Taha Toros Arşivi, Dosya No: 142-Zekeriya-Yıldız-Sabiha Sertel. Not: Gazetenin "Devekuşu'na Mektuplar" köşesinde yayımlanmıştır

Taner, Haldun

Istanbul Sehir University Repository

t  i ' f
13 ŞU B A T  1977
HALDUN
TANER
DEVEKUŞU'/*«
jnetetupkı'v
PASAPORTSUZ ADAM
M Zekeriya ile Sabiha Zekeriya adlarını, Türkiye ilkin onların ■ Amerika dönüşü çıkardıkları 
Resimli Ay dergisi ile tanıdı. Ameri­
ka’da gazetecilik tahsil etmişlerdi. 
Orada edindikleri bilgiler ve izlenim­
lerle yurda modern dergiciliği getirdi­
ler. Çok tutanan bir de çocuk ansik­
lopedisi çıkardılar. Resimli Ay Mat­
baası bu başarılı yılların alın teri 
ürünü idi. Genç karı-koca daha sonra 
günlük gazeteciliğe başladılar. M. 
Zekeriya Son Postanın üç kurucusun­
dan biri oldu. Sabiha Zekeriya ise 
giderek zamanın keskin bir polemik- 
çisi kesildi. Sağlam diyalektik mantı­
ğı, civa gibi zekası, ısırıcı mizahı ile 
döneminin en atak ve yürekli fıkra­
cılarından biri sayılıyordu. Paul Va- 
lery’nin bir deyimine uygun olarak 
“Dostlarının yarısını yitirmekten ama 
buna karşılık öbür yarısının saygısını 
iki misli kazanmaktan” çekinmiyordu. 
Çok kişiyi gocundurmadan iyi gazete­
cilik edilir mi? O tarihte onu bütün 
karalamalara karşın neşesini hiç yitir­
meyen gülümser yüzü, ve ayrılmaz 
dostları Nazım Hikmet ve Naci 
Sadullah’ia hep birlikte görürdüm. M. 
Zekeriya ise, yaratılışı gereği, daha 
ılımlı ve ölçülü yazıyordu. Gazeteciler 
arasında ayrı bir saygınlığı vardı. 
Atatürk döneminde ortama kıyasla 
varlıklı bir yaşam da sürdürdüler.
S OYADI Kanunu çıkınca Sertel soyadını seçmiş olmaları herhalde Sabiha Hanımın ö- 
nerisi olacaktı. Serteller zamanla 
gitgide sertleştiler. Dönem yine tek 
parti dönemi idi. Ama mücadele 
yoğunlaştı. Tan Matbaasının yıkılma­
sından bir süre sonra nizamî bir 
pasaport alıp Paris’e gittiler ve 
dönmediler. Bu gezi uzadıkça uzadı. 
Bir süre için Bakü’ya yerleştiler. Yıllar 
yılları izledi. Bu iki emektar gazeteci 
unutuldu. Arasıra rahmetli dostum 
Naci Sadullah’tan onlara dair bazı 
haberler alıyordum. 1967’de bir ede­
biyatçılar kongresine çağrılı olarak 
Moskova’ya gittiğimde Bakû’ya da 
uğramıştım. Kendilerini evlerinde zi­
yaret ettim. Yaşlanmışlardı. Özellikle 
Sabiha Sertel birçok hastalıktan 
yakınıyordu. Bacakları ödemden ötü­
rü şiş şişti. Gözleri, o zeki ve alaycı 
pırıltılarla çakıp sönen gözleri şimdi 
donuk bakıyordu.
Ama beyni yine dipdiri idi. Anıla­
rını yazıyordu. Önsözühü kendine 
özgü dinamik heyecanlı sesi ile 
okudu. Torununa adadığı bu anıla­
rında tüm yaşamının bir muhasebesi­
ni yapacağı anlaşılıyordu. Zekeriya 
Sertel, her zaman olduğu gibi, 
karısına karşı hep dikkatli ve şefkatli 
idi. Söze alabildiğince az karışıyordu. 
Bana İstanbul’daki ortak gazeteci 
dostlar hakkında sorular sordular. 
Anılar tazelendi. Oradan ayrıldığımız­
da da bizi hiç başbaşa bırakmamakta 
bilhassa özen gösteren İsrarlı bir 
refakatçi Azeri yazar, daha doğrusu 
sorumlu, Sabiha Sertel’in sağlık 
durumunun çok kötüye gittiğini söy­
ledi. Ertesi gece Bakû’da kalmakta 
olduğum otelde Azeri yazarlarla bir 
sohbet düzenlenmişti. Hiç planda 
olmadığı halde bu toplantıya Zekeriya 
Sertel Bey de geliverdi. Kendisini 
ikinci bir defa görebilmek beni 
sevindirdi. O da benim naçiz şahsım­
da herhalde yurt özlemini bir derece 
olsun gidermeye çalışıyordu. Yalnız 
kalmak istediğini seziyorum. Ama 
bir gün evvel de onu gözaltında 
bulundurmayı kendine iş edinen o zat 
yine mecliste bulunduğu için yalnız 
konuşamıyorduk. Ne varki bir ara o 
zatı telefona çağırdılar gitti, işte o 
kısa süre içinde Zekeriya Bey bir gün 
önce söyleyemediği bir şeyi,gözaltın­
da olmanın büyük sıkıntısını dile 
getirdi. “Yurt özleminin ne olduğunu 
çekmeyenin bilmesi olanaksızdır” de­
di. “Ağır bir hastalığa benziyor” dedi, 
“Gün günden insanın üstüne iniyor, 
kolunu kanadını kırıyor, yaşam gücü­
nü yitiriyor.” Çok duygulandım. Bu 
konuda kendilerine yardımcı olmak 
için iznini istedim. Gözleri güldü. 
Memnun olacağını hissettirdi.
OSKOVA’ya döner dönmez ilk 
işim büyük elçimizi görmek ol­
du. Büyükelçimiz okuldaşım
olan Sayın Hasar. Esat Işık’tı. Usule 
bağlı bükülmez bir bürokrat olmaktan 
çok insancıl bir aydındı. İki emektar 
Türk gazetecisinin yaşamlarının son 
bölümünü kendi yurtlarında geçirme­
leri hususundaki ısrarımı lütfedip 
dinledi. Hatta duygulanarak dinledi. 
Prensip itibariyle hak vermekle birlik­
te Sabiha Hanımın Azerbaycan rad­
yosundan yaptığı bazı yayınların bu 
konuda bazı dirençlerle karşılaşabi­
leceği hususunda kuşkuları vardı.
Ama yine de bir önerge versinler, 
dedi. Bu ilk teşebbüs kadük kaldı. İki 
yıl sonra bir konferansa çağrılı olarak 
yine Moskova’ya uğradığımda Zekeri­
ya Beyi orada buldum. Sabiha Hanım 
yurttan uzak oralarda ölmüştü. Zeke- 
riya Beyin sürgünlük çilesine sıla 
özlemine, birde ileri yaşta tek başına 
eşsiz, dostsuz, desteksiz kalmak 
acısı eklenmişti. Bütün bu kahırlar 
kendisini adeta kemirmiş, o orta 
boylu adam şimdi ufacık, tefecik biri 
olmuştu. Fazıl Hüsnü Dağlarca ile 
birlikte kaldığımız otelde kendisi ile 
sık sık buluşma olanağı bulduk, iki yıl 
önceki gözaltından artık yakınmıyor­
du. Kendisini kollayan, gözleyen 
yoktu. Hatta isterse Fransa’ya gidip 
yerleşmesine bile izin verilmişti. Hep 
İstanbul lâfı ediyordu. İstanbul, Türk- 
çesine, İstanbullu hanımların şakrak 
İstanbul kahkahalarına özlemini dile 
getiriyordu.
—  Kalkıp trenle Türk sınırına 
gelsem, burada ölmeye geldim, açın 
şu sınırı da isterseniz beni hapse atın 
desem almazlar mı? diye soruyordu. 
Bunlara gerek olmadığını söyledim. 
Nizamî pasaportla yurt dışına çıkmış, 
belki de mutaddan biraz fazlaca orada 
burada oyalanmış, belki bu pasaportu 
gerekil süre sonra uzatmayı unut­
muş ama, kaçmamış, kovalanmamış 
hakkında tuiuklu'uk kararı, yurttaş­
lıktan çıkarılma kanunu çıkarılmamış 
bir Türk yurttaşı olarak tek eksiğiniz 
olan pasaportu yine bir önerge 
vererek istemeyi ve almayı deneyin, 
dedim. Geziniz Paris’den başlamıştı 
şimdi yurda Paris’den dönmeniz her 
bakımdan daha uygun olur, kaldı ki, 
ilk teşebbüsünüzün tanığı Haşan 
Esat Işık halen Paris Büyükelçimiz 
bulunuyor. Hem iki yıl içinde dünya 
daha da değişti. Yurtta sizin savun­
duğunuz fikirler tabu olmaktan çıktı, 
daha toleran ve özgür bir hava esiyor 
dedim.
BİZ yurda döndükten bir süre sonra Zekeriya Beyin Paris’e geçtiğini öğrendik, hatta Pa­
ris’e gelen Ihsan Sabri Çağlayangil 
Beyle de konuşmak olanağı bulduğu­
nu duyduk. Sonrasını hep hatırlıyo­
ruz. Zekeriya Sertel belki de Yeşil­
köy’de kendine zorluk çıkarılmayaca­
ğını umarak pasaportsuz olarak uçağa 
atladığı gibi İstanbul’a uçtu. Ve 
hemen Çınar Otelinde interneredilip 
ertesi sabah gerisin gerrpans'6 iade 
edildi. Bu arada yurt özleminin son 
kertesindeki hasta ve yaşlı bir insana 
işkencelerin en ağırı istenmeden 
yapılmış oldu. Sertel’in Yeşilköy’deki 
o tek ve trajik gecesini tahmin 
edebiliyorum. Nihayet yurduna, İs­
tanbul’una, Marmara’sına kavuşmüş 
olmanın kalbini çatlatan sevincine 
erdiğinden bir saat sonra tekrar sınır 
dışı edileceği karabasanı insanı zıva­
nadan çıkarabilirdi.
Takvimlerin yirminci yüzyılın dör­
düncü çeyreğini gösterdiği bir dö­
nemde baştaki kimselerle aynı siyasî 
kanıyı paylaşmamanın cezası, gözü 
gibi, canı gibi sevdiği yurdundan bu 
kadar uzun zaman uzak tutulmak 
olmamalı idi.
Neyse ki son insancıl karar bu 
trajediyi burda noktalayacağa benzi­
yor.
Yakında yurduna kavuşacaksın 
Zekeriya Sertel. Çöplükleri ortada 
insanları dalaşta da olsa, şimdilik 
sahipsiz, düzensiz, sorumlusuz da 
görünse, yurdun işte, yurdumuz 
işte... Canımız, kanımız, geçmişimi­
zin çağrışımı, geleceğimizin umudu, 
varlığımızın anlamı, çabalarımızın o- 
dağı cefakâr yurdumuz.
Yurduna hoş gelebilirsin inşallah.
Taha Toros Arşivi


Pasaportsuz adam

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository