bütün 
haberlerde, doğruluğa azamî derecede 
riayet etmesi, elzemdir!
Hattâ, Amerikada dünyanın ilk, ga­
zetecilik mektebini tesis eden Pulitzer; 
gazetecilikte muvaffakiyetin, bilhassa 
bu en son prensipin şiar edinilmesine 
vabeste olduğunu söyler.
Diyebilirim ki, talebelere sadece bu, 
«doğru haber verme» prensipinin tel­
kini maksadile kurulmuş olan gazete­
cilik mektebinin duvarlarında asılı o- 
lan birçok levhalarda «Accuracy, Ac- 
curacy, Accuracy»; yani «doğruluk, doğ 
ruluk, doğruluk» yazılıdır.
Bizde de bir gazetecilik mektebi açı­
lırsa, acaba, bu levhaları üzerlerine bi­
rer tehlike işareti ilâve ederek mi kabul 
edeceğiz? Çünkü aynen kabul etme­
mize, dededen kalma «doğru söyliye- 
ni dokuz köyden kovarlar!» meselimiz 
manidir!..
Bu cihet, talik edilecek levhanın ih­
tiva edeceği kelimeleri tayine memur 
kılınacak zatı, herhalde bir hayli dü­
şündürecektir. Geçiyor ve soruyorum:
—  Meslek hayatınızın en acı hatı­
rası nedir?
Kıymetli meslektaşımın geniş alnı, 
yutulmuş müthiş bir zeLirin maddî ve- 
caım duyan insanların ıstırabile kırıştı:
—  İstiklâl mahkemesine gidişimdir.
Bir arkadaşın, siyasetle hiç alâ­
kası olmıyan bir hatırayı neşretmesi 
yüzünden oraya sevkolunduğum za­
man, bir haftada saçlarım ağarmış, 
ve kurmakta olduğum bütün işler yı­
kılmak istidadını göstermişti! dedi, ve 
dudaklarında, acılığı, gözlerinin be­
beklerine kadar sinen bir tebessümle 
ilâve etti:
—  Ben o vaziyete düştüğüm zaman, 
en yakın bildiğim .dostlarım, çil yavrula­
rı gibi dağılmışlar, etrafımdan yok olu­
vermişlerdi I
—  Öyledir! Hûda göstermesin asarı 
izmihlâl bir yerde! Bu acı hatıranın 
yarattığı ağır hava dağıldığı zaman, 
suallerime devam etmekte bir mahzur 
görmedim:
—  Meslek hayatınızın en garip va­
kası nedir?
—  Garip vaka... garip vaka... hah, 
sana, gayet enteresan ganp, v e ... ga­
rabeti nisbetinde de acı bir vaka an­
latayım... Selânikte... «Rumeli» ga­
zetesinde muhbirdim.. Balkan harbi 
esnasında id i... Yunanlılar gün geçtik- . 
çe ilerliyorlardı... ve ben, malûmat al­
mak üzere mütemadiyen vahye gidi­
yordum. Birgün bana:
—  Karaferye kasabasında Yunan­
lılar esir edildiler, yarın, sabah trenile 
buraya getirilecekler! dedi...
Y anından nasıl çıktığımı bilmiyo­
rum. Bu büyük müjdeyi büyük bir se­
vinçle gazeteme götürdüm. Bir ikinci 
tabı çıkararak geç vakit ahaliye ilân 
ettik...
Ve tabiî, bu haberin keyfile kendin­
den geçen bütün memleket halkı gibi 
biz de uykusuz bir gece geçirdik. Ve 
ertesi sabah erkenden istasyona koştuk.
Çoluk çocuk, genç, ihtiyar, bütün 
şehir halkı da oraya dolmuştu...
Uzun, heyecanlı, ve sabırsız bir inti­
zardan sonra, tren geldiği zaman ak­
la gelmedik bir facia ile karşılaştık 
Trenden Yunan esirleri değil, Yunan 
şgal kuvvetleri indi . . .
Meğer, o zaman Selânik valiliğindi 
bulunan Nazım paşa ismindeki budala
vali, birçoklarını olduğu gibi bu habe­
ri de tamamile ters anlamış, ters ver­
miş: Esir olan onlar değilmiş, bizmı- 
şiz...
Tabiî ne hale düştüğümüzü tasavvur 
edersin... Büyük bir inkisarı hayal ser- 
semiığıle, canlı bir ıstırap yığını haline 
gelen az evvelki neşeli, keyifli halkın 
arasına karıştım. Birden, omuzuma bir 
el dokundu, döndüm: Çavuş ünifor­
masını taşıyan yunanlıyı tanıdım: ftski 
bir mektep arkadaşımdı. Küstah küs­
tah güldü, ve:
1— ben, dedi, sana birgün muhak­
kak buraya geleceg.mızi söylemedim 
mi?
Bu, bana, birincisinden daha ağır 
bir darbe olmuştu... Sinirlerimin o 
andaki mukavemetine hâlâ şaşarım. 
İNasıl olmuştu da mefiûç bir ha.ue ye­
re yıgumamıştım, bilmiyorum 1
Acı tesadüf, suallerimi, mütemadi­
yen, değerli meslektaşımın kapanmış 
derin yaralarını eşelıyen birer neşter 
haline getiriyordu. Mevzuu onun şan­
sından uzaklaştırmak luzumunu hisset­
tim:
—  Sizce dünyanın en kıymetli g a ­
zetecisi kimdir?
—  Hayatta olanlar için Amer 
Hearst!
—  Onun en büyük muvaffamyeu 
nedir?
—  O o... anlatmakla tükenmez mu­
vaffakiyetleri vardır onun... bana, as­
lıma geliveren bir tanesini soynyey.m., 
b.r fıkır edinebilirsin..
Hearst gazetesini çıkardığı zaman, 
onun satışını temin edecek munım bir 
hadise icat etmek istiyordu.
Ve nihayet, Cenuoı Amerika ile bir 
harp ihdasına çaıımaya karar veraı ve, 
Cenubi Amerika aleynınde müthiş neş­
riyata başladı.
Bunda okadar ileriye vardı ki, Cenu­
bi Amerikalılar, Hearst’m memlekede- 
rindeki muhabirhğini yapan bir kadını 
tevkife mecbur kaldılar... Hearst hu­
susi vapur tuttu, Cenubi Amerikada 
muazzam teşkilât yaptı, ve nihayet, 
muhabirini, muazzam Cenubi Ameri­
kanın içinden kuş uçmıyan hapishane­
sinden kaçırmıya muvaffak oldu.
Kadının Amerikaya dönüşü bir hâ­
dise yarattı. Çünkü, Hearst, oluk gib. 
para sarfetmekten kaçmmıyarak, kaçırı­
lan muhabirinin istikbali için mü .his bir 
nümayiş tertip etti... Hülâsa, neticede, 
zaten araları açık olan Amerika ile 
Cenubi Amerika arasında Hearst'ın di- 
- devamı 20 inci sayfada -
No 75
M. Zekeriya
- 9 uncu sayfadan -
lediği harp koptu... Fakat yaman ga­
zeteci bununla kalmadı. Hükümete mü­
racaat etti- Ve, Cenubî Amerika üzeri­
ne, gazetesi namına bir ordu sevketme- 
sine müsaade edilmesini istedi.
Bu müsaadeyi verdiklerini görünce, 
koca bir harp gemisi satın aldı. Ken­
disi de içine bindi. Ve deniz harbinin 
devam ettiği sahaya gitti.
O zaman, İngilizlerin, Cenubi Ame­
rikalılara yardım etmeleri muhtamel- 
di, Hearst, buna mani olmayı düşün­
dü. Ve çok büyük bir gemi satın ala­
rak Panama kanalının tam ortasına 
gönderdi. İcabında telsizle vereceği ta­
limatı bekliyecek olan bu gemiyi ba­
tıracak, kanalı tıkıyacak, ve bu suretle 
de, İngilizlerin muavenete gelebilmele­
rine mani olacaktı!
M
Fakat, Amerikalılar, rakiplerini, bu­
na lüzum kalmadan tepelediler...
Bu hayret veren hikâyeyi bir efsane 
gibi dinlerken, gözümün önüne Boğaz- 
içine çatana, Razgrada muhabir gönde- 
remiyen, ve faraza halkın sırtında bo­
za pişiren tramvay şirketine en hafif 
makamdan ferman okumak için kılı 
kırk bin yararcasına düşünen gazete­
lerimiz geldi.
Utancımdan, bu yazımı bir veda 
mektubu gibi imzalıyacak, ve, Babıâli- 
den diyar diyar kaçacaktım. Fakat ne 
çare ki, viran olası gövdede kuruyası 
bir mide var...
Zekeriya Bey:
—  Maamafih, dedi, Amerikadaki
gazetecilik mektebinin müessisi Puht- 
hcer’in hayatı, ve muvafhakiyetlteri,
Hearst’ınkinden daha enteresan ve zen­
gindir... hele onun...
Üstadın sözünü kestim:
—  Dinlemesem daha iyi olur Zekeri­
ya Bey!
—  Neden?
—  Çünkü, «infisadı dimağı» ye uğ- 
rıyacağım, ve mesleğimden olacağım!
Bu cevabıma gülmekle mukabele 
eden kıymetli arkadaşı meşgalesinin 
çoğaldığı bu saatte daha fazla rahat­
sız etmiye hakkım yoktu.
Ben teşekkür ederek ayrılırken o, 
yığınlar teşkil eden yazılarına gömül­
müştü.
Naci Sadullah
Taha Toros Arşivi


Diplomalı yegane Türk gazetecisi M. Zekeriya

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository